Ustavna žalba Zadužbine Kralja Petra I o statusu crkvene zadužbine

Kratak pregled

Ustavni sud je odbio ustavnu žalbu, utvrđujući da Zadužbina Kralja Petra I Karađorđevića nije crkvena, već svetovna zadužbina. Pravna priroda zadužbine određuje se prema osnivaču i osnivačkom aktu, a ne prema upravitelju ili internim aktima crkve.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-4874/2015
27.04.2017.
Beograd

Ustavni sud, Veliko već e u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije Bratislav Đokić, dr Goran P. Ilić, Snežana Marković, dr Tijana Šurlan, dr Jovan Ćirić, Sabahudin Tahirović i dr Tamaš Korhec (Korhecz Tam ás), članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Zadužbine Kralja Petra I Karađorđevića iz Topole , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 27. aprila 2017. godine, doneo je

O D L U K U

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba Zadužbine Kralja Petra I Karađorđevića izjavljena protiv presude Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 405/14 od 23. januara 201 5. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje i prava na imovinu, zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 58. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

O b r a z l o ž e nj e

1. Zadužbina Kralja Petra I Karađorđevića iz Topole , preko punomoćnika Đurđa Ninkovića, advokata iz Beograda, podnela je Ustavnom sudu , 22. jula 2015. godine, ustavnu žalbu protiv presude Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 405/14 od 23. januara 2015. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje zajemčenog odredb om člana 32. stav 1 . Republike Srbije, povrede „autonomije crkve garantovane članom 44. Ustava“ i povrede prava na imovinu i z člana 58. Ustava . Ustavna žalba je, takođe, izjavljena zbog povrede prava iz člana 6. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i člana 1. Protokola 1 uz Evropsku konvenciju.

U ustavnoj žalbi je navedeno da je zaključkom Agencije za restituciju odbačen zahtev podnosioca za vraćanje imovine, iako je „očigledno“ da je podnosilac crkvena zadužbina, osnovana u skladu sa odredbom člana 257. Ustava Srpske pravoslavne crkve, prema koj oj su s rpske crkvene zadužbine (zaklade) one koje su pojedini dobrotvori osnovali, ili ih budu osnovali sa određenom namenom za verske, crkvenoprosvetne, dobrotvorne ili druge potrebe Srpske pravoslavne crkve, ili pojedinih njenih sastavnih delova, zavoda i ustanova, a crkvenim zadužbin ama se smatraju i one koje nisu namenjene crkvenih potrebama i ciljevima, ali su poverene na upravu i rukovanje crkvenim vlastima, zavodima i ustanovama.

Podnosilac ustavne žalbe dalje navodi: da Srpska pravoslavna crkva, u skladu sa članom 6. Zakona o crkvama i verskim zajednicama, ima pravo da u svom Ustavu definiše koje zadužbine smatra svojim (crkvenim) i da to spada u „autonomnu nadležnost“ Srpske pravoslavne crkve, koja je garantovana članom 44. Ustava; da su ciljevi Zadužbine Kralja Petra I Karađorđevića zaštita, restauracija, konzervacija i prezentacija crkve svetog Đorđa na Oplencu i njene zaštićene okoline, kulturnog dobra od izuzetnog značaja i da je u upravnom odboru zadužbine, pored ostalih, predstavnik Srpske pravoslavne crkve.

Ističući da su crkvene zadužbine, po pravilu, osnivala fizička lica, podnosilac ustavne žalbe zaključuje da, ukoliko se prihvati stanovište Vrhovnog kasacionog suda iz osporene presude, nijedna crkvena zadužbina osnovana od strane fizičkog lica ne bi mogla da ostvari pravo na povraćaj oduzete imovine.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, izvršio uvid u osporeni akt, kao i u ostalu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Zaključkom Agencije za restituciju – Jedinica za konfesionalnu restituciju (dalje u tekstu: Agencija) broj 46-00-1139/08-03 od 30. juna 2012. godine odbačen je zahtev podnosioca ustavne žalbe za vraćanje imovine u KO Topola , zbog nepostojanja uslova za pokretanje postupka. U obrazloženju zaključka Agencije je najpre konstatovano : da je podnosilac u zahtevu naveo da je, na osnovu neistinitih zapisnika i isprava, imovina Zadužbine Kralja Petra I Karađorđevića iz Topole konfiskovana Ukazom Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine FNRJ broj U. 392/47 i na osnovu toga upisana kao opštenarodna imovina na k.p. navedenim u presudi Opštinskog suda u Topoli P. 54/05 od 16. aprila 2007. godine. U obrazloženju zaključka je dalje navedeno da je, saglasno odredbama čl. 1 . i 9. Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, Agencija nadležna za postupanje po zahtevima za vraćanje imovine koja je u momentu oduzimanja bila u vlasništvu crkava, verskih zajednica, njihovih zadužbina ili društava, te da pravo na vraćanje imovine pripada crkvama, verskim zajednicama i njihovim pravnim sledbenicima, u skladu sa važećim aktima crkava i verskih zajednica. Donosilac zaključka je, polazeći od navedenih činjenica, utvrdio da imovina koja je predmet zahteva za vraćanje, u momentu oduzimanja nije bila vlasništvo crkve ili verske zajednice, već vlasništvo Zadužbine Kralja Petra I Karađorđevića iz Topole i da podnosilac zahteva ne spada u krug lica koja mogu tražiti vraćanje imovine po odredbama navedenog zakona. Agencija je imala u vidu da je, nakon podnošenja zahteva, stupio na snagu Zakon o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, ali je, s obzirom na to da zahtev nije podnet na propisanom obrascu, preko šaltera pošte, te da ne sadrži dokaze predviđene članom 42. stav 7. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, ocenila da bi se stekle zakonske pretpostavke za odbacivanje zahteva, u tom slučaju kao neurednog, saglasno odredbi člana 43. stav 1. tog zakona. Takođe je navedeno da se ovim zaključkom ne dira u pravo stranke da podnese novi zahtev sa potrebnom dokumentacijom nadležnoj područnoj jedinici Agencije, u skladu sa zakonom.

Presudom Upravnog suda – Odeljenje u Kragujevcu U. 11 377/12 od 6. novembra 2014. godine odbijena je kao neosnovana tužba kojom je podnosilac ustavne žalbe pobijao zakonitost navedenog zaključka Agencije. Upravni sud je u obrazloženju presude , polazeći od odredaba čl. 1, 6. i 9. Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, ocenio da je pravilno osporenim zaključkom odbačen zahtev podnosioca za vraćanje predmetne imovine, budući da je „nesporna činjenica“ da podnosilac nije crkva, verska zajednica, niti njihova zadužbina ili društvo, odnosno njihov pravni sledbenik, te da nije stvarno legitimisan za pokretanje postupka za vraćanje imovine po navedenom zakonu.

Osporenom presudom Vrhovnog kasacion og sud a Uzp. 405/14 od 23. januara 2015. godine odbijen je kao neosnovan zahtev podnosioca za preispitivanje pravnosnažne presude Upravnog suda – Odeljenje u Kragujevcu U. 11377/12 od 6. novembra 2014. godine . Vrhovni kasacioni sud je, ocenjujući zakonitost navedene presude Upravnog suda, našao da je ista doneta bez povrede pravila postupka i uz pravilnu primenu materijalnog prava, te da navodi zahteva ne mogu dovesti do drukčije odluke.

U obrazloženju presude Opštinskog suda u Topoli P. 54/05 od 16. aprila 2007. godine, donetoj po tužbi radi utvrđenja, koju je podnosilac ustavne žalbe podneo protiv Republike Srbije i PIK „Oplenac“ iz Topole, navodi se, pored ostalog: da je Zadužbina „Kralja Petra Prvog Karađorđevića“ na Oplencu osnovana testamentom Kralja Petra Prvog Karađorđevića, sačinjenim 18. novembra 19 14. godine, kao pravno lice o kome će se starati Kralj, a ostali članovi porodice imaju pravo po kraljevskom odobrenju uživati u zadužbini; da je u Naredbi Vlade FNRJ od 2. avgusta 1947. godine naglašeno da je Ukazom Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine Federativne Narodne Republike Jugoslavije U. br. 392 od 8. marta 1947. godine ("Službeni list FNRJ", broj 64/47) konfiskovana samo imovina porodice Karađorđević, a ne i imovina navedene zadužbine i da se „u pogledu toga“ može postupati po Zakonu o agrarnoj reformi i kolonizaciji; da je zaključkom Vlade broj 022-4699/80 od 2. oktobra 1991. godine data preporuka - inicijativa da Skupština opštine Topola i Spomenički kompleks Zadužbina „Kralja Petra Prvog Karađorđevića “ pokrenu postupak za obnavljanje rada te zadužbine; da je rešenjem Ministarstva kulture broj 022-352/9 3-03 od 8. februara 1993. godine odobreno obnavljanje rada navedene zadužbine i utvrđeno da su njeni ciljevi zaštita, restauracija, konzervacija i prezentacija crkve Svetog Đorđa na Oplencu i njene zaštićene okoline, kulturnog dobra od izuzetnog značaja, a da imovinu zadužbine čine novčana sredstva kojima ona raspolaže u trenutku obnavljanja rada i druga imovina koju ona stekne po osnovu zakona.

4. Odredbama Ustava, na čiju povredu se podnosilac ustavne žalbe poziva, utvrđeno je: da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da su crkve i verske zajednice ravnopravne i slobodne da samostalno uređuju svoju unutrašnju organizaciju, verske poslove, da javno vrše verske obrede, da osnivaju verske škole, socijalne i dobrotvorne ustanove i da njima upravljaju, u skladu sa zakonom (član 44. stav 2.); da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona; da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne; da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine; da je oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih dažbina ili kazni, dozvoljeno samo u skladu sa zakonom (član 58.).

S obzirom na to da se odredbe člana 6. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i člana 1. Protokola 1 uz Evropsku konvenciju , po svojoj suštini, ne razlikuju od odredaba člana 32. stav 1. i člana 58. Ustava, Ustavni sud je istaknute povrede prava cenio u odnosu na odredbe Ustava.

Za ocenu osnovanosti ustavne žalbe, u konkretnom slučaju, od značaja su i odredbe sledećih zakona:

Zakonom o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama („Službeni glasnik RS“, broj 46/06) propisano je: da se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja imovine koja je na teritoriji Republike Srbije oduzeta od crkava i verskih zajednica, kao i od njihovih zadužbina i društava ( dalje u tekstu: crkve i verske zajednice), primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji i drugih propisa koji su doneseni i primenjivani u periodu od 1945. godine, kao i svim drugim aktima kojima je vršeno oduzimanje te imovine, bez tržišne naknade (član 1.); da pravo na vraćanje imovine pripada crkvama i verskim zajednicama, odnosno njihovim pravnim sledbenicima, u skladu sa važećim aktima crkava i verskih zajednica (član 6.); da su p redmet vraćanja nepokretnosti koje su u momentu oduzimanja bile u vlasništvu crkava i verskih zajednica, i to - poljoprivredno zemljište, šume i šumsko zemljište, građevinsko zemljište, stambene i poslovne zgrade, odnosno idealni delovi takvih zgrada, stanovi i poslovne prostorije, pokretne stvari od kulturnog, istorijskog ili umetničkog značaja (član 9.).

Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji ("Službeni list DFJ", broj 64/45 i "Službeni list FNRJ", br. 16/46, 24/46, 99/46, 101/47, 105/48, 19/51, 42-43/51, 21/56, 52/57, 55/57 i 10/65) je u članu 1 . predvideo da će se, u cilju dodeljivanja zemlje zemljoradnicima koji nemaju zemlju ili je nemaju dovoljno, na teritoriji cele tadašnje Jugoslavije sprovesti agrarna reforma i kolonizacija. Članom 3. tačka v) tog zakona bilo je predviđeno da će se formirati zemljišni fond za dodeljivanje zemlje zemljoradnicima, a da će se u tom cilju , pored ostalog, oduzeti i preći u ruke države zemljišni posedi crkava, manastira, verskih ustanova i svih vrsta zadužbina, svetovnih i verskih.

Zakonom o zadužbinama, fondacijama i fondovima („ Službeni glasnik SRS“, broj 59/89 ), koji je bio u primeni kada je obnovljen rad Zadužbine „Kralja Petra Prvog“ na Oplencu, bilo je propisano: da se zadužbina, fondacija i fond osnivaju radi pomaganja stvaralaštva i ostvarivanja humanitarnih i drugih društveno korisnih ciljeva (član 2.); da osnivanje zadužbine, fondacije i fonda, osim fondacije i fonda koje osniva društveno-politička zajednica, odobrava republički organ uprave nadležan za poslove kulture (stav 2.); da z adužbinu mogu osnovati fizička lica sopstvenim sredstvima ( član 4. stav 1.); da z adužbinom upravlja osnivač, a, po volji osnivača, može upravljati i drugo fizičko lice ili više fizičkih lica , te da posle smrti osnivača, ako testamentom nije drugačije određeno, zadužbinu preuzima društveno-politička zajednica (član 9. stav 1.); da n adzor nad zakonitošću rada zadužbine, fondacije i fonda vrši opštinski organ uprave nadležan za poslove kulture (č lan 19.); da fizička lica osnivaju zadužbinu, odnosno fond izjavom volje u formi isprave overene u sudu ili testamentom član 20.); da republički organ uprave nadležan za poslove kulture ceni celishodnost osnivanja i donosi rešenje o odobrenju osnivanja zadužbine, fondacije i fonda, vodi registar i propisuje podatke i način vođenja registra (č lan 24.); da organ upravljanja zadužbinom i fondacijom, odnosno organizacija koja upravlja fondom čija su sredstva u društvenoj svojini jednom godišnje dostavlja izveštaj o radu opštinskom organu uprave nadležnom za poslove kulture (č lan 28.).

Odredbama važećeg Zakona o zadužbinama i fondacijama („Službeni glasnik RS“, br. 88/10 i 99/11) propisano je: da zadužbina, u smislu ovog zakona, jeste pravno lice bez članova kojem je osnivač namenio određenu imovinu (osnovna imovina) radi dobročinog ostvarivanja opštekorisnog cilja ili privatnog interesa, odnosno cilja koji nije zabranjen Ustavom ili zakonom (član 2.); da se o stvarivanjem opštekorisnog cilja, u smislu ovog zakona, smatraju aktivnosti usmerene na promovisanje i zaštitu ljudskih, građanskih i manjinskih prava, promovisanje demokratskih vrednosti, evropskih integracija i međunarodnog razumevanja, održivi razvoj, regionalni razvoj, ravnopravnost polova, unapređenje socijalne i zdravstvene zaštite, promovisanje i unapređenje kulture i javnog informisanja, promovisanje i popularizaciju nauke, obrazovanja, umetnosti i amaterskog sporta, unapređivanje položaja osoba sa invaliditetom, brigu o deci i mladima, pomoć starima, zaštitu životne sredine, borbu protiv korupcije, zaštitu potrošača, zaštitu životinja, humanitarne i druge aktivnosti kojima zadužbine i fondacije ostvaruju opštekorisne ciljeve odnosno interese (član 3. stav 1.); da z adužbine i fondacije ostvaruju opštekoristan cilj iz stava 1. ovog člana i kada je njihova aktivnost usmerena na određeni krug lica koja pripadaju određenoj profesiji, nacionalnoj, jezičkoj, kulturnoj i verskoj grupi, polu ili rodu, odnosno na lica koja žive na određenom području (član 3. stav 2.); da zadužbinu mogu osnovati jedno ili više poslovno sposobnih domaćih ili stranih fizičkih ili pravnih lica, da se zadužbina osniva aktom o osnivanju ili ugovorom (osnivački akt), sastavljenim u pisanoj formi, da osnivački akt donosi osnivač, te da se zadužbina osniva i zaveštanjem (član 10. st. 1, 2, 3. i 5.); da upis u Registar zadužbina i fondacija vrši Agencija za privredne registre , kao povereni posao, a da bližu sadržinu i način vođenja Registra propisuje ministar nadležan za poslove kulture (član 24. st. 1. i 2.); da su organi zadužbine upravni odbor i upravitelj (član 35. stav 1.); da upravitelj zadužbine zastupa zadužbinu, odgovara za zakonitost rada zadužbine, vodi poslove zadužbine saglasno odlukama upravnog odbora, podnosi upravnom odboru predlog finansijskog plana i završnog računa i obavlja druge poslove u skladu sa zakonom i statutom zadužbine (član 41. stav 1.); da zadužbine, fondacije i fondovi osnovani i upisani u registre prema Zakonu o zadužbinama, fondacijama i fondovima ("Službeni glasnik SRS", broj 59/89) nastavljaju sa radom kao zadužbine i fondacije s tim što su dužni da u roku od 12 meseci od dana početka primene ovog zakona usklade svoj statut i druge opšte akte sa odredbama ovog zakona i da podnesu prijavu za upis u Registar u skladu sa odredbama ovog zakona (član 68. stav 1.); da se zabranjuje otuđenje i opterećenje imovine koja je oduzeta zadužbinama u periodu od 1945. godine, do donošenja zakona kojim se uređuje vraćanje oduzete imovine i naknade za oduzetu imovinu (član 70.).

Odredbama Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, broj 72/11) propisano je: da se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenja za oduzetu imovinu, koja je na teritoriji Republike Srbije primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji, kao i drugih propisa, na osnovu akata o podržavljenju, posle 9. marta 1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadružnu svojinu (član 1.); da se pravo na vraćanje imovine po odredbama ovog zakona može ostvariti za imovinu oduzetu, pored ostalog, na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji , "Službeni list DFJ", broj 64/45 i "Službeni list FNRJ", br. 16/46, 24/46, 99/46, 101/47, 105/48, 19/51, 42-43/51, 21/56, 52/57, 55/57 i 10/65, Zakon a o agrarnoj reformi i unutrašnjoj kolonizaciji , "Službeni glasnik NRS", br. 39/45 i 4/46 i Zakon a o agrarnoj reformi i unutrašnjoj kolonizaciji , "Službeni glasnik NRS", br. 5/48, 11/49 i 34/56 ( član 2. tač. 2), 3) i 4)) i Ukaz a Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine Federativne Narodne Republike Jugoslavije U. br. 392 od 8. marta 1947. godine , „Službeni list FNRJ", broj 64/47 ( član 2. tačka 41)); da p ravo na vraćanje imovine ili obeštećenje ima i zadužbina kojoj je oduzeta imovina, odnosno njen pravni sledbenik (član 5. tačka 2)); da se z ahtev podnosi u roku od dve godine od dana objavljivanja javnog poziva Agencije iz člana 40. stav 2. ovog zakona na veb sajtu ministarstva nadležnog za poslove finansija (član 43 .).

Saglasno odredbi člana 115. stav 2. Zakona o opštem upravnom postupku („Službeni list SRJ“, br. 33/97 i 31/01), ako organ povodom stavljenog zahteva stranke nađe da nema uslova za pokretanje postupka, doneće zaključak o odbacivanju zahteva stranke.

5. Podnosilac ustavne žalbe smatra da kao crkvena zadužbina ima pravo na povraćaj imovine po odredbama Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, jer je Srpska pravnoslavna crkva ovlašćena da u okviru „svoje autonomne nadležnosti“ u svom Ustavu definiše koje zadužbine smatra crkvenim. Podnosilac, s tim u vezi, ukazuje da je pojam „crkvena zadužbina“ definisan u Ustavu Srpske pravoslavne crkve (član 257.) i zaključuje da , ukoliko se prihvati stanovište Vrhovnog kasacionog suda iz osporene presude, nijedna crkvena zadužbina osnovana od strane fizičkog lica ne bi mogla da ostvari pravo na povraćaj oduzete imovine.

Ispitujući dopuštenost ustavne žalbe sa stanovišta označenog prava iz člana 58. Ustava, Ustavni sud najpre konstatuje da je u postupku koji je prethodio ustavnoj žalbi ocenjivana zakonitost zaključka upravnog organa kojim je odbačen zahtev podnosioca ustavne žalbe za vraćanje imovine, zbog nepostojanja uslova za pokretanje postupka. Prema pravnom stavu Ustavnog suda, sadržina akta kojim je odlučeno o postojanju procesnih pretpostavki za vođenje postupka, a time i akta donetog u postupku njegovog preispitivanja, ne može se dovesti u vezu sa povredom ili uskraćivanjem prava na imovinu, jer je reč o aktima koji su po svojoj pravnoj prirodi procesnopravnog karaktera kojima nije ni odlučivano o pravu na imovinu. U tim slučajevima Ustavni sud odbacuje ustavnu žalbu zbog povrede označenog prava. Međutim, kako je u konkretnom slučaju upravni organ odlučivao o postojanju aktivne legitimacije podnosioca ustavne žalbe za podnošenje zahteva za vraćanje oduzete imovine na osnovu Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, dakle o postojanju materijalnopravnih uslova za vođenje postupka, a od kojih direktno zavisi ostvarivanje prava na povraćaj imovine, to je Ustavni sud ocenio da je, u konkretnom slučaju, ustavna žalba dopuštena (navedeni stav je Ustavni sud izrazio u Odluci Už-4657/2011 od 25. oktobra 2012. godine, videti na internet stranici: www.ustavni.sud.rs).

Ustavni sud i u ovom predmetu ponavlja da se garancije prava na imovinu odnose na zaštitu postojeće imovine, odnosno potraživanja u vezi sa kojima podnosilac ima barem legitimna očekivanja da će steći delotvorno uživanje imovinskog prava ( videti, npr. presude Evropskog suda za ljudska prava Prince Hans-Adam II of Liechtenstein protiv Nemačke, broj 42527/98, st. 82 . i 83, 2001-VIII i Gratzinger and Gratzingerova protiv Češke, broj 39794/98, st. 69, 2002-VII, kao i Odluku Ustavnog suda Už- 4596/2011 od 20. novembra 2013. godine , videti na internet stranici: www.ustavni.sud.rs.

Razmatrajući da li je podnosiocu ustavne žalbe osporenom presudom povređeno pravo na imovinu, Ustavni sud ispitivao da li je podnosilac imao legitimno očekivanje da će u postupku pred Agencijom biti udovoljeno njegovom zahtevu za vraćanje imovine, za koju je tvrdio da je Ukazom Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine FNRJ broj U. 392/47 konfiskovana Zadužbini „Kralja Petra I Karađorđevića iz Topole “. Ustavni sud, s tim u vezi, ukazuje da je Evropski sud za ljudska prava na stanovištu da legitimno očekivanje po svojoj prirodi mora biti konkretnije od puke nade, ma koliko ona bila shvatljiva i mora biti zasnovano na zakonskoj odredbi ili pravnom aktu kao što je sudska odluka ( navedena presuda Gratzinger and Gratzingerova protiv Češke).

Ustavni sud je konstatovao da iz dostavljene dokumentacije proizlazi : da je Zadužbina Kralja Petra I Karađorđevića osnovana testamentom Kralja Petra I Karađorđevića sačinjenim 1914. godine, kao pravno lice o kome će se starati Kralj; da su Skupština opštine Topola i Spomenički kompleks Zadužbina „Kralja Petra Prvog Karađorđevića“, u skladu sa zaključk om Vlade, pokrenule postupak za obnavljanje rada te zadužbine koji je okončan donošenjem r ešenja Ministarstva kulture od 8. februara 1993. godine ; da je navedenim rešenjem utvrđeno da su ciljevi zadužbine zaštita, restauracija, konzervacija i prezentacija crkve Svetog Đorđa na Oplencu i njene zaštićene okoline, kulturnog dobra od izuzetnog značaja.

Iz navedenih odredaba Zakona o zadužbinama, fondacijama i fondovima , u skladu sa kojim je obnovljen rad Zadužbine „Kralja Petra Prvog“ na Oplencu, po oceni Ustavnog suda, proizlazi: da su zadužbine osnivane radi pomaganja stvaralaštva i ostvarivanja humanitarnih i drugih društveno korisnih ciljeva; da je osnivanje zadužbine, nakon ocene celishodnost i osnivanja , odobrava o republički organ uprave nadležan za poslove kulture , koji je vodio registar zadužbina; da su zadužbinu mogla osnovati samo fizička lica; da je zadužbinom upravljao osnivač ili, po njegovoj volji drugo fizičko lice , koji su bili dužni da jednom godišnje dostave izveštaj o radu opštinskom organu uprave nadležnom za poslove kulture. Važećim Zakonom o zadužbinama i fondacijama predviđeno je da se z adužbina osniva radi dobročinog ostvarivanja opštekorisnog cilja ili privatnog interesa, odnosno cilja koji nije zabranjen Ustavom ili zakonom i da je mogu osnovati ne samo fi zička, već i pravn a lica. Takođe, navedeni zakon je zabra nio otuđenje i opterećenje imovine koja je oduzeta zadužbinama u periodu od 1945. godine, do donošenja Zakona o vraćanju imovine i obeštećenju.

Ustavni sud konstatuje da se odredbama Zakona o crkvama i verskim zajednicama, na koje se poziva podnosilac u ustavnoj žalbi , ovlašćuju crkve i verske zajednice da samostalno uređuju svoj poredak i organizaciju i obavljaju svoje unutrašnje i javne poslove (član 6. stav 3.) i zabranjuje dr žavi da ometa primenu autonomnih propisa crkava i verskih zajednica (član 7. stav 1.). Saglasno članu 257. Ustava Srpske pravoslavne crkve, o bjavljenom u „Glasniku“, službenom listu Srpske pravoslavne crkve br. 7 -8 od 1. avgusta (19 . jula) 1947 . god ine, srpske crkvene zadužbine (zaklade) jesu one koje su pojedini dobrotvori osnovali, ili ih budu osnovali sa određenom namenom za verske, crkvenoprosvetne, dobrotvorne ili druge potrebe Srpske pravoslavne crkve, ili pojedinih njenih sastavnih delova, zavoda i ustanova . Isto tako, crkvene zadužbine su i ustanov e, kao i one zadužbine koje nisu namenjene crkvenim potrebama i ciljevima, ali su poverene na upravu i rukovanje crkvenim vlastima, zavodima i ustanovama. Ustavni sud, međutim, ukazuje da je Zadužbinu „Kralja Petra Prvog Karađorđevića“ osnovalo fizičko lice sopstvenom imovinom, te da je obnavljanje rada navedene zadužbine odobreno rešenjem organa uprave nadležnog za posl ove kulture, a ne aktom organa Srpske pravoslavne crkve u skladu sa njenim propisima . Polazeći od navedenog, Ustavni sud nalazi da nemaju ustavnopravnog utemeljenja navodi ustavne žalbe da podnosila c, s obzirom na utvrđene ciljeve zadužbine i činjenicu da je u upravnom odboru zadužbine i predstavnik Srpske pravoslavne crkve, ima status crkvene zadužbine . Ustavni sud, s tim u vezi, ističe da je , na sednici od ržanoj 25. oktobra 2012. godine, u citiranoj Odluci broj Už-4657/2011 ukazao da pravnu prirodu zadužbine ne opredeljuje to ko je određen za upravitelja zadužbine, već ko je njen osnivač, dakle čijom imovinom je zadužbina osnovana.

Polazeći od svega izloženog, Ustavni sud je ocenio da podnosilac ustavne žalbe nije imao legitimno očekivanje da će biti udovoljeno njegovom zahtevu za vraćanje imovine podnetom na osnovu odredaba Zakona o vraćanju imovine crkvama i verskim zajednicama. Stoga je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon i 103/15) , odbio kao neosnovanu ustavnu žalbu u delu izjavljenom zbog povrede prava na imovinu, odlučujući kao u prvom delu izreke.

6. Podnosilac ustavne žalbe povredu prava na pravično suđenje, zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava, obrazlaže time da Vrhovni kasacioni sud nije imao u vidu odredbe čl. 6. i 7. Zakona o crkvama i verskim zajednicama, te je „povredio odredbu člana 257. Ustava Srpske pravoslavne crkve“, utvrđujući da Zadužbina Kralja Petra I Karađorđevića nije crkvena zadužbina. Ocenjujući ove navode ustavne žalbe, Ustavni sud najpre ukazuje da, saglasno odredbi člana 142. stav 2. Ustava, sudovi sude na osnovu Ustava, zakona i drugih opštih akata, kada je to predviđeno zakonom, opšteprihvaćenih pravila međunarodnog prava i potvrđenih međunarodnih ugovora. Takođe, po oceni ovog suda, uverenje podnosioca o pravnoj prirodi Zadužbine Kralja Petra I Karađorđevića kao verske zadužbine zasniva se na pogrešnom tumačenju relevantnih odredaba materijalnih propisa koji se odnose na osnivanje „svetovnih“ zadužbina.

Ustavni sud konstatuje da zaključak A gencije za restituciju kojim je odbačen predmetni zahtev podnosioca ustavne žalbe ne sadrži razloge zbog kojih je nadležni organ ocenio da Zadužbina Kralja Petra I Karađorđevića nije crkvena zadužbina, već samo konstat aciju da se u konkretnom slučaju radi o imovini te zadužbine, a ne o imovini koja je u vreme oduzimanja bila u vlasništvu crkve ili verske zajednice. Imajući u vidu da je Zakon o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama u članu 1. označio crkve, verske zajednice, njihove zadužbine i društva zajedničkim nazivom „crkve i verske zajednice“, te da svi navedeni subjekti imaju pravo na vraćanje imovine koja je u momentu oduzimanja bila u njihovom vlasništvu, Ustavni sud nalazi da se Agencija nije mogla zadržati na utvrđenju da podnosilac zahteva nije crkva ili verska zajednica, te da se ne radi o imovini crkve ili verske zajednice, već je bila dužna da obrazloži zbog čega smatra da Zadužbina Kralja Petra I Karađorđevića nije crkvena zadužbina. Navedeni propust nije otklo nio ni Upravni sud ocenjujući zakonitost zaključka Agencije, nalazeći da je „nesporn a činjenica“ da podnosilac nije crkva ni verska zajednica, niti njihova zadužbina ili društvo. Ustavni sud je , međutim, imao u vidu da podnosilac u ustavnoj žalbi nije ukazao da obrazloženje osporene presude sadrži nedostatke koji onemogućavaju ispitivanje izraženo g stanovišt a Vrhovnog kasacionog suda. Krećući se u granicama razloga i zahteva ustavne žalbe, a posebno i majući u vidu razloge zbog kojih je našao da podnosiocu ustavne žalbe nije povređeno pravo na imovinu, Ustavni sud, u konkretnom slučaju, nije utvrdio povredu prava na obrazloženu odluku, kao sastavnog dela prava na pravično suđenje.

Ustavni sud je, takođe, konstatovao da je podnosilac ustavne žalbe zaključkom Agencije broj 46-00-1139/08-03 od 30. juna 2012. godine poučen da može podneti novi zahtev za vraćanje imovine, budući da je stupio na snagu Zakon o vraćanju imovine i obeštećenju. Ustavni sud ukazuje da iz dostavljene dokumentacije proizlazi da imovina navedene zadužbine nije konfiskovana Ukazom Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine Federativne Narodne Republike Jugoslavije U. br. 392 od 8. marta 1947. godine ("Službeni list FNRJ", broj 64/47) , već je postala državna imovina na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Imajući u vidu da se na osnovu Zakona o vraćanju imovine i obeštećenju može ostvariti pravo na povraćaj imovine oduzete, pored ostalog, primenom navedenog zakona, Ustavni sud konstatuje da je podnosilac ustavne žalbe, nakon donošenja zaključka Agencije imao mogućnost da podnese zahtev za vraćanje imovine u skladu sa odredbama tog zakona.

Polazeći od svega iznetog, Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, odbio kao neosnovanu ustavnu žalbu i u delu u kome je izjavljena zbog povrede prava na pravično suđenje, zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava, odlučujući kao u prvom delu izreke.

7. Ustavni sud je konstatovao da je članom 44. stav 2. Ustava Ustava utvrđeno da su crkve i verske zajednice ravnopravne i slobodne da samostalno uređuju svoju unutrašnju organizaciju, verske poslove, da javno vrše verske obrede, da osnivaju verske škole, socijalne i dobrotvorne ustanove i da njima upravljaju, u skladu sa zakonom, iz čega sledi da se na povredu označenih sloboda mogu pozivati samo crkve i verske zajednice. Polazeći od toga da podnosilac ustavne žalbe nije ni crkva, niti verska zajednica, Ustavni sud je ustavnu žalbu u ovom delu odbacio, rešavajući kao u drugom delu izreke, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu.

8. Na osnovu izloženog i odredaba 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 4 6. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu i člana 8 9. Poslovnika o radu Ustavnog suda ( „Službeni glasnik RS “, broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić

Ustavna žalba Zadužbine Kralja Petra I o statusu crkvene zadužbine

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti