Odluka o povredi prava na pravično suđenje zbog formalističke primene zakona

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu i poništava rešenje izvršnog suda, utvrđujući povredu prava na pravično suđenje. Preterani formalizam suda prilikom odbacivanja predloga za izvršenje zbog nepotpunog naziva dužnika predstavlja povredu prava na pristup sudu.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Sabahudin Tahirović, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi M. S. iz Užica , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 2. aprila 2014. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba M. S. i utvrđuje da je rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu IPV (I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se rešenje Prvog osnovnog suda u Beogradu IPV (I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine i određuje da nadležan sud donese novu odluku o žalbi kao prigovoru koji je podnosilac ustavne žalbe izjavio protiv rešenja istog suda I. 54821/10 od 28. septembra 2010. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. M. S. iz Užica podneo je, 14. juna 2012. godine, preko punomoćnika M. J, advokata iz Užica, Ustavnom sudu ustavnu žalbu protiv rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu IPV (I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Podnosilac ustavne žalbe je, između ostalog, naveo: da je osporenim rešenjem pravnosnažno odbijen kao neosnovan njegov prigovor izjavljen protiv rešenja istog suda I. 54821/10 od 28. septembra 2010. godine, kojim je odbačen kao neuredan predlog za izvršenje, jer nije postupio po nalogu suda i nije dostavio sudu uređen podnesak u pogledu punog naziva izvršnog dužnika, imajući u vidu odredbe člana 184. Zakona o izvršenju i obezbeđenju, koji je počeo da se primenjuje nakon godinu dana pošto je izjavio žalbu protiv prvostepenog rešenja, kao i da u vreme kada je podnet predlog za izvršenje nije postojala zakonska obaveza da se pored računa Republike Srbije označavaju i korisnici budžetskih sredstava. Predložio je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu, utvrdi da mu je osporenim rešenjem povređeno pravo na pravično suđenje, te da poništi osporeno rešenje.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, na osnovu navoda ustavne žalbe i uvidom u priloženu dokumentaciju, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Izvršni poverilac, ovde podnosilac ustavne žalbe je, 29. jula 2010 . godine, podneo Prvom osnovnom sudu u Beograd u predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika, na osnovu pravnosnažne i izvršne presude Opštinskog suda u Užicu P. 1005/08 od 18. decembra 2008. godine, radi namirenja novčanog potraživanja, zaplenom i prenosom sredstava na računu izvršnog dužnika. U odeljku koji se odnosi na izvršnog dužnika je navedeno da je izvršni dužnik Republika Srbija, matični broj 7001410, PIB 103964453, račun 908-84001/78, a u navedenoj izvršnoj ispravi je kao dužnik označeno Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije – SUP Užice.

Izvršni sud je dopisom od 5. avgusta 2010. godine naložio izvršnom poveriocu da dostavi četiri primerka uređenog predloga za izvršenje u kome će u izreci predloga navesti pun naziv dužnika kao u izvršnoj ispravi, matični broj i PIB dužnika.

Izvršni poverilac je, postupajući po nalogu suda, dostavio podnesak u kome je naveo: da se iz priložene presude Opštinskog suda u Užicu P. 1005/08 od 18. decembra 2008. godine vidi da je tuženi – Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije – SUP Užice; da pretraživanjem registra računa na sajtu Narodne banke Srbije nije pronašao poseban račun, niti matični, niti PIB broj za Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije – SUP Užice; da je navedeno ministarstvo izvršni organ Republike Srbije i da za njegove dugove odgovara Republika Srbija, zbog čega je označio Republiku Srbiju, kao izvršnog dužnika; da iz navedenih razloga nije u mogućnosti da postupi po nalogu suda, te da smatra da je predlog za izvršenje uredan i da sud treba da dozvoli predloženo izvršenje.

Prvi osnovni sud u Beogradu je rešenjem I. 54821/10 od 28. septembra 2010. godine odbacio kao neuredan predlog za izvršenje izvršnog poverioca. U obrazloženju rešenja je, između ostalog, navedeno : da je punomoćniku izvršnog poverioca naloženo da u ostavljenom roku dostavi nov formalni predlog za izvršenje uređen tako što će u izreci predloga za izvršenje biti naveden pun naziv dužnika, kao u izvršnoj ispravi, matični i PIB dužnika; da s obzirom na to da punomoćnik izvršnog poverioca nije postupio po nalogu suda, te da sud ne poseduje potrebne podatke za određivanje i sprovođenje izvršenja, sud je odbacio predlog za izvršenje.

Izvršni poverilac je izjavio žalbu protiv navedenog rešenja.

Prvi osnovni sud u Beogradu je osporenim rešenjem IPV (I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine odbio kao neosnovan prigovor izvršnog poverioca i potvrdio rešenje Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 54821/10 od 28. septembra 2010. godine. U obrazloženju ovog rešenja je, između ostalog, navedeno: da je drugostepeno veće suda izjavljenu žalbu tretiralo kao prigovor, shodno odredbi člana 358. Zakona o izvršenju i obezbeđenju; da je veće suda našlo da su neosnovani navodi iz prigovora poverioca da je podneo sudu uredan predlog za izvršenje u kome je tačno označio dužnika, te da nije mogao da postupi po nalogu suda iz razloga što Ministarstvo unutrašnjih poslova – SUP Užice nema svoj poseban matični broj, niti PIB, niti žiro račun; da je drugostepeno veće ocenilo da je prigovor izvršnog poverioca neosnovan iz razloga što je odredbom člana 184. stav 1. Zakona o izvršenju i obezbeđenju propisano da ako je u predlogu za izvršenje kao izvršni dužnik naznačena Republika Srbija, autonomna pokrajina ili jedinica lokalne samouprave, izvršni poverilac je dužan da pored računa izvršenja budžeta naznači i korisnika budžetskih sredstava zbog čijeg je rada nastalo potraživanje, te da je prvostepeni sud pravilno postupio kada je doneo rešenje kojim je odbacio predlog za izvršenje kao neuredan.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Zakonom o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji se primenjivao u vreme pokretanja izvršnog postupka, bilo je propisano da su pravni lekovi u postupku izvršenja i obezbeđenja žalba i prigovor, da se protiv rešenja donetog u prvom stepenu može izjaviti žalba, osim ako je ovim zakonom propisano da žalba nije dozvoljena, kao i da se žalba i prigovor mogu izjaviti u roku od tri dana od dana dostavljanja rešenja (član 12. st. 1, 2. i 4.); da u predlogu za izvršenje moraju biti naznačeni : izvršni poverilac i izvršni dužnik, izvršna ili verodostojna isprava, obaveze izvršnog dužnika, sredstva i predmeti izvršenja, kao i drugi podaci koji su potrebni za sprovođenje izvršenja i da u z predlog za izvršenje, izvršni poverilac je dužan da priloži izvršnu ili verodostojnu ispravu u originalu ili overenoj kopiji i druge isprave kada je to ovim zakonom predviđeno (član 49. st. 1. i 2.).

Zakonom o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, br. 31/11 i 99/11) (u daljem tekstu: ZIO), koji se primenjuje od 17. septembra 2011. godine, propisano je: da će se postupci izvršenja i obezbeđenja u kojima je do dana početka primene ovog zakona započeto sprovođenje izvršenja okonča ti po odredbama ovog zakon a, kao i da će se postupci izvršenja i obezbeđenja u kojima je do dana početka primene ovog zakona izjavljena žalba na rešenje o izvršenju ili obezbeđenju, ustupi ti sudu nadležnom za odlučivanje po prigovoru na rešenje o izvršenju ili obezbeđenju, u skladu sa ovim zakonom (član 358. st. 1. i 2 .); da u predlogu za izvršenje, kao i u predlogu za sprovođenje izvršenja moraju biti naznačeni izvršni poverilac i izvršni dužnik, sa adresama propisanim članom 29. st. 1. i 2. ovog zakona , izvršna ili verodostojna isprava i obaveza izvršnog dužnika, da u predlogu za izvršenje izvršni poverilac navodi i sredstva i predmete izvršenja, odnosno zahtev da se izvršenje sprovede na celokupnoj imovini izvršnog dužnika, kao i druge podatke koji su potrebni za sprovođenje izvršenja (član 35. stav 1.); da je izvršni poverilac dužan da u predlogu za izvršenje, pored podataka iz člana 35. ovog zakona, naznači broj tekućeg računa, matični broj i poreski identifikacioni broj izvršnog dužnika, kao i broj svog tekućeg računa, vrstu kamate, visinu kamate i način obračuna za period za koji se kamata obračunava, da ako je u predlogu za izvršenje kao izvršni dužnik naznačena Republika Srbija, autonomna pokrajina ili jedinica lokalne samouprave, izvršni poverilac je dužan da, pored računa izvršenja budžeta naznači i direktnog korisnika budžetskih sredstava zbog čijeg rada je nastalo potraživanje, a ako je u predlogu za izvršenje kao izvršni dužnik naznačen indirektni korisnik budžetskih sredstava, račun izvršenja budžeta ne može biti naznačen kao račun sa koga će se izvršavati potraživanje, nego mora biti naznačen račun preko koga posluje indirektni korisnik budžetskih sredstava, da ako na zahtev izvršnog poverioca izvršni dužnik ne dostavi podatke iz stava 1. ovog člana, izvršni poverilac može da preda predlog i bez njih, uz dokaz o traženju podataka, a sud, odnosno izvršitelj će zatražiti od organizacije za prinudnu naplatu da mu dostavi ove podatke, kao i da je organizacija za prinudnu naplatu dužna da bez odlaganja dostavi podatke iz stava 1. ovog člana sudu, izvršitelju ili licu koje dokaže da za to ima opravdan interes (član 184. st. 1, 2. i 3.).

5. Razmatrajući navode i razloge ustavne žalbe sa stanovišta istaknute povrede prava na pravično suđenje, Ustavni sud je, najpre, konstatovao da je prvostepenim rešenjem I. 54821/10 od 28. septembra 2010. godine, koje je doneto u vreme važenja Zakona o izvršnom postupku, odbačen predlog za izvršenje kao neuredan, te da je podnosilac blagovremeno, 11. novembra 2010. godine, izjavio žalbu protiv prvostepenog rešenja, u skladu sa merodavnim Zakonom o izvršnom postupku. Međutim, kako je 17. septembra 2011. godine počeo da se primenjuje Zakon o izvršenju i obezbeđenju, a o izjavljenoj žalbi još uvek nije bilo odlučeno, to je Veće prvostepenog suda blagovremeno izjavljenu žalbu tretiralo kao prigovor i primenjujući odredbe Zakona o izvršenju i obezbeđenju, koji je u međuvremenu počeo da se primenjuje, osporenim rešenjem IPV (I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine, odbilo prigovor izvršnog poverioca kao neosnovan. Iz navedenog sledi da je Veće prvostepenog suda žalbu, izjavljenu u skladu sa tada važećim merodavnim Zakonom o izvršnom postupku, tretiralo kao prigovor koji je odbilo kao neosnovan, primenjujući novi Zakon o izvršenju i obezbeđenju, koji nije ni bio donet, niti je počeo da se primenjuje u vreme kada je podnosilac blagovremeno izjavio žalbu protiv rešenja o odbacivanju predloga za izvršenje, jer primena novog zakona na sporno pravno pitanje predstavlja njegovu retroaktivnu primenu, suprotno zabrani iz člana 197. Ustava.

S tim u vezi, Ustavni sud, najpre, još jednom ukazuje da se pravo na izjavljivanje pravnog sredstava stiče danom donošenja odluke ili preduzimanjem radnje protiv koje, odnosno povodom koje se ono izjavljuje. U tom smislu, Ustavni sud ukazuje i na svoj stav izražen u Odluci u predmetu Už-5693/2011 od 24. aprila 2014. godine, prema kome trenutno dejstvo novog procesnog zakona (Zakona o izvršenju i obezbeđenju) na izvršni postupak koji je u toku, ne može imati za posledicu poništaj radnje (podnošenje žalbe) koja je preduzeta u skladu sa ranije važećim procesnim zakonom (Zakonom o izvršnom postupku), što, u konkretnom slučaju, podrazumeva dužnost suda da o izjavljenoj žalbi podnosioca odluči kao o prigovoru imajući u vidu odredbe merodavnog Zakona o izvršnom postupku koje se odnose na sadržinu predloga za izvršenje, jer primena novog zakona na sporno pravno pitanje predstavlja njegovu retroaktivnu primenu, suprotno zabrani iz člana 197. Ustava.

Dalje, razmatrajući navode i razloge ustavne žalbe sa stanovišta istaknute povrede prava na pravično suđenje, Ustavni sud, pre svega, konstatuje da podnosilac navode o povredi označenog prava obrazlaže tvrdnjom da je izvršni sud nezakonito odbacio njegov predlog za izvršenje kao neuredan, s obzirom na to da je, imajući u vidu da je u izvršnoj ispravi – presudi Opštinskog suda u Užicu P. 1005/08 od 18. decembra 2008. godine kao dužnik označeno Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije – SUP Užice, u predlogu za izvršenje „ispravno“ označio Republike Srbiju kao izvršnog dužnika, matični broj, PIB i žiro račun, i zato što Republika Srbija odgovara za obaveze svojih državnih organa. S tim u vezi, Ustavni sud i ovom prilikom podseća na svoj stav da nije nadležan da u ustavnosudskom postupku ocenjuje pravilnost činjeničnih i pravnih zaključaka redovnih sudova, osim u slučaju kada je primena merodavnog materijalnog, odnosno procesnog prava bila očigledno proizvoljna ili arbitrerna, pri čemu se pravičnost ocenjuje na osnovu postupka kao celine. Ustavni sud ispituje i to da li su redovni sudovi, u konkretnom slučaju, propustili da u obzir uzmu sve činjenične i pravne elemente koji su bitni za donošenje odluke, a što bi moglo da dovede do povrede označenog ustavnog prava.

Ustavni sud ima u vidu da je odredbama člana 49. st. 1. i 2. Zakona o izvršnom postupku bilo propisano da u predlogu za izvršenje moraju biti naznačeni izvršni poverilac i izvršni dužnik, izvršna ili verodostojna isprava, obaveze izvršnog dužnika, sredstva i predmeti izvršenja, kao i drugi podaci koji su potrebni za sprovođenje izvršenja i da je u z predlog za izvršenje izvršni poverilac dužan da priloži izvršnu ili verodostojnu ispravu u originalu ili overenoj kopiji i druge isprave kada je to ovim zakonom predviđeno, i da navedene zakonske odredbe imaju svoj legitimni cilj, s obzirom na to da poštovanje navedenih odredbi omogućava sudu da što efikasnije sprovede postupak izvršenja. Ono što se postavlja kao sporno pitanje jeste primena procesnog pravila iz navedene zakonske odredbe na konkretan slučaj. Kad je reč o primeni procesnih pravila, Ustavni sud ukazuje na opšti princip da, iako je pravo na podnošenje nekog pravnog sredstva (tužbe, žalbe, predloga za izvršenje itd.) predmet regulisanja kroz odgovarajuće zakonske norme, sudovi su obavezni da primene pravila postupka izbegavajući preterani formalizam koji bi ugrozio pravičnost postupka, tako i potpunu fleksibilnost koja bi obesmislila odgovarajuće proceduralne zahteve predviđene zakonima. Zapravo, pravo na pristup sudu je ugroženo kada pravila prestaju da služe ciljevima pravne sigurnosti i primerenog sprovođenja pravde i stvore neku vrstu barijere koja sprečava stranku da nadležan sud odluči o njegovom ili njenom zahtevu u meritumu (videti presudu Evropskog suda za ljudska prava: Esim v. Turkey, broj 59601/09 od 17. septembra 2013. godine, stav 21.).

Valja naglasiti i da pravo na pristup sudu, iako nije eksplicitno naznačeno prilikom normiranja ustavnog prava na pravično suđenje, čini njegov imanentni i neodvojivi deo, kao nužni uslov da bi se ovo pravo uopšte moglo ostvariti. Ovo zato, jer ako se stranci onemogući raspravljanje i odlučivanje pred sudom o postavljenom zahtevu, svi ostali elementi strukturalno složenog i višeslojnog prava na pravično suđenje, postaju iluzorni i apstrktni, odnosno bespredmetni.

Primenjujući navedeno na konkretan slučaj, Ustavni sud ocenjuje da je odbacivanje podnosiočevog predloga za izvršenje zbog neoznačavanja punog naziva izvršnog poverioca, predstavljalo preterani formalizam izvršnog suda koji je doveo do povrede prava podnosioca ustavne žalbe na pristup sudu, kao elementa prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava. Najpre, očigledno je da je podnosilac ustavne žalbe, kao izvršni poverilac, u predlogu za izvršenje označio naziv izvršnog dužnika – Republiku Srbiju, matični broj, PIB broj i broj žiro računa, što proizlazi iz priložene dokumentacije i ako se ima u vidu da je u izvršnoj ispravi kao dužnik označeno Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije – SUP Užice. Zatim, izvršni poverilac je postupajući po nalogu suda, obavestio izvršni sud da nije pronašao poseban broj i račun za Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije – SUP Užice, te da, imajući u vidu da Republika Srbija odgovara za obaveze svojih izvršnih organa, smatra da sud treba da odredi izvršenje u odnosu na Republiku Srbiju.

Pored toga, Ustavni sud ističe da se jedan sudski postupak uvek ceni u svojoj celini, dakle ceni se i žalbeni postupak, odnosno u konkretnom slučaju postupak po prigovoru (videti presudu Evropskog suda za ljudska prava: C. G. V. United Kingdom , broj 43373/98 od 19. decembra 2001. godine ).Podnosilac ustavne žalbe je u prigovoru protiv rešenja kojim je odbačen kao neuredan njegov predlog za izvršenje, naveo da je podneo sudu uredan predlog za izvršenje u kome je „tačno“ označio izvršnog dužnika, te da nije mogao da postupi po nalogu suda iz razloga što Ministarstvo unutrašnjih poslova – SUP Užice nema svoj poseban matični broj, niti PIB, niti žiro račun, ali drugostepeno veće suda nije u osporenom rešenju odgovorilo na ovakve, nesumnjivo bitne navode podnosioca, već se samo delimično pozvalo na zakonsku odredbu i lakonski potvrdilo rešenje sudije pojedinca o odbacivanju predloga za izvršenje kao neurednog. Ustavni sud ukazuje na svoj stav da je za ocenu da li su ispunjeni standardi prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, neophodno sagledati da li je sud pravnog leka ispitao odlučna pitanja koja su pred njega izneta ili se zadovoljio pukim potvrđivanjem odluka nižeg suda (videti, pored ostalih, Odluku Ustavnog suda Už – 3187/2010 od 11. decembra 2013. godine i presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Helle protiv Finske, predstavka broj 157/1996/776/1977 od 19. decembra 1997. godine, stav 60.).

O povredi prava na pravično suđenje zbog „krajnjeg formalizma“ izvršnog suda koji je doveo do povrede prava podnosioca ustavne žalbe na pristup sudu, kao elementa prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, videti Odluku Už-3848/2012 od 2. oktobra 2014. godine.

Polazeći od svega izloženog, saglasno odredbi člana 89. stav. 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS", br. 109/07, 99/11 i 18/13 –Odluka US), Ustavni sud je ustavnu žalbu usvojio, te je utvrdio da je rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu IPV(I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine , povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Ustavni sud je ocenio da se štetne posledice učinjene povrede navedenog ustavnog prava mogu otkloniti samo poništajem osporenog drugostepenog rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu IPV(I) 619/11/14 od 3. aprila 2012. godine i određivanjem da Prvi osnovni sud u Beogradu donese novu odluku o prigovoru koji je podnosilac ustavne žalbe izjavio protiv rešenja istog suda I. 54821/10 od 28. septembra 2010. godine. Stoga je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio kao u tački 2. izreke.

7. Na osnovu svega iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45 . tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Odluka o povredi prava na pravično suđenje zbog formalističke primene zakona

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti