Povreda prava na razumni rok i poštovanje privatnog života u postupku utvrđivanja očinstva

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući da je u parničnom postupku za utvrđivanje očinstva, koji je trajao preko osam godina, povređeno pravo na suđenje u razumnom roku i pravo na poštovanje privatnog života, te dosuđuje naknadu nematerijalne štete.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda dr Dragiša B. Slijepčević, predsednik Veća i sudije Vesna Ilić Prelić, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Milutina Ilića iz Beograda , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 13. juna 201 2. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Milutina Ilića i utvrđuje da su u parničnom postupku koji je vođen pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 1975/06 povređen a prav a podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i na poštovanje privatnog života , zajemčeno odredbom člana 8. Evropske konvecnije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Utvrđuje se pravo podnosioca ustavne žalbe na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 1000 evra , u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde.

O b r a z l o ž e nj e

1. Milutin Ilić iz Beograda podneo je 11. aprila 20 09. godine ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku garantovanog članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije , prava i dužnosti roditelja garantovanog članom 65. Ustava i prava na poštovanje privatnog i porodičnog života garantovanog članom 8. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u parničnom postupku koji se vodio pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 1975/06 i izvršnim postupcima koji su se vodili pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetima I. 4488/08 i I. 5794/09.

Podnosilac ustavne žalbe navodi sledeće: da je 2001. godine pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu pokrenuo osporeni parnični postupak radi utvrđivanja očinstva; da se tokom trajanja ovog postupka, vanbračni suprug tužene Tatjane Aksentijević, Goran Srećković, upisao u matičnu knjigu rođenih kao otac mal. F, nakon čega je podnosilac ustavne žalbe, u septembru 2003. godine, podneo istom sudu tužbu radi osporavanja očinstva; da su postupci po obe tužbe spojeni radi istovremenog odlučivanja; da su u osporenim parničnom postupku donete dve prvostepene presude u korist podnosioca ustavne žalbe i da su obe presude ukinute od strane Okružnog suda u Beogradu, koji je u svojim rešenjima o ukidanju prvostepenih presuda insistirao na izvođenju dokaza veštačenjem putem analize krvi tužioca, tužene i mal. F, iako je, po mišljenju podnosioca, bilo više nego očigledno da se tužena neće odazivati pozivima suda i Gradskog zavoda za transfuziju krvi; da je Okružni sud u Beogradu prilikom ukidanja prvostepenih presuda pogrešno ocenio da je tužba za osporavanje očinstva neblagovremena; da drugostepeni sud nije vodio računa o dužini trajanja postupka, njegovoj hitnosti i značaju Ustavom i Evropskom konvencijom garantovanih prava, kako za podnosioca, tako i za maloletno dete, te da su stoga u osporenom parničnom postupku povređena prava označena u ustavnoj žalbi.

U ustavnoj žalbi se dalje navodi: da je prvostepeni sud doneo privremenu meru P. 1972/06 od 13. marta 2008. godine koja je postala i pravnosnažna i izvršna, a kojim je odredio način viđanja tužioca sa mal. F. u kontrolisanim uslovima do uspostavljanja bližeg kontakta deteta sa svojim ocem; da majka mal.deteta nije dovodila dete i pored postojanja privremene mere, pa je na predlog podnosioca, Četvrti opštinski sud u Beogradu 8. aprila 2008. godine doneo rešenje o izvršenju navedene privremene mere I. 4488/08 kojim je naloženo izvršnom dužniku, Tatjani Aksentijević, da omogući viđanje oca sa mal. detetom, uz pretnju novčanim kažnjavanjem za slučaj da po ovom rešenju ne postupi; da je, postupajući po žalbi izvršnih dužnika, Okružni sud u Beogradu doneo rešenje Gž. 12172/08 od 21. oktobra 2008. godine kojim je ukinuo navedeno rešenje o izvršenju Četvrtog opštinskog suda u Beogradu; da je, po mišljenju podnosioca, rešenje o privremenoj meri P. 1972/06 od 13. marta 2008. godine postalo ranije pravnosnažno, te da je Okružni sud u Beogradu svojim postupanjem u osporenom izvršnom postupku doprineo zloupotrebi prava i daljem onemogućavanju sprovođenja sudske odluke i time podnosiocu povredio označena prava.

Podnosilac takođe navodi: da je po pravnosnažnosti presude odlazio u Centar za socijalni rad Novi Beograd, ali da i pored postojanja izvršnih odluka, do dana izjavljivanja ustavne žalbe nijednom nije video svoje mal. dete; da se Centar ne uključuje, niti nalazi da uopšte ima obavezu da bilo šta preduzme radi ubrzanja izvršenja odluke ili da pokrene, u skladu sa svojim zakonskim ovlašćenjima, postupke protiv majke, koja očigledno zloupotrebljava vršenje roditeljskog prava; da je podnosilac ustavne žalbe 7. aprila 2009. podneo i predlog za prinudno izvršenje pravnosnažne i izvršne presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu 1972/06 od 15. septembra 2008. godine, koji predlog je zaveden u predmetu tog suda I. 5794/09.

Podnosilac smatra da je u osporenim postupcima, zbog neefikasnog i neblagovremenog funkcionisanja i nemoći pravosudnih i upravnih organa koji su uključeni u rešavanje ovog delikatnog spora, on onemogućen da uživa delotvornu i blagovremenu zaštitu u ostvarivanju prava, te traži da Ustavni sud utvrdi postojanje povreda označenih prava i da mu utvrdi pravo na naknadu nematerijalne i materijalne štete u iznosu od 2.000.000,00 dinara.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. U sprovedenom postupku, Ustavni sud je na osnovu odgovora na ustavnu žalbu i uvida izvršenog u spise predmeta Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1972/06, I. 4488/08 i I. 5794/09, utvrdio sledeće:

3.1. Činjenice i okolnosti vezane za parnični postupak

Tužilac Milutin Ilić, ovde podnosilac ustavne žalbe, je 26. marta 2001. godine podneo Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu tužbu protiv tuženih mal. F. i Tatjane Aksentijević , radi utvrđivanja očinstva. Do donošenja prvostepene presude, sud je zakazao 15 ročišta za glavnu raspravu, ali je većina ročišta odložena zbog nedolaska uredno pozvane drugotužene (pored ostalih, ročišta zakazana za 13. april 2001. godine, 1. oktobar 2001. godine, 17. oktobar 2001. godine, 11. mart 2002. godine, 15. april 2002. godine, 9. maj 2002. godine). U dokaznom postupku, sud je, pored ostalog, naložio veštačenje od strane Gradskog zavoda za transfuziju krvi na okolnost hemogenetskog ispitivanja očinstva određivanjem svih krvnih grupa, podgrupa i faktora sa davanjem mišljenja o procentu verovatnoće očinstva tužioca, ali je Zavod obavestio sud da se na dan zakazanog veštačenja majka deteta i dete nisu pojavili. Presudom Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1480/01 od 21. juna 2002. godine je, pored ostalog, utvrđeno da je tužilac prirodni otac mal. F. i naloženo je matičaru opštine Savski Venac da u matičnoj knjizi rođenih izvrši upis tužioca kao oca mal. F.

Odlučujući o žalbi tuženih, Okružni sud u Beogradu je 12. februara 2003. godine doneo rešenje kojim je ukinuo presudu Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1480/01 od 21. juna 2002. godine i predmet vratio prvostepenom sudu na ponovno suđenje. U obrazloženju ovog rešenja je, pored ostalog, navedeno da veštačenje krvnih grupa nije izvršeno isključivom krivicom tužene strane, ali da u ovakvoj vrsti spora ovo veštačenje ima izuzetan značaj i da je potrebno još jednom dati priliku tuženoj da pristupi sa detetom, te da se ovo veštačenje izvrši.

U ponovnom postupku, punomoćnik tuženih je na ročištu za glavnu raspravu od 7. jula 2003. godine predočio sudu da je 14. februara 2002. godine izvršen upis oca i izvršena promena prezimena u izvodu iz matične knjige rođenih mal. F, tako što je kao otac upisan Goran Srećković, te je tužilac nakon ovog podatka podneo tužbu za osporavanje očinstva Gorana Srećkovića, a sud je spojio postupke po tužbi za utvrđivanje očinstva i tužbi za osporavanje očinstva. Četvrti opštinski sud u Beogradu je, do donošenja presude, zakazao 13 ročišta za glavnu raspravu, ali su ročišta odložena zbog nedolaska uredno pozvane drugotužene i trećetuženog, koji se nijednom nisu odazvali pozivu suda. U dokaznom postupku, sud je, pored ostalog, više puta naložio veštačenje od strane Gradskog zavoda za transfuziju krvi na okolnost hemogenetskog ispitivanja očinstva određivanjem svih krvnih grupa, podgrupa i faktora sa davanjem mišljenja o procentu verovatnoće očinstva tužioca, ali majka deteta i dete nisu pristupili u Zavod. Presudom Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 843/03 od 27. decembra 2004. godine je, pored ostalog, utvrđeno da tuženi Goran Srećković nije otac mal. F, što su tuženi dužni da priznaju i da dozvole da se u matičnoj knjizi rođenih izvrši brisanje tuženog Gorana Srećkovića kao oca mal. F. Istom presudom je utvrđeno da je tužilac prirodni otac mal. F. i naloženo matičaru opštine Savski Venac da u matičnoj knjizi rođenih izvrši upis tužioca kao oca mal. F. Četvrti opštinski sud u Beogradu je 25. maja 2005. godine doneo rešenje kojim je ispravljena presuda tog suda P. 843/03 od 27. decembra 2004. godine zbog omaške u kucanju.

Okružni sud u Beogradu, u žalbenom postupku, je 21. septembra 2005. godine doneo rešenje Gž. 10482/05 kojim je ukinuo presudu Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 843/09 od 27. decembra 2004. godine , koja je ispravljena rešenjem istog suda P. 843/03 od 25. maja 2005. godine i tužbu tužioca radi utvrđivanja i osporavanja očinstva odbacio. U obrazloženju ovog rešenja je, pored ostalog, navedeno da je tužba za osporavanje očinstva podneta nakon isteka roka iz člana 105. stav 2. Zakona o braku i porodičnim odnosima.

Rešenjem Vrhovnog suda Srbije Rev. 185/06 od 2. februara 2006. godine ukinuto je rešenje Gž. 10482/05 od 21. septembra 2005. godine i predmet vraćen drugostepenom sudu na ponovno suđenje. U obrazloženju ovog rešenja je, pored ostalog, navedeno da se na ocenu blagovremenosti tužbe za osporavanje očinstva u ovoj parnici ne primenjuju odredbe člana 105. stav 2. ranije važećeg Zakona o braku i porodičnim odnosima, već odredbe člana 252. stav 4. u vezi člana 361. Porodičnog zakona.

Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 4897/06 od 12. aprila 2006. godine ukinuta je presuda Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 843/09 od 27. decembra 2004. godine, koja je ispravljena rešenjem istog suda P. 843/03 od 25. maja 2005. godine i predmet vraćen istom sudu na ponovno suđenje. U obrazloženju ovog rešenja je navedeno da će prvostepeni sud u ponovnom postupku prvo da oceni da li su tužba za utvrđivanje očinstva i tužba za osporavanje očinstva blagovremeno podnete, pa će naložiti još jednom izvođenje dokaza saslušanjem parničnih stranaka i veštačenjem od strane Gradskog zavoda za transfuziju krvi.

U ponovnom postupku, Četvrti opštinski sud je zakazao devet ročišta za glavnu raspravu, ali je većina odložena zbog nedolaska uredno pozvanih tuženih (na primer, pored ostalih, ročišta od 19. juna 2006. godine, 5. septembra 2006. godine i 13. oktobra 2006. godine). U dokaznom postupku, sud je, pored ostalog, odredio izvođenje dokaza veštačenjem na okolnost utvrđivanja očinstva na Biološkom fakultetu u Beogradu, Centar za primenu i razvoj PCR-a, ali je od strane ove ustanove sud obavešten da mal. F i drugotužena nisu pristupili veštačenju. Takođe, tokom postupka, a na zahtev tužioca, Gradski centar za socijalni rad - Odeljenje Novi Beograd je rešenjem broj 57100-4317/06 od 18. decembra 2006. godine, u postupku utvrđivanja očinstva mal. F. odredio kolizijskog staraoca, koji je predložio da se usvoji tužbeni zahtev tužioca. Presudom Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1972/06 od 13. februara 2007. godine, pored ostalog, utvrđeno je da tuženi Goran Srećković nije otac mal. F, što su tuženi dužni da priznaju i da dozvole da se u matičnoj knjizi rođenih izvrši brisanje tuženog Gorana Srećkovića kao oca mal. F. Istom presudom je utvrđeno da je tužilac prirodni otac mal. F. i naloženo matičaru opštine Savski Venac da u matičnoj knjizi rođenih izvrši upis tužioca kao oca mal. F. Isti sud je 19. aprila 2007. godine doneo rešenje P. 1972/06 kojim je ispravljena presuda tog suda P. 1972/06 od 13. februara 2007. godine zbog omaške u kucanju.

Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 8444/07 od 20. juna 2007. godine Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu su vraćeni spisi predmeta P. 1972/06 radi dopune postupka. U obrazloženju ovog rešenja je, pored ostalog, navedeno da prvostepeni sud nije odlučio o vršenju roditeljskog prava.

Postupajući po rešenju Okružnog suda u Beogradu Gž. 8444/07 od 20. juna 2007. godine, Četvrti opštinski sud u Beogradu je sproveo dopunski postupak u kome je zakazano sedam ročišta za glavnu raspravu, ali od kojih većina nije održana zbog nedolaska uredno pozvanih tuženih (pored ostalih, ročišta od 3. marta 2008. godine, 3. aprila 2008. godine i 25. juna 2008. godine). Sud je dva puta tražio od Gradskog centra za socijalni rad - Odeljenje Novi Beograd da se izjasni o ostvarivanju kontakta tužioca sa mal. F, što je Centar učinio 3. marta 2008. godine, dostavljanjem sudu izveštaja stručnog tima. Nakon toga, tužilac je 12. marta 2008. godine podneo predlog za donošenje privremene mere o načinu viđanja mal. F. sa tužiocem, a Četvrti opštinski sud u Beogradu je 13. marta 2008. godine doneo rešenje P. 1972/06 kojim je određena privremena mera i uređen način viđanja mal. F sa tužiocem u kontrolisanim uslovima. Odlučujući o žalbi tuženih, Okružni sud u Beogradu je rešenjem Gž. 477 1/08 od 23. aprila 2008. godine odbio kao neosnovane žalbe tuženih i potvrdio navedeno prvostepeno rešenje o privremenoj meri (videti: 3.2.).

Dopunskom presudom Četvrtog opštinskog suda od 15. septembra 2008. godine mal. F. je poveren na dalju negu, čuvanje i vaspitanje majci Tatjani Aksentijević, a tužilac je obavezan da na ime doprinosa za izdržavanje mal. F. plaća mesečno 50% od svojih redovnih mesečnih primanja. Istom presudom je uređen način viđanja mal. F. sa tužiocem, u kontrolisanim uslovima.

Presudom Okružnog suda u Beogradu Gž. 70/09 od 28. januara 2009. godine odbijene su kao neosnovane žalbe tuženih i potvrđena presuda Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1972/06 od 13. februara 2007. godine i dopunska presuda istog suda P. 1972/06 od 15. septembra 2008. godine.

Odlučujući o reviziji tuženih, Vrhovni sud Srbije je 23. septembra 2009. godine doneo presudu kojom je odbio kao neosnovanu reviziju tuženih i potvrdio presudu Okružnog suda u Beogradu Gž. 70/09 od 28. januara 2009. godine.

3.2. Činjenice i okolnosti vezane za postupak izvršenja privremene mere – izvršni postupak vođen pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu I. 4488/08

Podnosilac ustavne žalbe je, kao izvršni poverilac, 4. aprila 2008. godine podneo predlog za izvršenje rešenja Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1972/06 od 13. marta 2008. godine. Četvrti opštinski sud u Beogradu je 8. aprila 2008. godine doneo rešenje I. 4488/08 kojim je odredio predloženo izvršenje rešenja o privremenoj meri i naložio izvršnom dužniku, Tatjani Aksentijević, da omogući izvršnom poveriocu viđanja sa mal. F. u kontrolisanim uslovima, te da će se u slučaju da ne postupi po rešenju izreći novčana kazna u iznosu od 10.000,00 dinara.

Odlučujući o žalbi izvršnog dužnika od 9. avgusta 2008. godine, Okružni sud u Beogradu je 21. oktobra 2008. godine doneo rešenje Gž. 12172/08 kojim je ukinuo rešenje o izvršenju Četvrtog opštinskog suda u Beogradu I. 4488/08 od 8. aprila 2008. godine i predmet vratio prvostepenom sudu na ponovni postupak. U obrazloženju ovog rešenja je, pored ostalog, navedeno da je prvostepeni sud odredio predloženo rešenje tako što je izvršnom dužniku naložio određenu radnju, iako izvršno rešenje ne sadrži bilo kakvu obavezu istog na činjenje, koja iz tog razloga nije podobna za izvršenje, te da prvostepeni sud nije pre izricanja novčane kazne omogućio izvršnom dužniku da se izjasni.

Četvrti opštinski sud u Beogradu je 16. decembra 2008. godine doneo rešenje I. 15847/07 kojim je odbio kao neosnovan predlog izvršnog poverioca od 4. aprila 2008. godine. U obrazloženju ovog rešenja je, pored ostalog, navedeno da je predloženo rešenje na osnovu izvršne isprave – rešenja o određivanju privremene mere Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1972/06 od 13. marta 2008. godine i da se istom ne nalaže ispunjenje obaveze na činjenje, nečinjenje ili trpljenje izvršnim dužnicima, te da iz navedenog proizlazi da na strani izvršnih dužnika označenih u predlogu za izvršenje ne postoji obaveza na činjenje, nečinjenje ili trpljenje prema izvršnom poveriocu, a kako je traženo predlogom za izvršenje. Dalje se navodi da sud određuje izvršenje samo na osnovu i u granicama određenim izvršnom ispravom, te da se u konkretnom slučaju radi o deklaratornoj sudskoj odluci koja iz navedenih razloga nije podobna za prinudno izvršenje, odnosno da se radi o nedostacima koje sud ne može otkloniti u izvršnom postupku.

3.3. Činjenice i okolnosti vezane za izvršni postupak vođen pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu I. 5794/09

Podnosilac ustavne žalbe je, kao izvršni poverilac, 16. aprila 2009. godine podneo predlog za izvršenje dopunske presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 1972/06 od 15. septembra 2008. godine. Četvrti opštinski sud u Beogradu je 24. aprila 2009. godine doneo rešenje I. 5794/09 kojim je dozvolio izvršenje navedene presude. U zapisniku službenog lica od 15. maja 2009. godine je, pored ostalog, konstatovano da je izvršni dužnik, Tatjana Aksentijević, dovela mal. F, te da je izvršnom poveriocu omogućeno viđanje mal. F, a kako je i određeno rešenjem o izvršenju. Podnosilac ustavne žalbe je podneskom od 9. juna 2009. godine obavestio isti sud da povlači predlog, pa je Četvrti opštinski sud u Beogradu 23. juna 2009. godine doneo rešenje I. 5794/09 kojim je obustavio postupak prinudnog izvršenja.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega. Odredbama člana 65. Ustava je utvrđeno da roditelji imaju pravo i dužnost da izdržavaju, vaspitavaju i obrazuju svoju decu, i u tome su ravnopravni (stav 1.) i da sva ili pojedina prava mogu jednom ili oboma roditeljima biti oduzeta ili ograničena samo odlukom suda, ako je to u najboljem interesu deteta, u skladu sa zakonom (stav 2.). Odredbom člana 8. stav 1. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Evropska konvencija) je, pred ostalog, utvrđeno da svako ima pravo na poštovanje svog privatnog i porodičnog života.

Odredbama Porodičnog zakona („ Službeni glasnik RS“, broj 18/05) propisano je: da je svako dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta u svim aktivnostima koje se tiču deteta ( član 6. stav 1.); da se ocem deteta koje je rođeno van braka smatra muškarac čije je očinstvo utvrđeno priznanjem, odnosno čije je očinstvo utvrđeno pravnosnažnom sudskom presudom ( član 45. stav 4.) ; da ako očinstvo nije utvrđeno priznanjem, može biti utvrđeno pravnosnažnom sudskom presudom i da pravo na utvrđivanje očinstva imaju: dete, majka i muškarac koji tvrdi da je otac deteta ( član 55.); da očinstvo muškarca koji je upisan u matičnu knjigu rođenih kao otac deteta može biti osporeno i da pravo na osporavanje očinstva imaju: dete, majka, muž majke i muškarac koji tvrdi da je otac deteta ako istom tužbom traži i utvrđivanje svog očinstva ( član 56. st. 1. i 2.); da je roditeljsko pravo izvedeno iz dužnosti roditelja i postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta (član 67.) ; da je postupak u vezi sa porodičnim odnosima hitan ako se odnosi na dete ili roditelja koji vrši roditeljsko pravo ( član 204. stav 1.).

Odredbom člana 224. stav 1. Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04) bilo je propisano: da prilikom sprovođenja izvršenja sud posebno vodi računa o potrebi da se u najvećoj meri zaštiti interes deteta.

Zakonom o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04) je bilo propisano da sud odlučuje koje će činjenice uzeti kao dokazane po svom uverenju, na osnovu savesne i brižljive ocene svakog dokaza zasebno i svih dokaza zajedno, kao i na osnovu rezultata celokupnog postupka (član 8 .).

5.1. Ocenjujući razloge i navode iznete u ustavnoj žalbi o povredi prava na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava u odnosu na osporeni parnični postupak koji se vodio pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 1975/06, Ustavni sud je konstatovao da je period ocene razumnosti dužine trajanja predmetnog sudskog postupka koji spada u nadležnost Ustavnog suda, ratione temporis, počeo dana 8. novembra 2006. godine, kada je proglašen i stupio na snagu Ustav Republike Srbije, koji ustanovljava ustavnu žalbu kao pravno sredstvo za zaštitu povređenih ili uskraćenih ljudskih prava i sloboda i svakome jemči pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama.

Međutim, polazeći od toga da sudski postupak po svojoj prirodi predstavlja jedinstvenu celinu koja započinje pokretanjem postupka, a završava se donošenjem odluke kojom se postupak okončava, Ustavni sud je ocenio da su, u konkretnom slučaju, ispunjeni uslovi da se prilikom ocene razumnosti roka trajanja uzme u obzir celokupan period trajanja postupka.

Kada je reč o dužini trajanja osporenog parničnog postupka, Ustavni sud je utvrdio da je parnični postupak okončan nakon osam godina i šest meseci, te da je odlučivano u tri stepena. Navedeno trajanje postupka, samo po sebi , može ukaz ivati na to da postupak nije okončan u okviru razumnog roka. Međutim, polazeći od toga da je pojam razumnog trajanja sudskog postupka relativna kategorija koja zavisi od niza činilaca, a pre svega od složenosti činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanja podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanja nadležnih sudova koji vode postupak i prirode zahteva, odnosno značaja prava o kome se raspravlja za podnosiocu, Ustavni sud je ispitivao i da li su i u kojoj meri navedeni kriterijumi uticali na trajanje konkretnog krivičnog postupka.

Ustavni sud je utvrdio da je osporeni parnični postupak vođen po tužbi podnosioca za utvrđivanje očinstva (od marta 2001. godine) i po tužbi podnosioca za osporavanje očinstva (od jula 2003. godine). Sud je dalje utvrdio i da su u dokaznom postupku saslušani predloženi svedoci, te da je sud više puta, samostalno i po nalogu drugostepenog suda, određivao veštačenje DNK analize krvi, ali da i uz uvažavanje značaja koje ovo veštačenje ima za ovakvu vrstu spora, veštačenje nije moglo biti sprovedeno, i to isključivo „krivicom tužene“. Bez obzira ne eventualnu osetljivost spornog parničnog postupka, po oceni Ustavnog suda, navedeno ukazuje da u konkretnom slučaju nije bilo posebno složenih činjeničnih i pravnih pitanja.

Ocenjujući postupanje nadležnih sudova, Ustavni sud je i u ovom ustavnosudskom postupku konstatovao da je osnovna dužnost suda da obezbedi da se izbegne nepotrebno odugovlačenje i da se preduzimaju one radnje u postupku koje imaju za cilj da se postupak sprovede brzi i efikasno. S tim u vezi, Ustavni sud je utvrdio da je prvostepeni sud redovno zakazivao ročišta, ali da zbog nedolaska tuženih, većina ročišta nije održana. Takođe, Sud je utvrdio i da je prvostepeni sud postupao četiri puta u ovom sporu, donoseći tri prvostepene presude u korist podnosioca ustavne žalbe i jednu dopunsku prvostepenu presudu kojom je, pored ostalog, prvostepeni sud odlučio o vršenju roditeljskog prava. Međutim, do ukidanja prvostepenih presuda je došlo iz razloga što je Okružni sud u Beogradu insistirao na sprovođenju veštačenja DNK analizom, kao i ocene drugostepenog suda da je tužba za osporavanje očinstva neblagovremena, a što je kasnije Vrhovni sud Srbije ocenio pogrešnim. U konkretnom slučaju, po oceni Ustavnog suda, vraćanje predmeta na ponovni postupak, kao i propuštanje prvostepenog suda da odluči o vršenju roditeljskog prava ukazuje na propuste u radu sudova, a što je za posledicu imalo nepotrebno odugovlačenje predmetnog postupka.

Ocenjujući ponašanje podnosioca ustavne žalbe, Ustavni sud je utvrdio da je podnosilac redovno prisustvovao ročištima, te da svojim ponašanje nije doprineo dužem trajanju osporenog parničnog postupka. Takođe, Ustavni sud je ocenio i da je na strani podnosioca ustavne žalbe nesporno postojao izuzetan značaj da se pitanje njegovog očinstva nad mal. F. i uklanjanje neizvesnosti u tom pogledu raspravi u što kraćem roku. S tim u vezi, Ustavni sud ukazuje da je u predmetima koji se tiču građanskog statusa nekog lica potrebno da sudovi i drugi državni organi pokažu posebnu odgovornost u postupanju, što je u konkretnom slučaju, po oceni Ustavnog suda, predstavljalo dodatnu obavezu za sudove da postupaju revnosno i da obezbede napredovanje u predmetnom parničnom postupku (videti: presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetima Bock protiv Nemačke, broj predstavke 11118/84, od 21. novembra 1988. godine i 21. februara 1989. godine, stav 49. i Mikulić protiv Hrvatske, broj predstavke 53176/99 od 7. februara 2002. godine, st. 44. i 45.).

Polazeći od svega navedenog, Ustavni sud je utvrdio da je u parničnom postupku koji se vodi o pred Četvrtim opštinskim sudu u Beogradu u predmetu P. 1975/06, povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07 i 99/11), u stavnu žalbu u ovom delu usvojio i odlučio kao u prvom delu tačke 1. izreke.

5.2. i 5.3. Ocenjujući osnovanost ustavne žalbe u odnosu na osporene izvršne postupke I. 4488/08 i I. 5794/09, Ustavni sud je konstatovao da se prema dosadašnjoj praksi Suda, odredba člana 32. stav 1. Ustava primenjuje i na postupke u kojima se izvršava pravnosnažna sudska odluka. S tim u vezi, Ustavni sud ukazuje na svoj stav da je, bez obzira na činjenicu da se izvršenje sprovodi protiv privatnog lica, na sudu i drugim nadležnim organima da preduzmu sve neophodne korake da se izvrši pravosnažna sudska presuda, da je obaveza suda da osigura delotvorno učešće svih nadležnih organa, te da propust suda da to učini nije u skladu sa garancijama sadržanim u članu 32. stav 1. Ustava (videti: uz odgovarajuće izmene, u kontekstu vršenja roditeljskog prava nad detetom, presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Pini i drugi protiv Rumunije, br. 78028/01 i 78030/01, od 22. juna 2004. godine, st. 174 – 189 , presudu u predmetu Damnjanović protiv Srbije od 18. novembra 2008. godine, broj 5222/07, st. 67. i 68, presudu u predmetu Felbab protiv Srbije od 14. aprila 2009. godine, broj 14011/07, st. 61. i 62. i presudu u predmetu Krivošej protiv Srbije od 13. aprila 2010. godine, broj 42559/09, st. 45. i 46. ).

Ocenjujući osnovanost navoda o povredi prava iz člana 32. stav 1. Ustava u odnosu na osporeni izvršni postupak I. 4488/08 (videti: 3.2), Ustavni sud je konstatovao da je predmetni izvršni postupak započeo 4. aprila 2008. godine, a da je okončan 16. decembra 2008. godine. Imajući u vidu navedeno, kao i činjenicu da je ustavna žalba izjavljena 11. aprila 2009. godine, Ustavni sud je ocenio da je ustavna žalba u ovom delu neblagovremena, jer je izjavljena nakon isteka roka iz člana 84. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, pa je, na osnovu odredbe člana 36. stav 1. tačka 2) Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu u ovom delu odbacio .

Ocenjujući osnovanost navoda ustavne žalbe o povredi člana 32. stav 1. Ustava u odnosu na osporeni izvršni postupak I. 5794/09 (videti: 3.3.), Ustavni sud je utvrdio da je predmetni izvršni postupak započet 16. aprila 2009. godine, a da je okončan 23. jula 2009. godine, donošenjem rešenja o obustavi postupka. Imajući u vidu navedeno, činjenicu da je postupak obustavljen po predlogu podnosioca ustavne žalbe, kao i činjenicu da je u toku predmetnog izvršnog postupka podnosiocu omogućeno viđanje mal. F, a kako je i određeno rešenjem o izvršenju I. 5974/09, Ustavni sud je ocenio da je ustavna žalba u ovom delu očigledno neosnovana, pa je na osnovu odredbe člana 36. stav 1. tačka 5) Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu u ovom delu takođe odbacio .

6. Ispitujući osnovanost navoda ustavne žalbe o povredi prava iz člana 65. Ustava, Ustavni sud je konstatovao da pravo roditelja da se stara o detetu, odnosno da ga izdržava, vaspitava i obrazuje, izvedeno iz dužnosti roditelja da se o detetu stara, te da roditeljsko pravo postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta. Takođe, Ustavni sud je konstatovao da je vršenje roditeljskog prava i dužnosti oca deteta koje je rođeno van braka, prethodno uslovljeno time da je očinstvo utvrđeno priznanjem, odnosno pravnosnažnom sudskom presudom, te da se prava, ali i dužnosti roditelja iz člana 65. Ustava garantuju i priznaju muškarcima čije očinstvo je prethodno utvrđeno na osnovu priznanja ili pravnosnažnom sudskom presudom. Budući da Ustav ne garantuje pravo na sticanje očinstva, odnosno „roditeljstva“, postavlja se pitanje da li se podnosilac ustavne žalbe može pozvati na povredu prava iz člana 65. Ustava u slučaju kada je parnični postupak upravo vođen radi utvrđivanja očinstva.

Primenjujući navedeno na konkretni slučaj, Ustavni sud je konstatovao da je osporeni parnični postupak vođen po tužbi podnosioca, a radi utvrđivanja njegovog očinstva nad mal. F. Po oceni Ustavnog suda, upravo je trenutkom „uspešnog“ pravnosnažnog odlučivanja u predmetnom postupku i utvrđenja da je podnosilac ustavne žalbe otac mal. F, podnosilac stekao prava iz člana 65. Ustava, kao i pravo da se poziva na njihovu sudsku zaštitu. Stoga je Ustavni sud ocenio da se podnosilac ustavne žalbe nije mogao pozivati na to da mu je u spornom parničnom postupku povređeno pravo iz člana 65. Ustava, te da je ustavna žalba i u ovom delu nedopuštena, pa je na osnovu člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu i u ovom delu odbacio .

Imajući u vidu da je Ustavni sud prethodno odbacio ustavnu žalbu u delu u kome se osporavaju izvršni postupci u odnosu na povredu člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud nije posebno cenio da li je osporenim izvršnim postupcima podnosiocu povređeno pravo iz člana 65. Ustava.

7. Ispitujući osnovanost navoda ustavne žalbe o povredi člana 8. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih i manjinskih prava , Ustavni sud je prethodno ocenio da se ovi navodi podnosioca odnose na osporeni parnični postupak utvrđivanja očinstva. Ustavni sud je dalje konstatovao da se, prema praksi Evropskog suda za ljudska prava, postupci koji se odnose na utvrđivanje očinstva tiču prava garantovanih članom 8. Evropske konvencije (videti: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Rasmussen protiv Danske, predstavka broj 8777/79, od 28. novembra 1984. godine, stav 33.). Ustavni sud je dalje konstatovao da prema praksi istog suda, pojam „porodičnog života“, koji garantuje član 8. Evropske konvencije nije jedino i isključivo ograničen na odnose koji su zasnovani na braku, već može obuhvatiti i druge de facto porodične veze i odnose, ukoliko je prisutna u dovoljnoj meri stalnost takvih faktičkih veza i odnosa (videti: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Kroon i drugi protiv Holandije, predstavka broj 18535/91, od 27. oktobar 1994. godine, stav 30.).

Međutim, primenjujući navedeno na konkretni ustavnosudski spor, Ustavni sud konstatuje da se ovaj slučaj razlikuje od navedenih predmeta utvrđivanja očinstva po tome što nije uspostavljena nikakva pravna niti de facto porodična veza ili odnos između podnosioca ustavne žalbe i mal. F, ali da član 8. Evropske konvencije garantuje i pravo na poštovanje privatnog života. Stoga je Ustavni sud ocenio da je u konkretnom slučaju potrebno ispitati da li je osporenim parničnim postupkom podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na poštovanje privatnog života iz člana 8. Evropske konvencije.

S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da iako nikada nije u potpunosti precizno definisan, odlukom Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Niemietz protiv Nemačke dato je tu mačenje pojma „privatnog života“ i konstatovano da sud ne smatra da je moguće ili neophodno pokušati dati konačnu definiciju pojma privatni život. U navedenoj presudi, taj sud je, pored ostalog, zaključio da bi bilo isuviše restriktivno ograničiti pojam „privatnog života“ na „uži krug“ unutar kojeg pojedinac živi svoj lični život po sopstvenom izboru , isključujući u potpunosti spoljni svet koji u taj krug ne ulazi. Drugim rečima, poštovanje privatnog života mora u određenoj meri uključivati i pravo da se uspostave i razvijaju odnosi sa drugim ljudskim bićima (predstavka broj 13710/88, presuda od 16. decembra 1992. godine, stav 29.). Takođe, isti sud je zauzeo stav da poštovanje privatnog života zahteva da svako bude u mogućnosti da utvrdi pojedinosti o svom identitetu, te da je pravo pojedinaca na takve informacije važno i značajno zbog uticaja koji može imati njenu ili njegovu ličnost.

Primenjujući navedeno na konkretni slučaj, Ustavni sud je utvrdio da je podnosilac ustavne žalbe pokrenuo osporeni parnični postupak utvrđivanja očinstva kako bi u tom postupku utvrdio da je biološki otac mal. F, a koji, pored ostalog, za cilj ima određivanje njegovog pravnog odnosa sa mal. F. Stoga je Ustavni sud ocenio da u konkretnom slučaju postoji neposredna veza između utvrđivanja očinstva i sfere privatnog života podnosioca ustavne žalbe (videti: presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetima Jäggi protiv Švajcarske predstavka broj 58757/00 , od 13. jula 2006. godine, st. 24. i 25. i Shofman protiv Rusije, predstavka broj 74826/01, od 24. novembra 2005. godine, st. 30, 31. i 32).

Ustavni sud je dalje konstatovao da odredbe člana 8. Evropske konvencije prvenstveno pružaju pojedincu zaštitu od arbitrarnog mešanja od strane javnih vlasti, stvarajući za državu negativn e obavez e. Međutim, Ustavni sud nalazi da poštovanje ovog prava podrazumeva i neke pozitivne obaveze države usmerene na usvajanje mera kojima će se obezbediti i osigurati poštovanje privatnog života, čak i u sferi odnosa između pojedinaca (videti: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu X i Y protiv Holandije, predstavka broj 8978/80, presuda od 26. marta 1985. godine, stav 23).

S druge strane, granice između pozitivnih i negativnih obaveza države koje postoje na osnovu člana 8. Evropske konvencije nisu precizno određene niti su u svakom slučaju jasno odredive, ali je, po oceni Ustavnog suda, prilikom utvrđivanja da li u konkretnom slučaju takva obaveza postoji potrebno uzeti u obzir pravičnu ravnotežu koju treba uspostaviti između opštih interesa i interesa pojedinca, pri čemu u ovoj sferi prava država uživa određenu slobodu procene ( videti: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Keegan protiv Irske, broj predstavke 16969/90, od 26. maja 1994. godine , stav 49.).

Imajući u vidu navedeno, Ustavni sud utvrdio da je u konkretnom slučaju podnosiocu ustavne žalbe stajao na raspolaganju parnični postupak osporavanja i utvrđivanja očinstva u kome su se kao tužena strana pojavili mal. F i njegova majka, a kasnije i muškarac koji je upisan u matične knjige rođenih kao otac mal. F i čije očinstvo je podnosilac osporavao, a kako bi nadležni sud utvrdio da li je podnosilac ili ne biološki otac mal. F. S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da relevantni zakoni ne sadrže odredbu kojom bi se majka mal. F. prisilila da poštuje naredbu suda o veštačenju DNK analizom, niti postoje odredbe kojima se neposredno utvrđuje posledica nepoštovanja takve naredbe, te da odredba ranije važećeg člana 8. ZPP daje ovlašćenje sudu, da po svom uverenju, odluči koje će činjenice uzeti kao dokazane, i to na osnovu savesne i brižljive ocene svakog dokaza zasebno i svih dokaza zajedno, kao i na osnovu rezultata celokupnog postupka.

Ustavni sud je utvrdio da je tokom trajanja parničnog postupka sud više puta određivao veštačenje DNK analizom, ali da se tužena i mal. F. nisu odazvali pozivu, te da je prvostepeni sud godinu i tri meseca nakon pokretanja postupka doneo presudu na osnovu drugih dokaza i utvrdio da je podnosilac otac mal. F. Međutim, drugostepeni sud je ocenio da navedeni dokazi nisu dovoljni, pa je ukinuo prvostepenu presudu i vratio predmet na ponovno odlučivanje, sa nalogom da prvostepeni sud ponovo odredi veštačenje DNK analizom. Iako je prvostepeni sud ponovo odredio ovo veštačenje, tužena majka i mal. dete ponovo nisu pristupili veštačenju, pa je prvostepeni sud nakon godinu i šest meseci ponovo doneo presudu na osnovu drugih dokaza i utvrdio da je podnosilac otac mal. F. I ova presuda je ukinuta od strane Okružnog suda u Beogradu, ali je nakon izjavljene revizije od strane podnosioca, predmet ponovo vraćen prvostepenom sudu. U ponovnom postupku, sud je ponovo odredio veštačenje DNK analizom, ali iz istog razloga veštačenje nije sporvedeno, pa je nakon manje od godinu dana, doneo treću presudu i utvrdio da je podnosilac prirodni otac mal. F. Ova presuda je kasnije potvrđena od strane drugostepenog i revizijskog suda.

Po oceni Ustavnog suda, podnosilac ustavne žalbe je u konkretnom parničnom postupku imao značajan interes zaštićen članom 8. Evropske konvencije da, pored ostalog primi, odnosno utvrdi informacije potrebne za „otkrivanje istine“ o nekom važnom vidu njegovog ličnog identiteta, ali da je u konkretnom slučaju potrebno sagledati i činjenicu da je na strani mal. F mogla postojati potreba njegove zaštite, odnosno potreba zaštite najboljeg interesa deteta. Međutim, kako je već ukazano, merodavni zakoni u ovoj oblasti ne sadrže odredbu kojom bi se neko lice, radi utvrđivanja očinstva, nateralo da se podvrgne DNK analizi, što po, po oceni Ustavnog suda, znači da je potrebno da postoje ili da se obezbede drugi mehanizmi kojima se mogu osigurati interesi i prava lica koje traži utvrđivanje očinstva.

Imajući u vidu navedeno, posebno činjenicu da je Ustavni sud prethodno utvrdio da je predmetnim postupkom podnosiocu povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, Sud nalazi da u konkretnom slučaju, prilikom odlučivanja, sudovi nisu uspostavili pravičnu ravnotežu između zahteva podnosioca da se bez nepotrebnog odugovlačenja otkloni njegova neizvesnost u pogledu bitnog pitanja njegovog privatnog života i eventualnog zahteva da se zaštite prava mal. F. Nerazumno dugim trajanjem spornog postupka, podnosilac ustavne žalbe je doveden u stanje „produžene neizvesnosti“, čime su sudovi propustili da podnosiocu osiguraju poštovanje njegovog privatnog života. Stoga je Ustavni sud utvrdio da je podnosiocu ustavne žalbe u parničnom postupku koji se vodio pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 1975/06 povređeno pravo pravo na poštovanje privatnog života garantovano članom 8. Evropske konvencije, pa je saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu , ustavnu žalbu u ovom delu usvojio i odlučio kao u prvom delu tačke 1. izreke (videti: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Jevremović protiv Srbije, broj predstavke 3150/05, od 26. juna 2007. godine, st. 100-111.).

8. Na osnovu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je u tački 2. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnosioca ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava ostvari utvrđenjem prava na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 1000 evra , u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde .

Prilikom odlučivanja o visini nematerijalne štete koju je podnosilac ustavne žalbe pretrpeo zbog utvrđene povrede prava na suđenje u razumnom roku i prava na poštovanje privatnog života , Ustavni sud je cenio sve okolnosti od značaja, a posebno dužinu trajanja predmetnog parničnog postupka, kao i značaj prava o kome su sudovi odlučivali, te da, po oceni Suda , navedeni novčani iznos predstavlja adekvatnu pravičnu naknadu za povredu prava koju je podnosi lac ustavne žalbe pretrpe o. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je imao u vidu postojeću praksu ovog suda, praksu Evropskog suda za ljudska prava u sličnim slučajevima, ekonomsko-socijalne prilike u Republici Srbiji, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete kojom se oštećenom pruža odgovarajuće zadovoljenje.

Što se tiče zahteva za naknadu materijalne štete, koju podnosilac ustavne žalbe nije jasno opredelio, Ustavni sud ukazuje da iz odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu nesumnjivo proizilazi obaveza podnosioca da u svakom konkretnom slučaju dostavi dokaze da je pretrpeo štetu zbog postupanja suda, kao i da dostavi dokaze o visini štete i navede činjenice koje potkrepljuju te tvrdnje. Ustavni sud konstatuje da, u konkretnom slučaju, podnosilac ustavne žalbe ni je dokaz ao da je pretrpe o materijalnu štetu zbog dugog trajanja parničnog postupka.

9. Na osnovu izloženog i odredaba čl ana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, br. 24/07, 27/07 i 76/11) , Ustavni sud je odlučio kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

dr Dragiša B. Slijepčević

Povreda prava na razumni rok i poštovanje privatnog života u postupku utvrđivanja očinstva

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti