Povreda prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku za vraćanje na rad

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: zamenik predsednik a Suda dr Goran Ilić, zamenik predsednika Veća i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, Predrag Ćetković, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi M. M. iz V. P, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 8. maja 2014. godine, doneo je

1. Usvaja se ustavna žalba M. M. i utvrđuje da je u izvršnom postupku koji se vodi pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu I. 10582/10 povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku, zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Nalaže se nadležnom sudu da preduzme sve neophodne mere kako bi se izvršni postupak iz tačke 1. okončao u najkraćem roku , u skladu sa Zakonom o izvršenju i obezbeđenju.

1. M. M. iz V. P. podneo je 20. oktobra 2011. godine, preko punomoćnika M. V, advokata iz V. P, Ustavnom sudu ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku, zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, u izvršnom postupku koji se vodi pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu I. 10582/10.

U ustavnoj žalbi je, pored ostalog, navedeno: da je podnosilac ustavne žalbe u decembru 2002. godine podneo Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu predlog za izvršenje na osnovu pravnosnažne i izvršne delimične presude Opštinskog suda u Velikoj Plani P. 125/01; da osporeni izvršni postupak do trenutka podnošenja ustavne žalbe traje već skoro devet godina, zbog čega podnosilac smatra da mu je povređeno pravo na suđenje u razumnom roku. Zahtev za naknadu nematerijalne štete nije istakao. Podnosilac je podneskom od 11. decembra 2012. obavestio Ustavni sud da izvršni postupak još uvek nije okončan.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

Odredbom člana 82. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13 - Odluka US) propisano je da se ustavna žalba može izjaviti i ako nisu iscrpljena pravna sredstva, u slučaju kada je podnosiocu žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku, na osnovu navoda ustavne žalbe , i uvidom u spise predmeta Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 10582/10, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Presudom Opštinskog suda u Velikoj Plani P. 30/99 od 30. jula 1999. godine poništene su presuda Disciplinskog suda radnika Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije u Smederevu DS 116-4/98 od 24. aprila 1998. godine i presuda Višeg disciplinskog suda Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije u Beogradu 99/98 od 13. novembra 1998. godine, kojima je M. M, ovde podnosiocu ustavne žalbe, izrečena disciplinska mera prestanak radnog odnosa, pa je obavezana tužena Republika Srbija – Ministarstvo unutrašnjih poslova da tužioca, ovde podnosioca ustavne žalbe, vrati na rad i rasporedi na radno mesto inspektora za suzbijanje opšteg kriminaliteta u OUP Velika Plana – SUP Smederevo. Navedena prvostepena presuda je potvrđena presudom Okružnog suda u Smederevu Gž. 1260/99 od 20. decembra 1999. godine.

Vrhovni sud Srbije je rešenjem Rev. 1462/00 od 21. februara 2000. godine ukinuo presudu Opštinskog suda u Velikoj Plani P. 30/99 od 30. jula 1999. godine i presudu Okružnog suda u Smederevu Gž. 1260/99 od 20. decembra 1999. godine, te predmet vratio prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

Rešenjem Republike Srbije – Ministarstvo unutrašnjih poslova - SUP Smederevo 01 broj 117-6/01 od 24. jula 2001. godine odlučeno je da se M. M. vrati na rad.

Republika Srbija – Ministarstvo unutrašnjih poslova – Uprava za zajedničke poslove je 31. avgusta 2001. godine donela rešenje 04 broj 118-361/01 kojim M. M. prestaje radni odnos u Ministarstvu unutrašnjih poslova na osnovu člana 45. Zakona o unutrašnjim poslovima a u vezi člana 34. stav 2. istog zakona, jer je protiv njega pokrenut krivični postupak zbog osnovane sumnje da je izvršio krivično delo odavanje službene tajne iz člana 249. stav 2. u vezi stava 1. istog člana Krivičnog zakonika Republike Srbije.

U ponovnom prvostepenom postupku pred Opštinskim sudom u Velikoj Plani, taj sud je doneo delimičnu presudu P. 125/01 od 24. januara 2002. godine i usvojio tužbeni zahtev tužioca, pa su poništene presuda Disciplinskog suda radnika Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije u Smederevu DS 116-4/98 od 24. aprila 1998. godine i presuda Višeg disciplinskog suda Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije u Beogradu 99/98 od 13. novembra 1998. godine i određeno vraćanje tužioca na rad.

Okružni sud u Smederevu je presudom Gž1. 404/02 od 22. oktobra 2002. godine potvrdio navedenu prvostepenu presudu.

Podnosilac ustavne žalbe podneo je, u svojstvu izvršnog poverioca, 3. decembra 2002. godine predlog za izvršenje vraćanjem na rad Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu (u daljem tekstu: Opštinski sud) protiv izvršnog dužnika Republike Srbije – Ministarstvo unutrašnjih poslova na osnovu pravnosnažne i izvršne delimične presude Opštinskog suda u Velikoj Plani P. 125/01 od 24. januara 2002. godine.

Opštinski sud je rešenjem I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine usvojio predlog za izvršenje.

Dopisom Opštinskog suda od 14. januara 2003. godine naloženo je Republičkom javnom pravobranilaštvu (u daljem tekstu: RJP) da obavesti sud o tome da li je izvršni dužnik vratio izvršnog poverioca na rad.

Rešenjem Opštinskog suda I. 771/02 od 27. marta 2003. godine naloženo je izvršnom dužniku da postupi po rešenju tog suda I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine, u roku od osam dana od prijema rešenja, i zaprećeno je novčanom kaznom u slučaju nepostupanja. Protiv navedenog rešenja RJP je izjavilo prigovor u kome je, pored ostalog, navedeno: da je nakon pravnosnažnosti presude Okružnog suda u Smederevu Gž. 1260/99 od 20. decembra 1999. godine, izvršni dužnik postupio po istoj i rešenjem 01 broj 117-6/01 od 24. jula 2001. godine izvršnog poverioca vratio na rad; da je protiv izvršnog poverioca pokrenut krivični postupak zbog osnovane sumnje da je izvršio krivično delo odavanje službene tajne iz člana 249. stav 2. u vezi stava 1. istog člana Krivičnog zakonika Republike Srbije, pa mu je stoga rešenjem 04 broj 118-361/01 od 31. avgusta 2001. godine prestao radni odnos u Ministarstvu unutrašnjih poslova, na osnovu člana 45. Zakona o unutrašnjim poslovima, a u vezi člana 34. stav 2. istog zakona; da na taj način izvršnom poveriocu radni odnos nije prestao u disciplinskom postupku, već na osnovu Zakona o unutrašnjim poslovima; „da u konkretnom slučaju nije reč o nepostupanju po izvršnoj ispravi, već o faktičkoj i pravnoj nemogućnosti da se po istoj (izvršnoj ispravi – prim. Ustavnog suda) postupi“.

Opštinski sud je rešenjem Ipv. 927/03 od 19. maja 2003. godine odbio prigovor izvršnog dužnika i potvrdio rešenje tog suda I. 771/02 od 27. marta 2003. godine.

Izvršni poverilac je podneskom od 1. septembra 2003. godine urgirao nastavak postupka.

Opštinski sud je dopisom od 4. septembra 2003. godine naložio RJP da sudu dostavi izveštaj o tome da li je postupljeno po rešenju o izvršenju I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine. U odgovoru RJP od 10. oktobra 2003. godine, pored navoda istaknutih u prigovoru protiv rešenja Opštinskog suda I. 771/02 od 27. marta 2003. godine, istaknuto je: da je protiv pravnosnažne presude Okružnog suda u Smederevu Gž1. 404/02 od 22. oktobra 2002. godine tužena izjavila reviziju; da je u krivičnom postupku protiv M. M. izvršena prekvalifikacija krivičnog dela, te da je presudom Okružnog suda u Smederevu K. 34/01 od 26. jula 2001. godine oglašen krivim za krivično delo zloupotrebe službenog položaja iz člana 242. stav 1. Krivičnog zakonika, kao i da je ta presuda potvrđena presudom Vrhovnog suda Srbije Kž.I 1292/02 od 3. aprila 2003. godine.

Izvršni poverilac je 3. novembra i 2. decembra 2003. godine podnosio urgencije za nastavak izvršnog postupka.

Opštinski sud je 26. januara 2004. godine doneo rešenje I. 771/02 o novčanom kažnjavanju izvršnog dužnika, zbog nepostupanja po pravnosnažnoj delimičnoj presudi Opštinskog suda u Velikoj Plani P. 125/01 od 24. januara 2002. godine i rešenju o izvršenju Opštinskog suda I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine i naložio izvršnom dužniku da u roku od osam dana od prijema ovog rešenja, postupi po navedenom rešenju o izvršenju.

Podneskom od 6. decembra 2004. godine izvršni poverilac je obavestio sud da je Vrhovni sud Srbije presudom RevII. 625/03 od 1. jula 2004. godine odbio kao neosnovanu reviziju tužene izjavljenu protiv presude Okružnog suda u Smederevu Gž1. 404/02 od 22. oktobra 2002. godine.

Dopisom od 6. jula 2006. godine RJP je ponovo obavestilo sud o razlozima zbog kojih sprovođenje izvršenja nije moguće.

Izvršni poverilac je podneskom od 11. jula 2007. godine urgirao da nadležni sud donese novo rešenje o kažnjavanju izvršnog dužnika, jer isti nije postupio po rešenju o izvršenju I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine.

U dopisu od 27. jula 2007. godine RJP obavestilo je sud da sprovođenje izvršenja nije moguće iz istih razloga koji su prethodno navedeni.

Opštinski sud je 11. februara 2008. godine doneo rešenje I. 771/02 o novčanom kažnjavanju izvršnog dužnika u iznosu od 60.000,00 dinara, zbog nepostupanja po pravnosnažnoj delimičnoj presudi Opštinskog suda u Velikoj Plani P. 125/01 od 24. januara 2002. godine i rešenju o izvršenju Opštinskog suda I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine i naložio izvršnom dužniku da, u roku od osam dana od prijema ovog rešenja, postupi po navedenom rešenju o izvršenju.

Postupajući po prigovoru izvršnog dužnika, Opštinski sud je rešenjem Ipv. 110/08 od 7. jula 2008. godine potvrdio rešenje tog suda I. 771/02 od 11. februara 2008. godine.

Dopisom predsedniku Opštinskog suda od 4. novembra 2008. godine, RJP je predložilo da sud obustavi postupak izvršenja, imajući u vidu činjenice navedene u prethodnim dopisima tog organa sudu.

Opštinski sud je 12. oktobra 2009. godine ponovo doneo rešenje o novčanom kažnjavanju izvršnog dužnika, zbog nepostupanja po rešenju o izvršenju tog suda I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine, i naložio izvršnom dužniku da, u roku od osam dana od prijema ovog rešenja, postupi po navedenom rešenju o izvršenju. Prvi osnovni sud u Beogradu je rešenjem Ipv. 43/10 od 7. maja 2010. godine odbio prigovor izvršnog dužnika i potvrdio rešenje Opštinskog suda I.771/02 od 12. oktobra 2009. godine.

Prvi osnovni sud u Beogradu, pred kojim je postupak nastavljen u predmetu I. 10582/10 nakon 1. januara 2010. godine, doneo je 1. novembra 2010. godine rešenje o ponovnom novčanom kažnjavanju izvršnog dužnika zbog nepostupanja po rešenju o izvršenju Opštinskog suda I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine i naložio izvršnom dužniku sprovođenje istog. U prigovoru protiv navedenog rešenja, RJP je ponovo istaklo istovetne navode kao u prethodnim prigovorima i dopisima nadležnom sudu.

Rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu Ipv. 217/10 od 7. jula 2010. godine potvrđeno je rešenje tog suda I. 10582/10 od 1. novembra 2010. godine.

Prvi osnovni sud u Beogradu je rešenjem I. 10582/10 od 1. oktobra 2013. godine, ponovo novčano kaznio izvršnog dužnika zbog neprovođenja izvršenja i naložio vraćanje izvršnog poverioca na rad.

U trenutku odlučivanja Ustavnog suda po ustavnoj žalbi, postupak je još uvek u toku.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava, na čiju se povredu poziva podnositeljka ustavne žalbe, utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Zakonom o izvršnom postupku („Službeni list SRJ“, br. 28/2000, 73/2000, 71/01), koji se primenjivao u vreme podnošenja predloga za izvršenje, bilo je propisano: da se prigovor protiv rešenja o izvršenju može podneti iz razloga koji sprečavaju izvršenje, a naročito: 1) ako sud koji je doneo rešenje o izvršenju nije nadležan, 2) ako isprava na osnovu koje je određeno izvršenje nema svojstvo izvršne isprave, 3) ako odluka na osnovu koje je doneseno rešenje o izvršenju nije izvršna, 4) ako je odluka na osnovu koje je doneseno rešenje o izvršenju ukinuta, poništena ili preinačena, 5) ako je poravnanjem na osnovu kog je doneseno rešenje o izvršenju stavljeno van snage, 6) ako nije protekao rok za namirenje potraživanja ili ako nije nastupio uslov koji je određen poravnanjem, 7) ako je izvršenje određeno na stvarima, novčanom potraživanju i drugim pravima koji su izuzeti od izvršenja, odnosno na kojima je mogućnost izvršenja ograničena, 8) ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle izvršnosti odluke ili pre toga, ali u vreme kad dužnik to nije mogao da istakne u postupku iz kog potiče izvršna isprava, odnosno ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle zaključenog poravnanja (član 51.); da se rešenjem donesenim po prigovoru, prigovor usvaja ili odbija ili se odbacuje kao neblagovremen, nepotpun ili nedozvoljen, da ako usvoji prigovor nenadležnosti, sud će staviti van snage svoje rešenje, ukinuće sprovedene radnje i ustupiće predlog nadležnom sudu, da ako usvoji neki drugi prigovor, sud će, prema okolnostima slučaja, obustaviti izvršenje u celini ili delimično i ukinuti sprovedene radnje (član 53.).

Zakonom o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, broj 31/11, 99/11 i 109/13 – Odluka US), koji se u konkretnom slučaju primenjuje od 17. septembra 2011. godine, propisano je: da se prigovor na rešenje o izvršenju izvršne isprave može izjaviti iz razloga koji sprečavaju izvršenje, i to ako je obaveza iz rešenja o izvršenju ispunjena (član 42. stav 1. tačka 1); da kada oceni da je prigovor izvršnog dužnika osnovan, sudija ga može usvojiti, ukinuti rešenje o izvršenju, obustaviti izvršenje u celini ili delimično i ukinuti sprovedene radnje (član 44.); da će se postupak izvršenja i obezbeđenja u kojima je do dana početka primene ovog zakona započeto sprovođenje izvršenja okončati po odredbama ovog zakona.

5. Razmatrajući osnovanost ustavne žalbe sa stanovišta povrede prava na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud i u ovom slučaju konstatuje da su ispunjeni uslovi da se prilikom ocene da li se postupak vodi u okviru razumnog roka ili ne, uzme u obzir stanje predmeta na dan 8. novembra 2006. godine, kada je stupio na snagu Ustav Republike Srbije kojim se jemči pravo na suđenje u razumnom roku kao element prava na pravično suđenje i obezbeđuje ustavnosudska zaštita Ustavom zajemčenih prava i sloboda u postupku po ustavnoj žalbi, a iz razloga što sudski postupak po svojoj prirodi predstavlja jedinstvenu celinu.

Razumna dužina trajanja sudskog postupka je relativna kategorija koja zavisi od niza činilaca, koji se moraju uzeti u obzir u svakom pojedinačnom slučaju prema njihovim specifičnim okolnostima. Složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanje nadležnih sudova koji vode postupak, kao i priroda postavljenog zahteva, odnosno značaj raspravljanog prava za podnosioca ustavne žalbe su kriterijumi koji utiču na ocenu dužine trajanja postupka i određuju da li je postupak okončan u okviru razumnog roka ili ne.

Analizirajući dužinu trajanja osporenog sudskog postupka, Ustavni sud je utvrdio da izvršni postupak koji je pokrenuo podnosilac ustavne žalbe podnošenjem predloga za izvršenje Opštinskom sudu 3. decembra 2002. godine, traje već duže od 11 godina.

Polazeći od utvrđenih činjenica Ustavni sud, najpre konstatuje da je rešenjem Republike Srbije – Ministarstvo unutrašnjih poslova - SUP Smederevo 01 broj 117-6/01 od 24. jula 2001. godine podnosilac ustavne žalbe vraćen rad na osnovu pravnosnažne presude Okružnog suda u Smederevu Gž. 1260/99 od 20. decembra 1999. godine, a da mu je nakon toga rešenjem 04 broj 118-361/01 31. avgusta 2001. godine prestao radni odnos zbog pokretanja krivičnog postupka protiv njega. Međutim, u međuvremenu je Vrhovni sud Srbije, dana 21. februara 2000. godine, ukinuo presudu Okružnog suda u Smederevu na osnovu koje je podnosilac vraćen na rad. Predlogom za izvršenje od 3. decembra 2002. godine podnosilac je tražio radnopravnu restituciju, nakon što je u ponovnom parničnom postupku pravnosnažnom presudom Okružnog suda u Smederevu Gž1. 404/02 od 22. oktobra 2002. godine potvrđena prvostepena presuda, kojom je njegov tužbeni zahtev usvojen.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud smatra da je izvršni dužnik, donošenjem rešenja 01 broj 117-6/01 od 24. jula 2001. godine, ispunio svoju obavezu da tužioca vrati na rad, zbog poništaja odluka donetih u disciplinskom postupku protiv podnosioca i pre pokretanja osporenog izvršnog postupka, imajući u vidu da je u ponovnom parničnom postupku pravnosnažnom i izvršnom ispravom na osnovu koje je podnosilac ustavne žalbe podneo predlog za izvršenje od 3. decembra 2002. godine, utvrđena istovetna obaveza izvršnog dužnika, a to je vraćanje tužioca na rad.

Po oceni Ustavnog suda, dozvoljeno izvršenje je bilo nemoguće sprovesti i zbog toga što je podnosiocu ustavne žalbe pre pokretanja izvršnog postupka, radni odnos prestao donošenjem rešenja 04 broj 118-361/01 od 31. avusta 2001. godine o prestanku radnog odnosa podnosioca , zbog pokretanja krivičnog postupka protiv njega.

Na ovu okolnost, koja je sprečavala izvršnog dužnika da postupi po rešenju o izvršenju Opštinskog suda I. 771/02 od 5. decembra 2002. godine, RJP je kao zakonski zastupnik izvršnog dužnika ukazivalo u prigovoru i brojnim dopisima upućenim izvršnom sudiji i predsedniku Opštinskog suda. Međutim, ovi podnesci su kao ishod imali samo višestruko novčano kažnjavanje izvršnog dužnika zbog neizvršenja, a ne i obustavu izvršnog postupka zbog okolnosti koje sprečavaju izvršenje. Takvo postupanje Opštinskog suda, koje je nastavio i Prvi osnovni sud u Beogradu, dovelo je do toga da izvršni postupak traje 11 godina.

Ustavni sud ukazuje da je odredbama člana 51. Zakona o izvršnom postupku bilo je predviđeno da se uopšteno prigovor može izjaviti iz razloga koji sprečavaju izvršenje, i da se saglasno članu 53. istog Zakona, izvršni postupak mogao obustaviti u celini ili delimično prema okolnostima slučaja, a da slične odredbe postoje i u Zakonu o izvršenju i obezbeđenju. S obzirom na to da je izvršenje vraćanjem podnosioca na rad svojevremeno izvršni dužnik dobrovoljno sproveo, a da naknadni prestanak radnog odnosa podnosioca ima osnov u odluci poslodavca koja nije doneta u postupku povodom koga se vodi osporeni izvršni postupak, Ustavni sud nalazi da su bili ispunjeni uslovi da izvršni sud okonča osporeni izvršni postupak obustavom, u skladu sa Zakonom.

Imajući u vidu da neizvesnost u pogledu podnosiočevog vraćanja na rad u izvršnom postupku još uvek traje, Ustavni sud je utvrdio da je podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, u izvršnom postupku koji se vodi pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu I. 10582/10, pa je, saglasno odredbama člana 89. st. 1. i 2. Zakona o Ustavnom sudu, u tački 1. izreke usvojio ustavnu žalbu, a u tački 2. izreke odredio da se štetne posledice utvrđene povrede Ustavom zajemčenog prava otklone nalaganjem nadležnom sudu da preduzme sve neophodne mere kako bi se izvršni postupak okončao u najkraćem roku, u skladu sa Zakonom o izvršenju i obezbeđenju.

6. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

ZAMENIK

PREDSEDNIKA VEĆA

dr Goran Ilić, s.r.