Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu i utvrdio povredu prava na suđenje u razumnom roku u parničnom postupku koji je trajao preko 12 godina. Deo žalbe koji se odnosio na povredu prava na pravično suđenje je odbačen kao neosnovan.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda dr Dragiša B. Slijepčević, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković , članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Duška Petrovića i Snežane Petrović, oboje iz Ivanjice, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 6. juna 2013 . godine, doneo je

O D L U K U

Usvaja se ustavna žalba Duška Petrovića i Snežane Petrović i utvrđuje da je u postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Ivanjici u predmetu P. 14/98 (kasnije u predmetu Osnovnog suda u Požegi - Sudska jedinica u Ivanjici P. 3589/10) povređeno pravo podnosilaca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku , iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije , dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

O b r a z l o ž e nj e

1. Duško Petrović i Snežana Petrović, oboje iz Ivanjice, su 18. novembra 2010. godine, preko punomoćnika Zorana Markovića, advokata iz Ivanjice, Ustavnom sudu podneli ustavnu žalbu protiv presude Opštinskog suda u Ivanjici P. 582/07 od 4. juna 2009. godine i presude Apelacionog suda u Kragujevcu Gž. 1353/10 od 31. maja 2010. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije , kao i zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku, zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava, u postupku koji j e vo đen pred Opštinskim sudom u Ivanjici u predmetu P. 582/07.

Podnosioci ustavne žalbe su nave li da je osporeni parnični postupak započet 5. oktobra 1998. godine, kada je p rotiv njih podneta tužb a radi naknade štete , koju je prouzrokovao M.P, njihov brat i sin, pred Opštinskim sudom u Ivanjici. Postupak je okončan 31. maja 2010. godine , donošenjem osporene drugostepene odluke . Pored povrede prava na suđenje u razumnom roku zbog neopravdano dugog trajanja postupka, podnosioci ističu i da im je osporenim presudama povređeno pravo na pravično suđenje jer visina dosuđene obaveze na ime naknade štete prevazilazi visinu nasleđenog udela po ostavinsk im rešenj ima iza pok. M.P. i njegovog pravnog prethodnika. Predlažu da Ustavni sud utvrdi povredu označenih prava i poništi osporene odluke. Podnosioci nisu tražili naknadu nematerijalne štete.



2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

Odredbom člana 82. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu (''Službeni glasnik RS'', br. 109/07 , 99/11 i 18/13 - US ) propisano je da se ustavna žalba može izjaviti i ako nisu iscrpljena pravna sredstva, u slučaju kada je podnosiocu žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.



3. Ustavni sud je, u skladu sa odredbama člana 72. stav 3. Poslovnika o radu Ustavnog suda (''Službeni glasnik RS'', br. 24/08, 27/08 i 76/11 ), zahtevao od Osnovnog suda u Požegi - Sudska jedinica u Ivanjici dostavljanje spisa predmeta P. 3589/10 ( ranije predmet Opštinskog suda u Ivanjici P. 582/07) i nakon izvršenog uvida u spise predmeta, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za rešavanje ove ustavnosudske stvari:

Protiv podnosilaca ustavne žalbe, u svojstvu tuženih, tužilja Lj.L. je podnela tužbu 5. oktobra 1998. go dine Opštinskom sudu u Ivanjici (u daljem tekstu: Opštinski sud) , radi naknade nematerijalne štete usled pretrpljenih bolova, trajnog umanjenja životne aktivnosti i naruženosti, a koju je pretrpela u saobraćajnoj nezgodi koju je prouzrokovao M.P. (čiji su zakonski naslednici tuženi), koji je poginuo prilikom štetnog događaja - saobraćajn e nez gode od 18. januara 1996. godine . Tužilja je, prethodno, 5. januara 1998. godine podnela i tužbu protiv tuženog DD za osiguranje "Kopaonik" iz Beograda, kod koga je bilo osigurano vozilo štetnika , radi naknade nematerijalne štete. Opštinski sud je 9. oktobra 1998. godine spojio ova dva postupka radi jednovremenog suđenja i postupak je nastavljen pod brojem P. 14/98.

Do donošenja prve prvostepene presude od 18. aprila 2002. godine, Opštin ski sud je zakazao 22 ročišta za glavnu ra spravu, a održao 14 ročišta na kojima je odredio i sproveo veštačenja saobraćajne, građevinske, ekonomske i medicinske struke (neuropsihijatrijsko i or topedsko), te saslušao osam svedoka i parničn e stranak e, te izvršio uvid u spise toga suda Kri. 5/96 i O. 24/96. Tužilja je proširila tužbu istakavši tužbeni zahtev na ime naknade još jednog vida nematerijalne štete - pretrpljenog straha i 5. marta 1999. godine povukla tužbu protiv tuženog DD "Kopaonik" iz Beograda. Preostalih osam ročišta nije održano zbog neodazivanja uredno pozvanih svedoka, predloga punomoćnika tužilje za odlaganje ročišta, te njegove sprečenosti da pristupi na dva ročišta zbog mobilizacije i jednog neuredno uručenog poziva punomoćniku tužioca .

Presudom Opštinskog suda u Ivanjici P. 14/98 od 18. aprila 2002. godine obavezani su tuženi da tužilji solidarno na ime naknade štete, a do visine svog naslednog dela, isplate i to: za fizičke bolove 375.000,00 dinara, za umanjenje opšte životne aktivnosti 110.000,00 dinara, za umanjen estetski izgled 50.000,00 dinara i za pretrpljeni strah 30.000,00 dinara, sve sa kamatom od dana presuđenja do isplate, kao i da tužilji naknade troškove parničnog postupka.

Rešenjem Okružnog suda u Užicu Gž. 1718/02 od 13. avgusta 2002. godine ukinuta je presuda Opštinskog suda u Ivanjici P. 14/98 od 18. aprila 2002. godine i predmet vraćen na ponovno suđenje. Spisi predmeta su vraćeni prvostepenom sudu 9. septembra 2002. godine.

U ponovnom prvostepenom postupku predmet je zaveden pod novim brojem P. 463/02, a u toku 2002. i 2003. godine Opštinski sud nije zakazao nijedno ročište. Nakon sedam održanih ročišta za glavnu raspravu (od 12 zakazanih ), posle pribavljenih dopunskih nalaza veštaka građevinske, ekonomske i medicinske struke (ortopeda), zaključ ena je glavn a rasprava. Tokom ponovnog prvostepenog postupka pet ročišta nije održano jer je punomoćnik tužilje dva puta tražio odlaganja, jer nije bio pristigao nalaz veštaka građevinske struke i jer nije bilo dokaza da su uredno primili poziv tuženi i njihov punomoćnik.

Presudom Opštinskog suda u Ivanjici P. 463/02 od 30. juna 200 6. godine usvojen je delimično tužbeni zahtev tužilje, i u prvom delu stava jedan izreke je utvrđeno da je tužilja pretrpela nematerijalnu štetu po svim vidovima u ukupnom iznosu od 3.050.000,00 dinara, a u drugom delu odbijen je tužbeni zahtev tužilje kojim je tražila da se utvrdi da je pretrpela nematerijalnu štet u, i to : zbog pretrpljen ih fizičk ih bolov a za iznos od još 300.000,00 dinara, a na ime umanjenja estetskog izgleda - naruženost i i strah a za iznos od po još 400.000,00 dinara, u s tavu d rugom izreke tuženi su obavezani da tužilji solidarno na ime naknade štete po svim vidovima plate ukupan iznos od 2.705.270,39 dinara , sa zakonskom zateznom kamatom od 30. juna 2006. godine, a u trećem stavu da joj naknade troškove parničnog postupka. Protiv navedene presude tuženi su izjavili žalbu 27. septembra 2006. godine.

Rešenjem Okružnog suda u Užicu G ž. 1190/07 od 1. novembra 200 7. godine ukinuta je presuda Opštinskog suda u Ivanjici P. 463/02 od 30. juna 2006. godine u prvom delu prvog stava izreke , u drugom i u trećem stavu izreke , pa je predmet vraćen prvostepenom sudu na ponovni postupak i odlučivanje.

Predmet je u ponovnom prvostepenom postupku pred Opštinskim sudom zaveden pod brojem P. 582/07. Rešenjem Opštinskog suda od 17. decembra 2007. godine prekinut je parnični postupak do okončanja ostavinskog postupka iza pok. V.P, oca pok. M.P, koji je preminuo pre njega, a radi postupanja po nalogu iz r ešenja Okružnog suda u Užicu. Postupak je nastavljen 30. septembra 2008. godine rešenjem koje je doneto na ročištu nakon čitanja spisa ostavinskog postupka O. 4/08. Posle zakazanih i održanih sedam ročišta na kojima je Opštinski sud sproveo dopunska veštačenja građevinske i ekonomske struke, zaključena je glavna rasprava 4. juna 2009. godine.

Osporenom presudom Opštinskog suda u Ivanjici P. 582/07 od 4. juna 2009. godine, stavom prvim izreke , utvrđeno je da je tužilja pretrpela nematerijalnu štetu po svim vidovima u ukupnom iznosu od 4.075.000,00 dinara, a odbijen tužbeni zahtev tužilje kojim je tražila da se utvrdi da je pretrpela nematerijalnu štetu, i to : zbog umanjene opšteživotne aktivnosti za iznos od još 275.000,00 dinara, na ime umanjenja estetskog izgleda - naruženosti za iznos od još 200.000,00 dinara i na ime pretrpljenog straha za iznos od još 100.000,00 dinara. Stavom drugim izreke navedene presude tuženi su obavezani da tužilji na ime naknade štete po svim vidovima solidarno plate ukupan iznos od 3.828.663,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od 4. juna 2009. godine, a u trećem stavu da joj naknade troškove parničnog postupka. U obrazloženju presude, između ostalog, sud je naveo da je među strankama bilo sporno do kog iznosa nasleđene imovine tuženi odgovaraju za štetu, odnosno da li tuženi odgovaraju za štetu njihovog pravnog prethodnika do visine vrednosti nasleđen e imovine , koja po mišljenju tužen ih, iznosi 416.500,00 dinara , ili do visine vrednosti nasleđen e imovine koja , po mišljenju tuži lje iznosi 3.828.663,00 dinara. Prvost epeni sud je ocenio da se pravo na zaostavštinu stiče smrću ostavioca, pa k ako je pok. M.P. poginuo u kritičnom događaju kao štetnik, a zaostavština njegovog pok. oc a V.P. je raspravljena posle njegove pogibije , to su tuženi od govorni za dugove sada pok. M.P. do ukupne vrednosti nasleđene imovine, kako njegove zaostavštine (cvećara iz ostavinskog rešenja, roba i novac zatečen u prodavnici), tako i 1/3 imovine koja je činila zaostavštinu pok. V.P. Protiv navedene pres ude žalbu su izjavi li tuženi 7. avgusta 2009. godine.

Rešenjem Okružnog suda u Užicu Gž. 1690/09 od 21. oktobra 200 9. godine spisi predmeta su vraćeni prvostepenom sudu, radi otklanjanja procesnog nedostatka. Pred drugostepenim sudom, sada Apelacionim sudom u Kragujevcu, nakon uspostavljanja nove mreže sudova u 2010. godini , održana je rasprava 31. maja 2010. godine, na kojoj je punomoćnik tužilje pravilno označio drugotuženog kao Duška Petrovića (umesto Dušana kao što je stajalo u prvostepenoj presudi), a zatim je nakon održane rasprave, sud doneo osporen u presudu Gž. 1353/10 od 31. maja 2010. godine , kojom je preinačena presuda Opštinskog suda u Ivanjici P. 582/07 od 4. juna 2009. godine u st avu prvom u usvajajućem delu, tako što je utvrđeno da je tužilja pretrpela nematerijalnu štetu, i to: na ime pretrpljenih fizičkih bolova u iznosu od 1.900.000,00 dinara, na ime umanjene opšteživotne aktivnosti u iznosu od 700.000,00 dinara, na ime umanjenja estetskog izgleda - naruženosti u iznosu od 500.000,00 dinara i na ime pretrpljenog straha u iznos u od 350.000,00 dinara, što sve ukupno iznosi 3.450.000,00 dinara. Prvostepena presuda je preinačena u stavu drugom izreke tako što s u obavez ani tuženi da na ime naknade štete, po svim vidovima, isplate tužilji ukupan iznos od 3.450.000,00 dinara i to S.P . iznos od 1.725.000,00 dinara i D.P. iznos od 1.725.000, 00 dinara, sa kamatom na oba iznosa po stopi predviđenoj Zakonom o visini stope zatezne kamate, počev od 4 . juna 2009. godine do isplate, kao i u delu dosuđenih troškova, tako što s u obavez ani tuženi da tužilji solidarno isplate troškove parničnog postupka u iznosu od 716.209,70 dinara. U obrazloženju ove presude s e, između ostalog, navodi da su, po oceni Apelacionog suda, dosuđeni iznosi za sv e vidov e štete, u ovoj prein ačenoj presudi, dovoljni da tužilji pruže potpunu satisfakciju, a da bi svako veće dosuđivanje ovih iznosa bilo u suprotnosti sa odredbom člana 200. stav 2. Zakona o obligacionim odnosima. Dalje, drugostepeni sud, navodi da je pravilno zaključivanje prvostepenog suda o vrednosti zaostavštine i da se žalbom tuženih neosnovano ističe da je prvostepeni sud pogrešno utvr dio da zaostavšt inu sada pok. M.P. predstavlja i 1/3 nepokretnosti koja je pripadala njegovom prethodniku, kao i da je vrednost ostaviočeve imovine trebalo utvrditi u vreme smrti ostavioca. Tuženi nisu dokazali da tužena S.P. ima pravo svojine na osnovu sopstvenog ulaganja u porodičnoj zgradi, niti je u ostavinskom pos tupku iza smrti V.P. to isticano (tako da je imovina V.P. podeljena na jednake delove između tuženih i pok. M.P.). Zatim, iako se po čl. 222. i 224. Zakona o nasleđivanju vrednost ostaviočeve imovine utvrđuje u vreme smrti ostavioca, obim i visinu štetnih posledica koje su nastupile nakon saobraćajnog udesa nije bilo moguće utvrditi u trenutku nastanka saobraćajne nezgode, kada je i ostavilac izgubio život, nego znatno kasnije, što je i bio razlog da se vrednost zaostavštine utvrdi u vreme presuđenja, a prema stanju zaostavštine u vreme smrti ostavioca, kako je to pravilno utvrdio prvostepeni sud. Ova presuda je uručena punomoćniku tuženih 5. novembra 2010. godine.



4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava, na čiju povredu se ukazuje ustavnom žalbom, utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Zakonom o parničnom postupku (" Službeni list SFRJ", br. 4/77, 36/77, 6/80, 36/80, 43/82, 69/82, 58/84, 74/87, 57/89, 20/90, 27/90 i 35/91 i „Službeni list SRJ“, br. 27/92, 31/93, 24/94, 12/98, 15/98 i 3/02), koji je bio na snazi u vreme pokretanja predmetnog parničnog postupka, bilo je propisano da je sud dužan da nastoji da se postupak sprovede bez odugovlačenja i sa što manje troškova i da onemogući svaku zloupotrebu prava koja strankama pripadaju u postupku ( član 10.).

Odredbama člana 10. Zakona o parničnom postupku („ Službeni glasnik RS“, broj 125/04) , koji je važio u vreme presuđenja, bilo je propisano da stranka ima pravo da sud odluči o njenim zahtevima i predlozima u razumnom roku ( stav 1 .), kao i da je sud dužan da nastoji da se postupak sprovede bez odugovlačenja i sa što manje troškova ( stav 2 .).



5. Ocenjujući razloge i navode iznete u ustavnoj žalbi sa stanovišta navedene odredbe člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud je utvrdio da je period za ocenu razumne dužine trajanja sudskog postupka, koji spada u nadležnost Ustavnog suda, počeo da teče od 8. novembra 2006. godine, kada je stupio na snagu Ustav Republike Srbije. Međutim, polazeći od toga da sudski postupak po svojoj prirodi predstavlja jedinstvenu celinu koja započinje pokretanjem postupka i traje do njegovog okončanja, Ustavni sud je ocenio da se radi utvrđivanja opravdanosti dužine trajanja postupka mora uzeti u obzir i stanje predmeta na dan 8. novembra 2006. godine i da su, u konkretnom slučaju, ispunjeni uslovi da se prilikom ocene razumnog roka uzme u obzir celokupan period trajanja predmetnog parničnog postupka.

Parnični postupak povodom koga je podneta ustavna žalba trajao je 12 godina i jedan mesec.

Navedeno trajanje postupka, samo po sebi , ukazuje da postupak nije okončan u okviru razumnog roka. Stoga, Ustavni sud ocenjuje da, iako je razumna dužina trajanja jednog sudskog postupka relativna kategorija, koja zavisi od niza činilaca, kao što su složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanje sudova koji vode postupak i priroda zahteva, odnosno značaj spornog prava za podnosioca, traja nje parničnog postupka u ovom sporu preko 12 godina ne može biti opravdano ni jednim od prethodno navedenih činilaca koji mogu opredeljujuće uticati na njegovu dužinu.

Ustavni sud je ocenio da je u ovom predmetu bilo složenih činjeničnih i pravnih pitanja koja su zahtevala obiman dokazni postupak, posebno u pogledu izvođenja dokaza veštačenjem, ali da to ne može biti opravdanje za trajanje postupka preko 12 godina.

Takođe, nema nikave sumnje da je ažurno i propisno postupanje suda u cilju brzog i efikasnog razrešenja spornih pitanja, bilo od velike važnosti i materijalnog značaja za podnosioce ustavne žalbe.

Ustavni sud je ocenio da na strani podnosilaca nema doprinosa dužini trajanja osporenog sudskog postupka.

Ustavni sud smatra da je za neprimereno dugo trajanje parničnog postupka od presudnog uticaja bilo nedelotvorno i neefikasno postupanje prvostepenog suda - Opštinskog suda u Ivanjici. U prilog oceni o nerazumno dugom trajanju predmetnog parničnog postupka upravo govore donete dve prvostepene presude koje su obe ukinute u celini od strane drugostepenog suda i vraće ne Opštinskom sudu na ponovno suđenje, da bi tek po donošenju treće prvostepene presude, koja je delimično preinačena u postupku po žalbi, postupak bio okončan. Ustavni sud ukazuje na stav Evropskog suda za ljudska prava izražen u presudi od 6. septembra 2005. godine u predmetu ''Pavlyulynets protiv Ukrajine'' ( broj aplikacije 70767/01, stav 51 .), u kome je konstatovano da ponovno razmatranje jednog predmeta posle vraćanja na nižu instancu može, samo po sebi, otkriti ozbiljan nedostatak u pravnom sistemu tužene države. Ustavni sud naročito ističe da Opštinski sud n ije sprovodio redovnu sudsku aktivnost kada tokom 2001, 2002. i 2003. godine nije zakazao nijedno ročište, odnosno da se nije aktivno bavio spornim predmetom u smislu pribavljanja ili izvođenja dokaza i utvrđivanja činjenica koje su od značaja za efikasno presuđenje.

Iz svega navedenog, Ustavni sud je ocenio da je podnosiocima ustavne žalbe u parničnom postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Ivanjici u predmetu P. 14/98 (kasnije u predmetu Osnovnog suda u Požegi - Sudska jedinica u Ivanjici P. 3589/10), povređeno pravo na suđenje u razumnom roku zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu usvojio i odlučio kao u prvom delu izreke.



6. Nasuprot navodima ustavne žalbe, ocenjujući postojanje povrede prava na pravično suđenje zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava, do koje je po mišljenju podnosilaca došlo donošenjem osporenih presuda Opštinskog suda u Ivanjici P. 582/07 od 4. juna 2009. godine i Apelacionog suda u Kragujevcu Gž. 1353/10 od 31. maja 2010. godine, Ustavni sud smatra da su nadležni sudovi dovoljno i jasno obrazložili osporene odluke i da se takvo obrazloženje ne može smatrati proizvoljnim. Ovo iz razloga što podnosioci ustavnom žalbom, najpre, osporavaju navedene presude u pogledu pravilnosti činjeničnog stanja utvrđenog tokom sprovedenog parničnog postupka i ocene izvedenih dokaza od strane postupajućih sudova, što nije ustavnopravni razlog za pobijanje osporenih presuda. Ustavni sud ukazuje da odlučujući o ustavnoj žalbi ne može ocenjivati pravilnost zaključaka redovnih sudova ni u pogledu primene materijalnog prava ukoliko iz razloga navedenih u ustavnoj žalbi ne proizlazi da je zaključivanje sudova u osporenim sudskim odlukama bilo očigledno proizvoljno. U vezi s tim, Ustavni sud smatra da su Opštinski sud u Ivanjici i Apelacioni sud u Kragujevcu detaljno obrazložili zašto nema uslova za određivanje obaveza tužen ih u manjoj visini. Ustavni sud stoga nalazi da su osporen e presud e zasnovan e na ustavnopravno prihvatljivom tumačenju i primeni odredaba merodavnog materijalnog i procesnog prava.

Imajući u vidu navedeno, Sud je, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, odbacio ustavnu žalbu, kao u drugom delu izreke, jer nisu ispunjene Ustavom i Zakonom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka.



7. Polazeći od svega iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA


dr Dragiša B. Slijepčević