Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu i utvrdio povredu prava na suđenje u razumnom roku zbog trajanja izvršnog postupka od osam i po godina. Neefikasnost suda i dugotrajni prekid zbog restrukturiranja dužnika doveli su do povrede prava.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Sabahudin Tahirović i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Lj. D. iz O, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 12. marta 2014. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Lj. D. i utvrđuje da su u izvršnom postupku koji je vođen pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu 4I. 18761/11 (ranije predmet Četvrtog opštinskog suda u Beogradu I. 713/04) povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbama člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Utvrđuje se pravo podnositeljke ustavne žalbe na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 500 evra, u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava – razdeo Ministarstva pravde i državne uprave.

O b r a z l o ž e nj e

1. Lj. D. iz O. je 8. novembra 2011. godine, preko punomoćnika V. L, advokata iz O, podnela Ustavnom sudu ustavnu žalbu zbog povrede prava na pravično suđenje i na suđenje u razumnom roku i prava na imovinu, zajemčenih članom 32. stav 1. i članom 58. stav 1. Ustava Republike Srbije, u izvršnom postupku koji se tada vodio pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu 4I. 18761/11. Podnositeljka je osporila i stav drugi izreke rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I.18761/11 od 12. oktobra 2011. godine, takođe zbog povrede prava iz člana 32. stav 1. i člana 58. stav 1. Ustava.

Podnositeljka ustavne žalbe je navela: da je kao izvršni poverilac 7. maja 2004. godine podnela Četvrtom opštinskog sudu u Beogradu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika - Preduzeća „I. L. R. – L. s.“ AD iz B, radi isplate novčanih potraživanja (naknade štete) iz radnog odnosa; da je taj sud 1. jula 2004. godine rešenjem odredio predloženo izvršenje; da je 3. septembra 2004. godine izvršni sud prekinuo postupak izvršenja jer se izvršni dužnik nalazio u postupku restrukturiranja; da je rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu od 13. septembra 2011. godine nastavljen postupak sprovođenja izvršenja; da je osporenim stavom drugim izreke rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11 od 12. oktobra 2011. godine određen zastoj postupka izvršenja na vremenski period od šest meseci, sa obrazloženjem da se u tom periodu može očekivati ekonomska konsolidacija izvršnog dužnika; da su joj osporenim delom rešenja povređena prava na pravično suđenje i na imovinu, jer je sud trebalo da postupi u skladu sa pravnim shvatanjem Građanskog odeljenja Vrhovnog kasacionog suda verifikovanim 25. marta 2011. godine, odnosno da postupak nastavi i okonča; da su joj zbog nedelotvornog postupanja nadležnih sudova povređena prava na suđenje u razumnom roku i imovinu. Zahtevala je i naknadu nematerijalne štete.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

Odredba člana 82. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS", br. 109/07, 99/11 i 18/13 - Odluka US) je po sadržini identična odredbi člana 170. Ustava, dok je odredbom člana 82. stav 2. istog zakona propisano da se ustavna žalba može izjaviti i ako nisu iscrpljena pravna sredstva, u slučaju kada je podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku, uvidom u spise predmeta Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Podnositeljka ustavne žalbe je 7. maja 2004. godine, kao izvršni poverilac, podnela Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika Preduzeća „I. L. R. – L. s.“ AD B, radi naplate novčanih potraživanja, a na osnovu pravnosnažne i izvršne presude Opštinskog suda u Obrenovcu P. 664/2000, i to prenosom novčanih sredstava sa računa izvršnog dužnika na račun izvršnog poverioca.

Postupajući po nalogu izvršnog suda za uređenje predloga za izvršenje, podnositeljka je 30. juna 2004. godine dostavila sudu uređen predlog za izvršenje, te je rešenjem o izvršenju Četvrtog opštinskog suda u Beogradu I. 713/04 od 1. jula 2004. godine određeno predloženo izvršenje i to rešenje je dostavljeno Narodnoj banci Srbije radi njegovog sprovođenja.

Rešenjem Četvrtog opštinskog suda u Beogradu I. 713/04 od 3. septembra 2004. godine prekinut je postupak izvršenja u predmetu I. 713/04, jer se izvršni dužnik nalazio u postupku restrukturiranja.

Izvršni poverilac, ovde podnositeljka ustavne žalbe, je 21. marta 2007. godine predložila sudu nastavak postupka izvršenja. Rešenjem Četvrtog opštinskog suda u Beogradu I. 713/04 od 3. aprila 2009. godine odbijen je predlog izvršnog poverioca za nastavak postupka izvršenja, sa obrazloženjem da postupak restrukturiranja nad izvršnim dužnikom još uvek nije okončan.

Podneskom od 18. jula 2011. godine poverilac je ponovo predložio nastavak postupka izvršenja po rešenju suda od 1. jula 2004. godine.

Rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11 od 13. septembra 2011. godine nastavljen je postupak izvršenja određen rešenjem Četvrtog opštinskog suda u Beogradu I. 713/04 od 1. jula 2004. godine, u skladu sa pravnim shvatanjem Građanskog odeljenja Vrhovnog kasacionog suda od 22. februara 2011. godine.

Rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11 od 12. oktobra 2011. godine odbačen je kao nedozvoljen prigovor izvršnog dužnika izjavljen protiv rešenja tog suda 4I. 18761/11 od 13. septembra 2011. godine, dok je u osporenom stavu drugom izreke tog rešenja određeno da se zastaje sa postupkom predmetnog izvršenja na vremenski period od šest meseci, nakon čega će se postupak nastaviti po službenoj dužnosti. Zaključkom Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11 od 25. septembra 2012. godine naloženo je Narodnoj banci Srbije – Odseku za prinudnu naplatu Kragujevac da sprovede postupak prinudne naplate u predmetnom izvršenju.

Narodna banka Srbije je 18. oktobra 2012. godine obavestila sud da je izvršenje u celosti sprovedeno 17. oktobra 2012. godine, te je rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11 od 19. oktobra 2012. godine zaključen predmetni izvršni postupak, usled namirenja izvršnog poverioca.

4. Za odlučivanje Ustavnog suda o predmetnoj ustavnoj žalbi od značaja su i sledeće odredbe Ustava i zakona:

Odredbom člana 32. stav 1. Ustava, utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega. Odredbom člana 58. stav 1. Ustava jemči se mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona.

Odredbama Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04) bilo je propisano: da je u postupku izvršenja i obezbeđenja sud dužan da postupa hitno i dužan je da o predlogu za izvršenje odluči u roku od tri dana od dana podnošenja predloga (član 5. st. 1. i 2.); da rokovi koje određuje sud za preduzimanje određenih radnji ne mogu biti duži od tri dana, osim ako ovim zakonom nije drugačije predviđeno (član 5. stav 3.); da se postupanje protivno odredbama st. 1. i 2. ovog člana smatra nesavesnim i nestručnim postupanjem sudije, u smislu odredaba Zakona o sudijama (član 5. stav 5.); da je sud dužan da donese rešenje o izvršenju i preduzima radnje sprovođenja izvršenja, kada su ispunjeni uslovi za donošenje rešenja o izvršenju i za sprovođenje izvršenja (član 7.).

Zakonom o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, broj 31/11) propisano je: da je postupak izvršenja i obezbeđenja hitan (član 6. stav 1.); da se odredbe drugih zakona koje propisuju prekid ili odlaganje izvršnog postupka neće primenjivati u izvršnom postupku koji se sprovodi po predlogu za izvršenje radi naplate novčanog potraživanja iz radnog odnosa, a da će u slučaju iz stava 5. ovog člana sud zastati sa izvršnim postupkom, u skladu sa odredbama Zakona o parničnom postupku (član 9. st. 5. i 6.).

Članom 10. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o privatizaciji („Službeni glasnik RS“, broj 123/07), koji je stupio na snagu 3. januara 2008. godine, propisano je da se posle člana 20đ, dodaju dva člana 20e i 20ž, a članom 20ž je, pored ostalog, propisano: da se od dana donošenja odluke o restrukturiranju do dana donošenja odluke o okončanju restrukturiranja, ne može protiv subjekta privatizacije, odnosno nad njegovom imovinom, odrediti ili sprovesti prinudno izvršenje niti bilo koja mera postupka izvršenja radi namirenja potraživanja (stav 1.); da odluka o restrukturiranju ima snagu izvršne isprave (stav 2.); da odluku o restrukturiranju Agencija, u roku od pet dana od dana njenog donošenja, dostavlja organu nadležnom za sprovođenje prinudne naplate, sudovima i drugim organima nadležnim za donošenje osnova i naloga za prinudnu naplatu (stav 3.); da na osnovu odluke o restrukturiranju organ nadležan za sprovođenje prinudne naplate obustavlja izvršenje evidentiranih osnova i naloga, a sudovi i drugi organi nadležni za donošenje osnova i naloga za prinudnu naplatu ne donose nove osnove i naloge za prinudnu naplatu (stav 4.); da se postupak prinudnog izvršenja koji je u toku prekida (stav 7.); da po okončanju restrukturiranja, odnosno posle prodaje javnim tenderom ili javnom aukcijom, Agencija obaveštava sudove i organe iz stava 4. ovog člana o uplati prodajne cene i o poveriocima koji svoje potraživanje namiruju iz te cene (stav 8.).

5. Period ocene razumne dužine trajanja ovog sudskog postupka koji spada u nadležnost Ustavnog suda, ratione temporis, počeo je dana 8. novembra 2006. godine kada je proglašen i stupio na snagu Ustav Republike Srbije, koji ustanovljava ustavnu žalbu kao pravno sredstvo za zaštitu povređenih ili uskraćenih ljudskih prava i sloboda i svakome jemči pravo na javno raspravljanje i odlučivanje o njegovim pravima i obavezama u razumnom roku. Međutim, Ustavni sud smatra da se radi utvrđivanja opravdanosti dužine trajanja postupka mora uzeti u obzir i stanje predmeta na dan 8. novembra 2006. godine, do kada je predmet bio nerešen dve godine i šest meseci, tako da je za ocenu eventualnog postojanja povrede prava podnositeljke ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku u ovom postupku, relevantan ceo protekli period, od dana podnošenja predloga za izvršenje sudu 7. maja 2004. godine, pa do zaključenja predmetnog izvršnog postupka.

Razumna dužina sudskog postupka je relativna kategorija, koja zavisi od niza činilaca koji se moraju uzeti u obzir u svakom pojedinačnom slučaju, prema njegovim specifičnim okolnostima. Složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanje nadležnih sudova koji vode postupak kao i priroda postavljenog zahteva, odnosno značaj raspravljanog prava za podnosioca ustavne žalbe, osnovni su činioci koji utiču na ocenu razumne dužine sudskog postupka.

Analizirajući dužinu trajanja predmetnog postupka, Ustavni sud je utvrdio da je postupak ukupno trajao osam godina i pet meseci, što svakako predstavlja nerazumno dugo trajanje izvršnog postupka, kako po praksi ovog Suda tako i po kriterijumima i merilima međunarodnih organizacija za zaštitu ljudskih prava.

Bitna karakteristika izvršnog postupka je njegov prinudni karakter koji određuje osnovna načela tog postupka. Jedno od tih načela je načelo oficijelnosti, koje od suda zahteva aktivno ponašanje sve do okončanja izvršnog postupka i namirenja poveriočevog potraživanja, te je sud dužan hitno da preduzima sve radnje u postupku koje treba da dovedu do efikasnog sprovođenja izvršenja. Osnovni razlog trajanja predmetnog izvršenja od osam godina i pet meseci je neefikasno delovanje prvo Četvrtog opštinskog suda u Beogradu, a zatim i Prvog osnovnog suda u Beogradu, njihovo nepostupanje u rokovima propisanim zakonom i nekorišćenje svih procesnih ovlašćenja koja su sudovima stajala na raspolaganju.

Na osnovu navedenog, Ustavni sud nalazi da raniji Četvrti opštinski sud u Beogradu, a zatim Prvi osnovni sud u Beogradu nisu postupali dovoljno efikasno i u skladu sa zakonskim ovlašćenjima da bi se izvršni postupak, koji je po svojoj prirodi hitnog karaktera, okončao u najkraćem roku i da bi se izvršni poverilac namirio u pogledu svog novčanog potraživanja.

Naime, postupak je započet podnošenjem predloga podnositeljke 7. maja 2004. godine, koji je na zahtev suda uređen 30. juna 2004. godine, nakon čega je sud već 1. jula 2004. godine odredio predloženo izvršenje. Međutim, posle samo dva meseca - 3. septembra 2004. godine prekinut je postupak izvršenja zbog restrukturiranja izvršnog dužnika, koji je nastavljen tek 13. septembra 2011. godine, dakle nakon sedam godina, i to u skladu sa pravnim stavom Vrhovnog kasacionog suda. Posle mesec dana određen je zastoj postupka izvršenja, na period od šest meseci, sa obrazloženjem „da se u tom periodu može očekivati ekonomska konsolidacija izvršnog dužnika i okončanje postupka restrukturiranja“. Pri tome, iako je zastoj postupka izvršenja bio određen na šest meseci, izvršni sud je tek posle skoro godinu dana naložio Narodnoj banci Srbije da sprovede izvršenje, što je i učinjeno sa računa dužnika za manje od mesec dana, posle čega je izvršni sud zaključio izvršni postupak 19. oktobra 2012. godine, usled namirenja poverioca.

Ustavni sud smatra da je prilikom ocenjivanja da li je izvršni postupak sproveden i okončan u razumnom roku, potrebno preispitati postupanje ne samo sudova pred kojima se vodi postupak, već i postupanje drugih državnih organa ili vršilaca javnih ovlašćenja koji preduzimaju pojedine radnje u postupku ili u vezi sa postupkom, a čije učešće može značajno uticati na njegovu dužinu trajanja. U tom kontekstu, Ustavni sud naglašava da je za odlučivanje o predmetnoj ustavnoj žalbi bitno i postupanje Narodne banke Srbije, kao zakonom ovlašćene organizacije za sprovođenje izvršenja prinudnom naplatom potraživanja na novčanim sredstvima koja se vode na računu izvršnog dužnika.

Imajući u vidu da je 22. februara 2011. godine Vrhovni kasacioni sud zauzeo načelno pravno shvatanje da se neće prekidati izvršni postupci koji se odnose na naplatu novčanih potraživanja iz radnog odnosa utvrđenih izvršnim ispravama prema dužniku, subjektu privatizacije u restrukturiranju, a da će se prekinuti postupci nastaviti i okončati, Ustavni sud je ocenio da je Narodna banka Srbije bila dužna da nakon navedenog datuma pokuša da sprovede rešenje o izvršenju sa računa izvršnog dužnika i bez novog naloga izvršnog suda. Takođe, Ustavni sud ukazuje da je Zakonom o privatizaciji bilo izričito normirano da će se taj postupak okončati najkasnije do 31. decembra 2008. godine, te da će se u odnosu na subjekte privatizacije čiji kapital nije prodat do tog datuma pokrenuti i sprovesti postupak likvidacije ili stečaja, što znači da po samom zakonu nije bilo mesta daljem restrukturiranju subjekata privatizacije počev od 1. januara 2009. godine, a time ni zabrani da se u odnosu na njihovu imovinu sprovodi postupak prinudnog izvršenja.

Ustavni sud je ocenio da je predmetni izvršni postupak za podnositeljku ustavne žalbe bio od nesumnjivog materijalnog značaja, s obzirom na to da je potraživala veći novčani iznos na ime naknade štete zbog teške telesne povrede pretrpljene na radu.

Po oceni Suda, podnositeljka je u određenoj meri doprinela dužini trajanja izvršnog postupka, imajući u vidu da je nastavak prekinutog postupka od suda tražila ponovo tek u julu 2011. godine, dok je prethodno bila relativno pasivna u odnosu na nepostupanje izvršnog suda.

U vezi sa iznetim, a s obzirom na to da je pravnosnažna i izvršna presuda Opštinskog suda u Obrenovcu P. 664/2000 izvršena tek 17. oktobra 2012. godine, Ustavni sud konstatuje da je podnositeljki ustavne žalbe u izvršnom postupku koji se vodio pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu I. 713/04, a zatim pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu 4I. 18761/11, povređeno pravo na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbama člana 32. stav 1. Ustava. Stoga je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, u tački 1. izreke usvojio ustavnu žalbu.

6. Na osnovu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je u tački 2. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnositeljke ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava ostvari utvrđenjem prava na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 500 evra, u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Prilikom odlučivanja o visini nematerijalne štete koju je pretrpela podnositeljka ustavne žalbe zbog utvrđene povrede označenih ustavnih prava, Ustavni sud je cenio sve okolnosti od značaja za njeno utvrđenje u konkretnom slučaju, a posebno dužinu trajanja predmetnog izvršnog postupka, kao i određeni doprinos podnositeljke dužini trajanja postupka, te činjenicu da se do kraja 2007. godine nastavak prekinutog postupka po zakonu nije ni mogao tražiti. Ustavni sud smatra da navedeni novčani iznos predstavlja adekvatnu pravičnu naknadu za povredu prava koju je podnositeljka ustavne žalbe pretrpela zbog neažurnog postupanja nadležnog suda i drugih učesnika u izvršnom postupku. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je imao u vidu postojeću sopstvenu praksu, zatim praksu Evropskog suda za ljudska prava u sličnim slučajevima, ekonomske i socijalne prilike u Republici Srbiji, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete koja oštećenom licu treba da pruži odgovarajuće zadovoljenje i kompenzaciju.

7. U vezi osporenog drugog stava izreke rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu 4I. 18761/11 od 12. oktobra 2011. godine, pozivanjem na povredu prava na pravično suđenje i prava na imovinu, iz člana 32. stav 1. i člana 58. stav 1. Ustava, Ustavni sud konstatuje da osporeni deo rešenja kojim je određen zastoj predmetnog postupka izvršenja u periodu od šest meseci, zbog svoje procesne prirode i temporalnog karaktera, ne predstavlja akt kojim se odlučuje o pravima i obavezama stranke u postupku, te da se zbog toga ne može pobijati ustavnom žalbom. Međutim, Ustavni sud ocenjuje da je osporeni deo rešenja o određivanju zastoja postupka u suprotnosti sa odlukama ovog Suda, Evropskog suda za ljudska prava, te navedenim načelnim pravnim shvatanjem Vrhovnog kasacionog suda, jer zastoj izvršnog postupka iz razloga što se izvršni dužnik nalazi u postupku restrukturiranja, posmatrano sa stanovišta povrede prava na suđenje u razumnom roku izvršnog poverioca, ovde podnositeljke ustavne žalbe, ima iste pravne posledice kao i prekid izvršnog postupka. Stoga je Ustavni sud te navode podnositeljke cenio prilikom utvrđenja povrede njenog prava na suđenje u razumnom roku i određivanja pripadajuće naknade.

U pogledu navoda podnositeljke koji se odnose na povredu njenog Ustavom zajemčenog prava na imovinu, Sud ukazuje da se tokom trajanja ustavnosudskog postupka ona, kao izvršni poverilac, u celini namirila u pogledu svog novčanog potraživanja prema dužniku, čime su prestale i materijalnopravne i procesne pretpostavke za odlučivanje o njenom zahtevu za utvrđenje povrede označenog ustavnog prava.

Saglasno navedenom, Sud je u drugom delu tačke 1. izreke odbacio ustavnu žalbu u navedenim delovima, na osnovu člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, zbog nepostojanja Ustavom i Zakonom utvrđenih pretpostavki za vođenje postupka i odlučivanje.

8. Na osnovu izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti