Utvrđivanje povrede prava roditelja zbog neefikasnosti izvršnog sudskog postupka

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio žalbu podnositeljke zbog povrede prava roditelja i prava na pravično suđenje u devetogodišnjem izvršnom postupku za predaju deteta. Sud je utvrdio neefikasnost državnih organa i dosudio naknadu nematerijalne štete zbog trajnog prekida kontakta sa detetom.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Snežana Marković, predsednik Veća i sudije Miroslav Nikolić, dr Tijana Šurlan, Tatjana Đurkić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), dr Vladan Petrov, Vesna Ilić Prelić i dr Dragana Kolarić, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi K. S. D. iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 11. decembra 2025. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba K. S. D. i utvrđuje da su u izvršnom postupku koji je vođen pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu I. 11910/15 podnositeljki ustavne žalbe povređena prava roditelja iz člana 65. Ustava Republike Srbije.

2. Usvaja se ustavna žalba K. S. D. i utvrđuje da je rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu Ipv (I). 2719/21 od 9. aprila 2025. godine povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

3. Utvrđuje se pravo K. S. D. na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 3.000 evra, u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde, u roku od četiri meseca od dana dostavljanja ove odluke Ministarstvu.

4. Odbacuje se zahtev podnositeljke ustavne žalbe za naknadu materijalne štete.

O b r a z l o ž e nj e

1. K. S. D. iz Beograda podnela je Ustavnom sudu, 22. maja 2025. godine, preko punomoćnika N. K, advokata iz Beograda, ustavnu žalbu zbog povrede prava roditelja iz člana 65. Ustava u izvršnom postupku koji je vođen pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu I. 11910/15, kao i protiv rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu Ipv (I). 2719/21 od 9. aprila 2025. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Podnositeljka ustavne žalbe navodi da je osporenim rešenjem pravnosnažno obustavljen izvršni postupak u kome je ona, kao roditelj kome je izvršnom ispravom povereno samostalno vršenje roditeljskog prava nad detetom, imala svojstvo izvršnog poverioca i da je izvršni sud razlog za obustavu izvršenja našao u njenom nepostupanju po nalogu da se izjasni o daljem toku postupka, čime je „teret vođenja postupka“ sa suda prebačen na nju. Ističe da se više puta izjašnjavala na dopise suda o daljem toku postupka, te iako je u svojim podnescima svaki put iznosila predloge za postupanje, sud je ipak obustavio postupak zbog propusta da se izjasni na jedan od tih dopisa. Smatra da je tokom celokupnog trajanja osporenog izvršnog postupka ostala uskraćena za svoja roditeljska prava, imajući u vidu da svoje dete nije videla više od 15 godina, niti o njemu ima saznanja.

Predloženo je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i poništi osporeno drugostepeno rešenje, kao i da podnositeljki utvrdi pravo na naknadu materijalne štete u iznosu od 1.200.000 dinara i pravo na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 50.000 evra.

Ustavni sud je, saglasno odredbama člana 35a Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik“ RS, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon, 103/15, 10/23 i 92/23) i člana 76. stav 5. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), ustavnu žalbu dostavio P. P. iz Zvečana, kao trećem (zainteresovanom) licu, radi izjašnjenja o navodima podnositeljke i okolnostima od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnopravnoj stvari.

Imenovani je u podnesku od 6. oktobra 2025. godine, pored ostalog, istakao da je višegodišnjem neviđanju sa detetom doprinelo upravo ponašanje podnositeljke ustavne žalbe, koja nikada nije pokušala da dođe na Kosovo i Metohiju gde dete živi, a od 2015. godine, kada se podnositeljka udala i otišla da živi u Cirih, samoinicijativno je prekinula telefonski kontakt sa detetom. Iako mu osporeno rešenje nije dostavljeno, smatra da je izvršni sud tokom postupka upotrebio sve zakonske mogućnosti. Posebno je ukazano na činjenicu da 14. oktobra 2025. godine dete navršava 18 godina.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnositeljke ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njeno Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, izvršio uvid u spise predmeta Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 11910/15, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnopravnoj stvari:

Podnositeljka ustavne žalbe je 29. septembra 2015. godine, u svojstvu izvršnog poverioca, podnela Prvom osnovnom sudu u Beogradu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika P. P. iz Zvečana, na osnovu pravnosnažne i izvršne presude istog suda P2. 3807/10 od 17. maja 2010. godine, radi prinudnog izvršenja odluke o samostalnom vršenju roditeljskog prava nad maloletnim sinom, rođenim 14. oktobra 2007. godine, koji se nalazi kod izvršnog dužnika – oca, a koji je tom istom presudom u potpunosti lišen roditeljskog prava, zbog, kako se navodi u obrazloženju, emocionalne zloupotrebe deteta njegovim odvajanjem od majke i odvođenjem iz razvojno prikladne i poznate sredine na područje Kosova i Metohije, čime je dete izloženo zbunjujućim i traumatskim događajima. Kao sredstvo izvršenja predloženo je novčano kažnjavanje izvršnog dužnika, kao i svakog drugog lica kod kojeg se dete zatekne, te prinudno oduzimanje deteta.

Prvi osnovni sud u Beogradu je rešenjem I. 11910/15 od 2. oktobra 2015. godine odredio predloženo izvršenje. Radi uručenja rešenja izvršnom dužniku, kao i sprovođenja izvršenja, predmet je, uz dopis od 2. marta 2016. godine, dostavljen Osnovnom sudu u Kosovskoj Mitrovici. Rešenje o izvršenju je dostavljeno izvršnom dužniku 19. maja 2016. godine. U spisima nema drugih podataka o postupanju Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici.

Nakon dva dopisa upućenih Osnovnom sudu u Kosovskoj Mitrovici (7. septembra 2019. i 26. oktobra 2020. godine), na koje nije stigao odgovor, predmet je 30. novembra 2020. godine zatražen od Osnovnog suda u Leskovcu, kome je privremeno preneta nadležnost Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici (odluka v.f. predsednika Apelacionog suda u Nišu od 16. aprila 2018. godine). Predsednik Osnovnog suda u Leskovcu je 15. decembra 2020. godine pismeno obavestio izvršnog sudiju da predmet može pribaviti od fizičkog lica (M. S. iz Zubinog Potoka) kome su predmeti Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici dostupni. Na zahtev izvršnog sudije od 28. decembra 2020. godine, označena osoba za kontakt dostavila je 8. februara 2021. godine predmet Prvom osnovnom sudu u Beogradu.

U međuvremenu, izvršni poverilac se nijedenom nije obratila sudu, kako onom u Kosovskoj Mitrovici, tako ni Prvom osnovnom sudu u Beogradu. Dopisom od 9. juna 2020. godine, izvršni sudija je od izvršnog poverioca zatražio da se izjasni o tome da li je pred Osnovnim sudom u Kosovskoj Mitrovici sprovedeno izvršenje. Podneskom od 21. jula 2020. godine, izvršni poverilac je, preko punomoćnika, obavestila sud da izvršenje nije sprovedeno, niti je to uopšte pokušano, uz isticanje da od 2016. godine, pa sve do prijema navedenog dopisa, nije dobila nijednu informaciju u vezi sa predmetom. Predloženo je da sud nastavi sa sprovođenjem izvršenja u što kraćem roku.

U odgovoru na pritužbu punomoćnika izvršnog poverioca od 22. februara 2021. godine, koji je predsednik Osnovnog suda u Leskovcu uputio Vrhovnom kasacionom sudu i Višem sudu u Leskovcu, navedeno je, pored ostalog, da osnovanost pritužbe nije mogla biti ispitana, imajući u vidu da Sporazumom o sprovođenju odluke o privremenom prenošenju nadležnosti od 17. aprila 2018. godine takva vrsta izvršnih predmeta nije bila obuhvaćena, te da konkretni predmet nikada nije ustupljen na privremenu nadležnost Osnovnom sudu u Leskovcu.

Dopisom od 15. marta 2021. godine, izvršni sudija je od punomoćnika izvršnog poverioca zatražio da se izjasni o daljem toku postupka, pod pretnjom posledica propuštanja, naglasivši da Prvi osnovni sud u Beogradu nije mesno nadležan za teritoriju opštine Zvečan.

U podnesku od 2. aprila 2021. godine, punomoćnik izvršnog poverioca je, pored ostalog, istakao: da je nedopustivo zahtevati od izvršnog poverioca postupanje pod pretnjom posledica propuštanja, posebno jer je reč o majci koja još uvek nije videla svoje dete i koja nakon više od pet godina nije ni korak bliže sprovođenju izvršenja, dok sudu na raspolaganju stoje brojna zakonska ovlašćenja koja može koristiti bez ikakvih ograničenja; da su konkretni predlozi pribavljanje podataka od nadležnog sektora MUP-a o prebivalištu i boravištu izvršnog dužnika i deteta, kao i o njihovim eventualnim prelascima administartivne linije sa Kosovom i Metohijom, pribavljanje podataka o imovini izvršnog dužnika od nadležnog katastra nepokretnosti, pribavljanje podatka o školi koju dete pohađa, uključivanje u postupak nadležnog organa starateljsta, posebno ukoliko takav organ postoji na Kosovu i Metohiji, zakazivanje ročišta ukoliko se proceni da je to u najboljem interesu deteta, sa osvrtom na činjenicu da je dete stranaka dostiglo životnu dob kada se u postupku može neposredno izjasniti.

Dopisom od 22. aprila 2021. godine, izvršni sudija je od Ministarstva unutrašnjih poslova – Policijska stanica Zvezdara zatražio terensku proveru da li izvršni dužnik živi na adresi u Beogradu, koja je dostupna sudu.

U izveštaju policijskog organa od 8. maja 2021. godine navedeno je da izvršni dužnik ima prijavljeno prebivalište u Zvečanu i da ne živi na adresi u Beogradu.

Dopisom od 18. maja 2021. godine, izvršni sudija je od punomoćnika izvršnog poverioca zatražio JMBG deteta stranaka, pod pretnjom posledica propuštanja. Punomoćnik izvršnog poverioca je postupio po nalogu podneskom od 11. juna 2021. godine, ukazujući da ostaje kod predloga koje je ranije izneo.

Dopisom od 16. juna 2021. godine, izvršni sudija je od Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja zatražio podatak o tome da li dete stranaka pohađa neku od obrazovnih ustanova na teritoriji Republike Srbije. Nakon dve pismene urgencije (ponovljenih zahteva) od 23. avgusta i 13. septembra 2021. godine, Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja je 16. septembra 2021. godine dostavilo izveštaj sudu u kome je navedeno da ne raspolaže traženim podacima, jer ne vodi evidenciju o maloletnim licima koja pohađaju neku od obrazovnih ustanova na teritoriji Republike Srbije.

Izvršni sudija je 16. septembra 2021. godine pribavio izveštaj iz Pravosudnog informacionog sistema (PIS), iz kojeg je utvrđeno da izvršni dužnik i dete stranaka imaju prebivalište u Zvečanu.

Dopisom od 21. septembra 2021. godine izvršni sudija je zatražio od punomoćnika izvršnog poverioca da se izjasni o daljem toku postupka, u roku od pet radnih dana, pod pretnjom posledica propuštanja, a u vezi sa sadržinom izveštaja Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja i Pravosudnog informacionog sistema. Navedeni dopis je punomoćniku izvršnog poverioca dostavljen 27. septembra 2021. godine.

Rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 11910/15 od 19. novembra 2021. godine obustavljeno je izvršenje u predmetnoj pravnoj stvari. U obrazloženju je, pored ostalog, navedeno da kako punomoćnik izvršnog poverioca nije postupio po nalogu suda od 21. septembra 2021. godine, iako je bio upućen da predloži dalje izvršne radnje, a zbog činjenice da izvršni dužnik ima prijavljeno prebivalište na teritoriji na kojoj nije dostupan državnim organima Republike Srbije, kao i da organi Republike Srbije nemaju podatak o tome da li dete stranaka pohađa neku od obrazovnih ustanova na teritoriji Republike Srbije, sud smatra da postupak izvršenja nije moguće dalje nastaviti, pa je, primenom člana 76. stav 1. tačka 7) Zakona o izvršenju i obezbeđenju, odlučeno kao u izreci.

Izvršni poverilac je 3. decembra 2021. godine, preko punomoćnika, izjavila prigovor protiv navedenog rešenja, u kome je, pored ostalog, istaknuto da izvršni sudija nije preduzeo sve one radnje koje su mu predložene u pravcu pronalaženja izvršnog dužnika i deteta, a naročito nije pokazao proaktivan stav koji se podrazumeva u ovoj vrsti postupka, u kome sud nije vezan predlozima izvršnog poverioca, već ima diskreciono pravo da odluči kojim će se sredstvima izvršenje sprovesti.

Predmet je nadležnom veću Prvog osnovnog suda u Beogradu upućen 13. decembra 2021. godine.

Osporenim rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu Ipv (I). 2719/21 od 9. aprila 2025. godine odbijen je kao neosnovan prigovor izvršnog poverioca, te je pobijano rešenje potvrđeno u celini.

U obrazloženju osporenog drugostepenog rešenja je, pored ostalog, navedeno: da je prvostepeni sud u svemu pravilno postupio kada je doneo pobijano rešenje; da se izvršni poverilac nije izjasnila u skladu sa uputstvima iz dopisa od 21. septembra 2021. godine, koji nalog je imperativnog karaktera, dok je ostavljeni rok od pet radnih dana prekluzivnog karaktera, koji je izvršni poverilac očigledno propustila.

Izvršni poverilac se u periodu odlučivanja o njenom prigovoru nijednom nije obratila sudu.

4. Odredbama Ustava, čija se povreda ističe u ustavnoj žalbi, utvrđeno je: da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da roditelji imaju pravo i dužnost da izdržavaju, vaspitavaju i obrazuju svoju decu, i u tome su ravnopravni i da sva ili pojedina prava mogu jednom ili oboma roditeljima biti oduzeta ili ograničena samo odlukom suda, ako je to u najboljem interesu deteta, u skladu sa zakonom (član 65.).

Odredbama Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima deteta („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori“, broj 15/90 i „Službeni list SRJ“ - Međunarodni ugovori, br. 4/96 i 2/97) (u daljem tekstu: Konvencija o pravima deteta) je propisano: da je u svim aktivnostima koje se tiču dece od primarnog značaja interes deteta bez obzira na to da li ih sprovode javne ili privatne institucije za socijalnu zaštitu, sudovi, administrativni organi ili zakonodavna tela (član 3. stav 1.); da države članice preduzimaju sve odgovarajuće zakonodavne, administrativne i ostale mere za ostvarivanje prava priznatih u ovoj konvenciji, da u vezi sa ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, države članice preduzimaju takve mere maksimalno koristeći svoja raspoloživa sredstva, a gde je to potrebno, u okviru međunarodne saradnje (član 4.); da države članice poštuju pravo deteta koje je odvojeno od jednog ili oba roditelja da održava lične odnose i neposredne kontakte sa oba roditelja na stalnoj osnovi, osim ako je to u suprotnosti sa najboljim interesima deteta (član 9. stav 3.); da države članice obezbeđuju detetu koje je sposobno da formira svoje sopstveno mišljenje pravo slobodnog izražavanja tog mišljenja o svim pitanjima koja se tiču deteta, s tim što se mišljenju deteta posvećuje dužna pažnja u skladu sa godinama života i zrelošću deteta, da se u tu svrhu, detetu posebno daje prilika da bude saslušano u svim sudskim i administrativnim postupcima koji se odnose na njega, bilo neposredno ili preko zastupnika ili odgovarajućeg organa, na način koji je u skladu sa proceduralnim pravilima nacionalnog zakona (član 12.); da će države članice uložiti sve napore kako bi se uvažavalo načelo da oba roditelja imaju zajedničku odgovornost u podizanju i razvoju deteta, da roditelji ili, u zavisnosti od slučaja, zakoniti staratelji imaju glavnu odgovornost za podizanje i razvoj deteta, a interesi deteta su njihova osnovna briga (član 18. stav 1.).

U ovoj ustavnosudskoj stvari od značaja je i član 8. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Konvencija) kojim je utvrđeno: da svako ima pravo na poštovanje svog privatnog i porodičnog života, doma i prepiske (stav 1.); da se javne vlasti neće mešati u vršenje ovog prava sem ako to nije u skladu sa zakonom i neophodno u demokratskom društvu u interesu nacionalne bezbednosti, javne bezbednosti ili ekonomske dobrobiti zemlje, radi sprečavanja nereda ili kriminala, zaštite zdravlja ili morala, ili radi zaštite prava i sloboda drugih (stav 2.).

Odredbama Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, br. 31/11, 99/11 – dr.zakon, 109/13 - Odluka US, 55/14 i 139/14) (u daljem tekstu: ZIO), koji se primenjivao u konkretnom slučaju, bilo je propisano: da se izvršni postupak okončava obustavom ili zaključenjem (član 75.); da sud obustavlja izvršenje – ako je izvršna isprava pravnosnažno, odnosno konačno ukinuta, preinačena, poništena ili stavljena van snage, usled smrti stranke koja nema naslednika, usled prestanka stranke koja je pravno lice, a nema pravnog sledbenika, ako je potraživanje prestalo, usled propasti predmeta izvršenja, ako nema imovine koja može biti predmet izvršenja i iz drugih razloga predviđenih zakonom (član 76. stav 1. tač. 1) – 7)); da je za odlučivanje o predlogu za izvršenje i sprovođenje izvršenja radi predaje deteta roditelju koji samostalno vrši roditeljsko pravo ili drugom licu, odnosno ustanovi kojoj je dete povereno na čuvanje i vaspitavanje, nadležan i sud koji je opšte mesno nadležan za izvršnog poverioca, kao i sud na čijem se području dete nalazi (član 224. stav 1.); da se na osnovu odluke suda o vršenju roditeljskog prava može odrediti i sprovesti izvršenje radi predaje deteta, bez obzira da li je tom odlukom naložena predaja deteta, da ako u odluci suda stranci protiv koje se sprovodi izvršni postupak nije naložena predaja deteta, sud će rešenjem o izvršenju izdati ovakav nalog i odrediti rok za predaju deteta ili će naložiti da se dete preda odmah (član 226. st. 1. i 2.); da će prilikom sprovođenja izvršenja sud posebno voditi računa o potrebi da se u najvećoj meri zaštiti interes deteta, da izuzetno, sud može zakazati ročište, ako je to u najboljem interesu deteta (član 227.); da će sud, nakon što proceni okolnosti slučaja, odrediti izvršenje oduzimanjem deteta, izricanjem novčane kazne ili izricanjem zatvora licu koje protivno nalogu suda odbija da preda dete ili preduzima radnje u cilju otežavanja ili onemogućavanja sprovođenja izvršenja (član 228. stav 1.); da će sud rešenje o izvršenju dostaviti i nadležnom organu starateljstva ispred kojeg će u postupku izvršenja učestvovati stručnjak organa starateljstva, a ako je neophodno učešće psihologa, škole, porodičnog savetovališta ili druge specijalizovane ustanove za posredovanje u porodičnim odnosima dostaviće i njima poziv da učestvuju u izvršenju, da je psiholog dužan da odmah po prijemu poziva izvrši planiranje neophodnih aktivnosti i da prikupi podatke o činjenicama od značaja za izvršenje, pregledanjem spisa ili na drugi pogodan način, da je psiholog dužan da obavesti sud o preduzetim aktivnostima i da dostavi mišljenje o najpodobnijem sredstvu izvršenja iz člana 228. stav 1. ovog zakona, da je psiholog dužan da se u toku celog postupka stara o zaštiti najboljeg interesa deteta i da pruži blagovremenu i potpunu podršku detetu, roditelju ili licu kojem je dete predato (član 230.).

Odredbama Porodičnog zakona („Službeni glasnik RS“, br. 18/05, 72/11 – dr.zakon i 6/15) je propisano: da porodica uživa posebnu zaštitu države i da svako ima pravo na poštovanje svog porodičnog života (član 2.); da je svako dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta u svim aktivnostima koje se tiču deteta (član 6. stav 1.); da roditeljsko pravo pripada majci i ocu zajedno, da su roditelji ravnopravni u vršenju roditeljskog prava (član 7. st. 1. i 2.); da dete ima pravo da živi sa roditeljima i pravo da se roditelji o njemu staraju pre svih drugih, da sud može doneti odluku o odvajanju deteta od roditelja ako postoje razlozi da se roditelj potpuno ili delimično liši roditeljskog prava ili u slučaju nasilja u porodici, da dete koje je navršilo 15. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može odlučiti sa kojim će roditeljem živeti (član 60. st. 1, 3. i 4.); da je roditeljsko pravo izvedeno iz dužnosti roditelja i postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta (član 67.); da roditelji imaju pravo i dužnost da se staraju o detetu, da staranje o detetu obuhvata - čuvanje, podizanje, vaspitavanje, obrazovanje, zastupanje, izdržavanje te upravljanje i raspolaganje imovinom deteta (član 68. st. 1. i 2.); da roditelji roditeljsko pravo vrše zajednički i sporazumno kada vode zajednički život (član 75. stav 1.); da jedan roditelj sam vrši roditeljsko pravo na osnovu odluke suda kada roditelji ne vode zajednički život, a nisu zaključili sporazum o vršenju roditeljskog prava (član 77. stav 3.); da roditeljsko pravo, pored ostalog, prestaje kada dete navrši 18. godinu života (član 84. stav 1. tačka1)).

Odlukom v.f. predsednika Apelacionog suda u Nišu 1 – I Su. 23/18 od 16. aprila 2018. godine privremeno je preneta nadležnost Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici i Višeg suda u Kosovskoj Mitrovici, zbog nemogućnosti tih sudova da postupaju, na Osnovni sud u Leskovcu i Viši sud u Leskovcu. U obrazloženju ove odluke je, pored ostalog, navedeno da je činjenica da Osnovni sud u Kosovskoj Mitrovici i Viši sud u Kosovskoj Mitrovici ne postupaju u predmetima iz svoje nadležnosti utvrđena iz dopisa Ministarstva pravde od 13. marta 2018. godine, gde je konstatovano da je, na osnovu Uredbe o ostvarivanju posebnih prava pravosudnih funkcionera i zaposlenih u pravosudnim organima i Upravi za izvršenje krivičnih sankcija sa teritorije Autonomne pokrajine Kosovo i Metohija („Službeni glasnik RS“, broj 95/17), ovim kategorijama lica, dakle i sudijama navedenih sudova, prestao radni odnos zbog ostvarivanja prava na posebnu penziju.

Sporazumom o sprovođenju Odluke o privremenom prenošenju nadležnosti od 17. aprila 2018. godine, koji su potpisali državni sekretar Ministarstva pravde, v.f. predsednika Apelacionog suda u Nišu, predsednici Višeg suda u Leskovcu i Osnovnog suda u Leskovcu, kao i bivši predsednici Višeg suda u Kosovskoj Mitrovici i Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici, pored ostalog, određeno je da će javni izvršitelji određeni za područje Višeg suda u Leskovcu i Osnovnog suda u Leskovcu preuzeti one predmete u kojima se izvršenje sprovodi na novčanim sredstvima, a u kojima se izvršni poverilac, u roku propisanom članom 547. Zakona o izvršenju i obezbeđenju, izjasnio da će izvršenje nastaviti javni izvršitelj, dok će Osnovni sud u Leskovcu preuzeti predmete u rad po istom kriterijumu, a u kojima se izvršni poverilac, prema navedenoj odredbi, izjasnio da će izvršenje nastaviti sud. Ministarstvo pravde je preuzelo obavezu da u vezi sa ovim pitanjem pronađe najcelishodnije rešenje zajedno sa Komorom javnih izvršitelja.

5. Povredu prava roditelja iz člana 65. Ustava podnositeljka ustavne žalbe zasniva na tvrdnji da pravnosnažna i izvršna presuda kojom je utvrđeno da ona samostalno vrši roditeljsko pravo nad maloletnim sinom, za sve vreme trajanja osporenog izvršnog postupka, nije izvršena, niti je to uopšte pokušano, iz kog razloga ona svog sina nije videla dugi niz godina, niti o njemu ima bilo kakvih saznanja.

Ustavni sud najpre podseća da je ustavno pravo roditelja da se stara o detetu, odnosno da ga izdržava, vaspitava i obrazuje, izvedeno iz dužnosti roditelja da se o detetu stara, te da roditeljsko pravo postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta. Preduslov da roditelj vrši svoju ustavnu dužnost prema deci i ostvari svoje Ustavom zajemčeno pravo, ukoliko roditeljskog prava nije lišen na način propisan zakonom, jeste da mu se omogući neposredan kontakt i uspostavljanje fizičkog i emocionalnog odnosa sa detetom (videti, pored ostalih, Odluku Ustavnog suda Už-3721/2011 od 21. maja 2014. godine, dostupna na internet stranici Ustavnog suda www.ustavni.sud.rs). Ustavni sud dalje ukazuje na praksu Evropskog suda za ljudska prava (u daljem tekstu: ESLjP), prema kojoj uzajamno uživanje roditelja i deteta u međusobnom kontaktu predstavlja suštinski element porodičnog života u smislu člana 8. Konvencije (videti, pored ostalih, presude ESLjP u predmetima Monory protiv Rumunije i Mađarske od 5. aprila 2005. godine, predstavka broj 71099/01, stav 70. i V.A.M. protiv Srbije od 13. marta 2007. godine, predstavka broj 39177/05, stav 130.). Takođe, iz odredaba člana 8. Konvencije proizlazi da ove odredbe prvenstveno pružaju pojedincu zaštitu od arbitrernog mešanja od strane javnih vlasti, stvarajući za državu negativne obaveze, ali da poštovanje ovog prava podrazumeva i neke pozitivne obaveze države usmerene na usvajanje mera kojima će se obezbediti i osigurati poštovanje porodičnog života, čak i u sferi odnosa između pojedinaca. Ustavni sud posebno ukazuje na to da ova pozitivna obaveza države u predmetima koji se tiču vršenja roditeljskog prava, za roditelje u suštini znači da će država preduzeti sve mere kako bi se roditelji ponovo spojili sa decom, odnosno obavezu da, uz uvažavanje posebnih okolnosti svakog konkretnog slučaja, takva spajanja omogući, pored ostalog, i u razumnom roku. Dakle, ono što je odlučujuće jeste da li su nacionalni organi preduzeli sve neophodne mere za sprovođenje izvršenja koje se mogu opravdano i razumno očekivati u okolnostima konkretnog slučaja, pri čemu adekvatnost preduzetih mera treba ceniti i sa aspekta brzine njihove primene, imajući u vidu da protek vremena može izazvati nepopravljive posledice za odnos između deteta i roditelja sa kojim ono ne živi (videti, pored ostalih, presude ESLjP u predmetima Hokkanen protiv Finske od 23. septembra 1994. godine, predstavka broj 19823/92, stav 58, Ignaccolo-Zenide protiv Rumunije od 25. januara 2000. godine, predstavka broj 31679/96, stav 94. i V.A.M. protiv Srbije od 13. marta 2007. godine, predstavka broj 39177/05, st. 132. i 133.).

Primenjujući napred izneto na konkretan slučaj, Ustavni sud najpre konstatuje da je pravnosnažna i izvršna presuda, kojom je podnositeljki ustavne žalbe dete povereno na samostalno vršenje roditeljskog prava ostala neizvršena do okončanja osporenog izvršnog postupka, koji je trajao skoro devet i po godina. Prvi osnovni sud u Beogradu je spise predmeta odmah na početku, tačnije, nakon donošenja rešenja o izvršenju, dostavio Osnovnom sudu u Kosovskoj Mitrovici, radi uručenja tog rešenja izvršnom dužniku, kao i radi sprovođenja izvršenja, sve iz razloga što je prebivalište izvršnog dužnika na području tog suda, tačnije u Zvečanu, a tamo se nalazi i dete stranaka. Izvršnom dužniku je dostavljeno rešenje o izvršenju i osim toga nije zabeleženo nijedno drugo postupanje Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici. Predmet se u tom sudu nalazio sve do 8. februara 2021. godine, kada je vraćen od strane fizičkog lica koje je predsednik Osnovnog suda u Leskovcu označio kao osobu kome su predmeti Osnovnog suda u Kosovskoj Mitrovici bili dostupni. Ustavni sud ima u vidu da je reč o sudu koji zbog opštepoznatih okolnosti na Kosovu i Metohiji nije funkcionisao nekoliko godina, što je imalo za posledicu privremeno prenošenje nadležnosti Osnovnom sudu u Leskovcu. Međutim, predmeti izvršenja nenovčanih potraživanja, u koje spadaju i izvršenja odluka u vezi sa porodičnim odnosima, nisu bili obuhvaćeni Sporazumom o sprovođenju Odluke o privremenom prenošenju nadležnosti od 17. aprila 2018. godine, što znači da u periodu do vraćanja predmeta Prvom osnovnom sudu u Beogradu, faktički, nije postojao sud koji je njime zadužen, iako je Ministarstvo pravde navedenim Sporazumom preuzelo obavezu da pronađe najcelishodnije rešenje.

S druge strane, Ustavni sud primećuje da je postupanje Prvog osnovnog suda u Beogradu, nakon što mu je predmet vraćen sa područja Kosova i Metohije, posebno kada su u pitanju pismena obraćanja izvršnog sudije izvršnom poveriocu, išlo u pravcu da taj sud sebe nije smatrao nadležnim za sprovođenje izvršenja, ali da zbog napred opisanih okolnosti predmet nije mogao da ustupi sudu na području gde žive izvršni dužnik i dete. Saglasno članu 224. stav 1. ZIO, mesna nadležnost za odlučivanje o predlogu za izvršenje i sprovođenje izvršenja radi predaje deteta roditelju koji samostalno vrši roditeljsko pravo bila je predviđena i za sud opšte mesne nadležnosti izvršnog poverioca, što je, u okolnostima konkretnog slučaja, upravo Prvi osnovni sud u Beogradu, budući da je prebivalište podnositeljke ustavne žalbe, kao izvršnog poverioca, na području grada Beograda. Stoga činjenica da su izvršni dužnik i dete na području Kosova i Metohije nije predstavljala smetnju da Prvi osnovni sud u Beogradu zasnuje svoju mesnu nadležnost i pokuša da u datim okolnostima preduzme sve adekvatne mere kako bi se podnositeljka ustavne žalbe ponovo spojila sa svojim detetom. Nasuprot tome, Prvi osnovni sud u Beogradu, osim pribavljanja podatka o prebivalištu izvršnog dužnika i deteta, kao i pokušaja da sazna koju školu pohađa dete stranaka, nijednu drugu radnju nije preduzeo u periodu do donošenja rešenja kojim je obustavljeno izvršenje. Iako je imao podatak o prebivalištu izvršnog dužnika, izvršni sud nije razmotrio mogućnost da ga uključi u postupak, time što bi ga (pismeno) pozvao da ispuni svoju obavezu iz izvršne isprave, pod pretnjom novčanog kažnjavanja. Takođe, izvršni sud nije o postupku obavestio nijedan organ starateljstva, kako onaj sa svog područja, tako ni sa područja na kome se nalaze izvršni dužnik i dete, ne izvršivši čak ni proveru da li takav organ uopšte postoji na Kosovu i Metohiji. Uz uvažavanje svih specifičnih činjenica i okolnosti koje su u vezi sa posebnim statusom državnih organa i organizacija na području Kosova i Metohije, kao i ljudi koji tamo žive, Ustavni sud smatra da Prvi osnovni sud u Beogradu nije bio onemogućen da postupa u predmetu u meri kakvo je bilo njegovo postupanje za sve vreme dok se predmet nalazio u tom sudu, posebno kada je reč o mogućnosti da u postupak aktivno uključi izvršnog dužnika, makar kroz pismenu komunikaciju sa njim, a svakako i organ starateljstva, čija je osnovna uloga zaštita najboljeg interesa deteta putem stručne podrške sudu i psihološke podrške detetu i roditeljima. Dužnost izvršnog suda da i u takvim otežanim uslovima preduzme sve što je neophodno kako bi se omogućilo spajanje majke sa detetom, dodatno pojačava činjenica da je dete sve vreme sa ocem koji je istom odlukom – izvršnom ispravom lišen roditeljskog prava u potpunosti, upravo zbog toga što je dete odvojio od majke i odveo ga na područje Kosova i Metohije. Na kraju, Ustavni sud konstatuje i da je postupak odlučivanja o prigovoru podnositeljke ustavne žalbe izjavljenom protiv rešenja kojim je izvršenje obustavljeno trajao tri i po godine. Kao jedna od posledica neaktivnosti suda i značajnog proteka vremena jeste nastupanje punoletstva deteta neposredno pre odlučivanja Ustavnog suda u ovoj ustavnopravnoj stvari, tačnije, 14. oktobra 2025. godine. Izvršna isprava, dakle, počev od navedenog datuma, više ne proizvodi pravno dejstvo. Međutim, Ustavni sud primećuje i da je postojala neaktivnost podnositeljke ustavne žalbe u periodu kada se predmet nalazio na Kosovu i Metohiji, kao i tokom troipogodišnjeg odlučivanja o navedenom prigovoru.

Imajući u vidu napred izneto, a uvažavajući naročiti značaj koji je predmetni postupak imao za podnositeljku ustavne žalbe kao roditelja, Ustavni sud je utvrdio da je nepostupanjem izvršnog suda u predmetnom izvršnom postupku povređen član 65. Ustava na štetu podnositeljke ustavne žalbe, jer joj u periodu od devet i po godina nije omogućeno da vrši roditeljska prava i dužnosti utvrđena pravnosnažnom i izvršnom sudskom odlukom. Stoga je Sud, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu u tom delu usvojio, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Što se tiče osporenog drugostepenog rešenja, Ustavni sud konstatuje da je izvršni postupak pravnosnažno obustavljen jer je podnositeljka ustavne žalbe propustila da se na zahtev izvršnog suda izjasni o daljem toku postupka, nakon što je utvrđeno da izvršni dužnik ima prebivalište na području Kosova i Metohije, kao i da državni organi Republike Srbije nemaju podatak o tome da li dete stranaka pohađa neku od obrazovnih ustanova na teritoriji Republike Srbije. Nalazeći da je reč o imperativnom nalogu, te da je ostavljeni rok za postupanje bio prekluzivnog karaktera, veće Prvog osnovnog suda u Beogradu je potvrdilo prvostepeno rešenje kojim je postupak izvršenja obustavljen, s pozivom na odredbu člana 76. stav 1. tačka 7) ZIO.

Ustavni sud polazi od toga da član 76. u stavu 1. ZIO predviđa sedam razloga za obustavu izvršnog postupka: pravnosnažno, odnosno konačno ukidanje, preinačenje, poništenje ili stavljanje van snage izvršne isprave (tačka 1)); smrt stranke koja nema naslednika (tačka 2)); prestanak stranke koja je pravno lice, a nema pravnog sledbenika (tačka 3)); prestanak potraživanja (tačka 4)); propast predmeta izvršenja (tačka 5)); nepostojanje imovine koja može biti predmet izvršenja (tačka 6)); drugi razlozi predviđeni zakonom (tačka 7)). Dakle, u slučaju iz tačke 7) pomenute zakonske odredbe, na koju se ovde sud pozvao, radi se o blanketnoj normi – pravnoj odredbi koja ne sadrži sve elemente potrebne za njenu primenu, već ista upućuje na sadržinu drugog propisa koji reguliše konkretno pitanje, u kom slučaju je potrebna identifikacija i konkretizacija propisa na koji se blanketna norma poziva, da li je to sam ZIO ili je reč o nekom drugom propisu (videti Odluku Ustavnog suda Už-8276/2014 od 23. juna 2016. godine, dostupna na internet stranici Ustavnog suda www.ustavni.sud.rs).

Kada je u pitanju ZIO, jer izvršni sud druge propise i ne pominje u obrazloženju, Ustavni sud konstatuje da nepostupanje izvršnog poverioca po nalogu izvršnog sudije da se izjasni o daljem toku postupka, i to u fazi kada sprovođenje izvršenja još uvek nije ni započeto, navedeni zakon nije propisivao kao razlog da se izvršenje obustavi. Drugi razlozi za obustavu postupka, u smislu člana 76. stav 1. tačka 7) ZIO, najpre su nalazili svoje mesto u odredbama tog zakona kojima je bilo regulisano pitanje sredstava i predmeta izvršenja (videti Odluku Ustavnog suda Už-4010/2019 od 15. aprila 2019. godine, dostupna na internet stranici Ustavnog suda www.ustavni.sud.rs), što je slučaj sa bezuspešnim popisom pokretnih stvari izvršnog dužnika (član 91. stav 5.), neuspešnom prodajom nepokretnosti na javnom nadmetanju (član 97. stav 11.), podnošenjem predloga za namirenje ili prenos potraživanja nakon izvršene zaplene potraživanja izvršnog dužnika (član 150. stav 3.).

Sledom izloženog, Ustavni sud je ocenio da je osporeno drugostepeno rešenje zasnovano na proizvoljnoj primeni merodavnog procesnog prava na štetu podnositeljke ustavne žalbe. Takođe, Ustavni sud ima u vidu i da je podnositeljka ustavne žalbe, pored traženja podatka o tome koju školu pohađa dete stranaka, predložila preduzimanje još nekih radnji s ciljem da se započne sprovođenje izvršenja, o kojim predlozima izvršni sudija nije odlučio. Prema tome, iako se podnositeljka ustavne žalbe zaista nije izjasnila na dopis od 21. septembra 2021. godine, izvršni sudija nije morao da posegne za tim da izvršenje obustavi, imajući u vidu da je bilo još njenih predloga o kojima je mogao da odlučuje. Stoga je Sud ustavnu žalbu i u ovom delu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, odlučujući kao u tački 2. izreke.

7. Polazeći od toga da je 14. oktobra 2025. godine dete stranaka postalo punoletno, čime je, po sili zakona, prestalo njihovo roditeljsko pravo, a samim tim, prestalo je i pravno dejstvo izvršne isprave u ovoj pravnoj stvari, Ustavni sud smatra necelishodnim izricanje mere poništaja osporenog drugostepenog rešenja, uz nalog Prvom osnovnom sudu u Beogradu da donese novu odluku o prigovoru podnositeljke izjavljenoj protiv rešenja I. 11910/15 od 19. novembra 2021. godine.

Ustavni sud, takođe, konstatuje da izjašnjenje trećeg (zainteresovanog) lica, u konkretnom slučaju, nije bilo od uticaja na drugačiju odluku.

8. Na osnovu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je u tački 3. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnositeljke ustavne žalbe zbog utvrđene povrede prava roditelja, ali i prava na pravično suđenje, jer mera poništaja osporenog akta nije izrečena, ostvari utvrđenjem prava na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 3.000 evra, u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je, pre svega, imao u vidu da tokom trajanja osporenog izvršnog postupka nije ostvaren nijedan kontakt između podnositeljke ustavne žalbe i deteta, što je za nju svakako predstavljalo stalni izvor uznemirenosti, te iz razloga što dugotrajna razdvojenost između deteta i roditelja nesumnjivo proizvodi štetne posledice po njihov odnos. Takođe, punoletstvom deteta prestalo je pravno dejstvo izvršne isprave, zbog čega se može govoriti i o nastupanju nenadoknadivih posledica. Ova činjenica, po mišljenju Suda, u značajnoj meri utiče na visinu naknade nematerijalne štete (videti presudu u predmetu Milovanović protiv Srbije, broj predstavke 56065/10, od 8. oktobra 2019. godine, stav 141.), pri čemu je to i razlog zbog kojeg Ustavni sud nije odredio meru poništaja osporenog akata. Svakako da i neaktivnost podnositeljke ustavne žalbe u periodu kada se predmet nalazio na Kosovu i Metohiji, kao i tokom troipogodišnjeg trajanja drugostepenog postupka u kome je osporeni akt donet, predstavlja relevantnu okolnost prilikom odmeravanja visine naknade. Ustavni sud je, takođe, uzeo u obzir i praksu Suda i ESLjP u sličnim slučajevima (videti, pored ostalih, presudu u predmetu Kostić protiv Srbije, broj predstavke 31530/20, od 11. juna 2024. godine, paragraf 17.), ekonomske i socijalne prilike u Republici Srbiji, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete kojom se oštećenom licu pruža odgovarajuće zadovoljenje. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava – razdeo Ministarstva pravde, u roku od četiri meseca od dana dostavljanja ove odluke Ministarstvu, saglasno odredbama člana 1. Zakona o dopuni Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, broj 103/15).

9. Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, u tački 2. izreke odbacio zahtev podnositeljke za naknadu materijalne štete, s obzirom na to da uz ustavnu žalbu nisu dostavljeni dokazi o vrsti i visini materijalne štete koju je podnositeljka pretrpela zbog utvrđene povrede prava.

10. Na osnovu iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 47. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda, Sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Snežana Marković, s.r.

Utvrđivanje povrede prava roditelja zbog neefikasnosti izvršnog sudskog postupka

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti