Odluka Ustavnog suda o pravu naslednika rehabilitovanog lica na naknadu štete

Kratak pregled

Ustavni sud odbija kao neosnovanu ustavnu žalbu naslednika rehabilitovanog lica. Sud je potvrdio stav redovnih sudova da, prema Zakonu o rehabilitaciji, naslednici nemaju pravo na naknadu materijalne štete koju je pretrpelo rehabilitovano lice, već samo na druga prava.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-5861/2015
11.01.2018.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća, i sudije Bratislav Đokić, dr Goran P. Ilić, Snežana Marković, dr Tijana Šurlan, dr Jovan Ćirić, Sabahudin Tahirović i dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Momčila Obradovića iz Niša i Mirjane Đurđević iz Trstenika, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 11. januara 2018. godine, doneo je

O D L U K U

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba Momčila Obradovića i Mirjane Đurđević izjavljena protiv presude Apelacionog suda u Nišu Gž. 1027/14 od 5. juna 2014. godine i presude Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1097/14 od 8. aprila 2015. godine zbog povrede prava na pravično suđenje zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

O b r a z l o ž e nj e

1. Momčilo Obradović iz Niša i Mirjana Đurđević iz Trstenika podneli su Ustavnom sudu, 18. septembra 201 5. godine, preko punomoćnika Ivana Stančevskog, advokata iz Niša, ustavnu žalbu protiv presude Apelacionog suda u Nišu Gž. 1027/14 od 5. juna 2014. godine i presude Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1097/14 od 8. aprila 2015. godine , zbog povrede načela zabrane diskriminacije, prava na pravično suđenje, prava na rehabilitaciju i naknadu štete i prava na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo, utvrđenih, odnosno zajemčenih odredbama čl. 21, 32, 35. i 36. Ustava Republike Srbije.

U ustavnoj žalbi je, pored ostalog, navedeno da je osporenom revizijskom presudom odbijena kao neosnovana revizija podnosilaca ustavne žalbe izjavljena protiv drugostepene presude kojom je pravnosnažno odbijen tužbeni zahtev podnosilaca radi naknade materijalne štete zbog neosnovanog lišenja slobode njihovog pokojnog oca – rehabilitovanog lica . Prema navodima podnosilaca ustavne žalbe, osporenim presudama povređena su im načela i prava iz čl. 21, 32, 35. i 36. Ustava, „jer je primena prava bazirana na proizvoljnom i diskriminatorskom tumačenju zakona i Ustava kojim se povređuju ustavna načela i prava naslednika oštećenog.“ Podnosioci su istakli da je način na koji su postupajući sudovi tumačili Zakon o rehabilitaciji, Zakon o obligacionim odnosima i Zakon o nasleđivanju diskriminatorski i suprotan Ustavu. Podnosioci smatraju da iz odredaba člana 26. Zakona o rehabilitaciji i člana 204. Zakona o obligacionim odnosima proizlazi da je pravo na naknadu materijalne štete nasledivo. U prilog takvom tumačenju, kako navode podnosioci, ide i odredba člana 25. Zakona o rehabilitaciji kojom je deci rehabilitovanog lica omogućeno pravo na vraćanje konfiskovane imovine. Prema navodima podnosioca, odredbom člana 35. stav 3. Ustava izričito je utvrđeno da se zakonom određuje samo postupak i uslovi pod kojima oštećeni ima pravo da zahteva naknadu štete, tako da se zakonom ne može ograničiti krug lica koja imaju pravo na nasleđivanje materijalne štete . Ograničenje kruga lica koja imaju to pravo predstavlja diskriminaciju naslednika po vrsti prava na naknadu materijalne štete. Podnosioci su naveli da zakonodavac nije imao razuman i opravdan interes da zakonom isključi samo ovu kategoriju naslednika za ovakav vid materijalne štete. S tim u vezi, podnosioci su naveli da je odredbom člana 590. stav 2. Zakonika o krivičnom postupku, a koji uređuje istu oblast – rehabilitacij u neosnovano osuđenih lica, propisano pravo naslednika na naknadu materijalne štete. Podnosioci su istakli i da je odredbom člana 35. Ustava izričito utvrđeno da svako ima pravo na naknadu materijalne štete, te da nije predviđeno da određen krug naslednika može biti lišen tog prava. Iz navedenih razloga, podnosioci smatraju da im je osporenom revizijskom presudom povređeno pravo na pravično suđenje. Povredu drugih istaknutih načela i prava podnosioci u ustavnoj žalbi nisu uopšte obrazložili, već su samo citirali odredbe članova Ustava kojima su utvrđena ta načela i prava. Podnosioci su predložili da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu, utvrdi povredu označenih načela i prava i poništi osporenu revizijsku presudu.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, uvidom u dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Delimičnom presudom Višeg suda u Nišu P. 51/13 od 21. februara 2014. godine odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev tužilaca, ovde podnosilaca ustavne žalbe, u delu kojim su tražili da se tužena Republika Srbija – Ministarstvo pravde i državne uprave obaveže da im na ime naknade materijalne štete zbog neosnovanog lišenja slobode njihovog pokojnog oca Miodraga Obradovića isplati iznos od ukupno 85.829.099,98 dinara , i to po osnovu obavljenog a neplaćenog rada u redovno radno vreme, obavljenog a neisplaćenog prekovremenog rada, izgubljene zarade – plata za vreme nezaposlenosti po prestanku lišenja slobode, razlike u visini plate pre i posle štetnog događaja, gubitka penzije, razlike u penzijama i gubitka stana, pojedinačno označene novčane iznose, sve sa opredeljenom zakonskom zateznom kamatom.

Osporenom presudom Apelacionog suda u Nišu Gž. 1027/14 od 5. juna 2014. godine , u stavu prvom izreke, odbijena je kao neosnovana žalba tužilaca, ovde podnosilaca ustavne žalbe, i potvrđena je delimična presuda Višeg suda u Nišu P. 51/13 od 21. februara 2014. godine.

Osporenom presudom Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1097/14 od 8. aprila 201 5. godine odbijena je kao neosnovana revizija tužilaca i potvrđena je presuda Apelacionog suda u Nišu Gž. 1027/14 od 5. juna 2014. godine u stavu prvom njene izreke. U osporenoj revizijskoj presudi je, pored ostalog, navedeno: da je prema utvrđenom činjeničnom stanju sada pokojni Miodrag Obradović, koji je pre minuo 15. avgusta 2009. godine, rehabilitovan pravnosnažnim rešenjem Okružnog suda u Nišu Reh. 8/06 od 8. maja 2007. godine, te da je tom odlukom utvrđeno da su ništave od trenutka donošenja presude Vojnog suda u Beogradu K. 479/51 od 5. maja 1951. godine i Vrhovnog vojnog suda u Beogradu K. 853/51 od 8. juna 1951. godine i da su ništave sve njihove pravne posledice; da je tužilja rođena 19. septembra 1947. godine, a tužilac 13. avgusta 1951. godine; da su tužioci tražili da im se pored naknade nematerijalne štete zbog pretrpljenih duševnih bolova zbog nezakonitog lišenja slobode njihovog pokojnog oca isplati i naknada materijalne štete u opredeljenoj visini; da su nižestepeni sudovi, polazeći od utvrđenog činjeničnog stanja, zaključili da tužiocima kao deci rehabilitovanog lica, ne pripada pravo na traženo obeštećenje za materijalnu štetu nastalu zbog povrede prava i sloboda rehabilitovanog lica, u smislu člana 26. stav 1. Zakona o rehabilitaciji, jer po ovoj zakonskoj o dredbi pravo na obeštećenje za materijalnu štetu ima samo rehabilitovano lice; da nisu osnovani navodi tužilaca kojima osporavaju primenu materijalnog prava, ponavljajući da je pobijana presuda doneta suprotno članu 204. Zakona o obligacionim odnosima i članu 1. stav 2. Zakona o nasleđivanju; da je odredbom člana 204. Zakona o obligacionim odnosima propisana mogućnost nasleđivanja i ustupanja utvrđenog potraživanja naknade nematerijalne štete, a u konkretnom slučaju sporno je pravo na naknadu materijalne štete; da ne može biti reči ni o sticanju prava koja su u trenutku smrti pripadala ostaviocu, u smislu člana 1. stav 2. Zakona o nasleđivanju, jer u vreme donošenja pravnosnažnog rešenja o rehabilitaciji sada pokojnog Miodraga Obradovića odredbama tada važećeg Zakona o rehabilitaciji („Službeni glasnik RS“, broj 33/06) nije bilo predviđeno pravo na rehabilitaciono obeštećenje; da je pravo na rehabilitaciono obeštećenje potpuno regulisano odredbama člana 26. Zakona o rehabilitaciji , kao lex specialis, a primena takvog specijalnog zakona, po opštim pravilima, isključuje primenu opštih zakona.

4. Odredbama Ustava, na čije se povrede pozivaju podnosi oci ustavne žalbe, utvrđena su sledeća osnovna načela i ljudska prava, i to: načelo zabrane diskriminacije (član 21.), pravo na pravično suđenje (član 32.), pravo na rehabilitaciju i naknadu štete (član 35.) i pravo na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo ( član 36.). Odredbom člana 32. stav 1. Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Za odlučivanje u ovom ustavnosudskom predmetu od značaja su i odgovarajuće odredbe Zakona o rehabilitaciji („Službeni glasnik RS“, broj 33/06) i Zakona o rehabilitaciji („Službeni glasnik RS“, broj 92/11) , a koje su navedene u Odluci Ustavnog suda Už-7982/2014 od 8. decembra 2016. godine („Službeni glasnik RS“, broj 109/16).

5. Ocenjujući navode podnosi laca ustavne žalbe o po vredi prava na pravično suđenje, Ustavni sud je utvrdio da podnosioci svoje tvrdnje o povredi prava zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava zasnivaju na tome da su postupuajući sudovi na proizvoljan i diskriminatorski način tumačili i primenili materijalno pravo.

Ustavni sud najpre konstatuje da je pravilnu primenu materijalnog prava, pre svega, nadležan da ceni viši sud, u zakonom propisanom postupku kontrole zakonitosti odluka nižestepenih sudova. Međutim, Ustavni sud nalazi da i proizvoljna ili arbitrerna primena materijalnog prava može dovesti do povrede prava na pravično suđenje, te da u određenim situacijama, koje prvenstveno zavise od činjenica i okolnosti konkretnog slučaja i od utemeljenosti ustavnopravnih razloga navedenih u ustavnoj žalbi, ima osnova da se u postupku po ustavnoj žalbi povreda prava iz člana 32. stav 1. Ustava, ceni i sa stanovišta pravilne primene materijalnog prava.

Prilikom razmatranja navoda ustavne žalbe o proizvoljnoj primeni materijalnog prava , Ustavni sud je pošao od odredaba člana 22. stav 1. Ustava kojom se garantuje pravo svakog čije je Ustavom zajemčeno pravo povređeno da zahteva uklanjanje posledica koje su povredom nastale i odredbe člana 35. stav 1. Ustava kojom je zajemčeno pravo na rehabilitaciju i naknadu štete svakom ko je bez osnova ili nezakonito lišen slobode, a na temelju kojih je zakonodavac posebnim zakonom uredio pitanje prava na rehabilitaciju. Zakonom o rehabilitaciji iz 2006. godine prvi put je (delimično) uređeno pitanje rehabilitacije lica koja su bez sudske ili administrativne odluke ili sudskom ili administrativnom odlukom lišena iz političkih ili ideoloških razloga, života, slobode ili nekih drugih prava od 6. aprila 1941. godine do dana stupanja na snagu ovog zakona, dok su važećim Zakonom o rehabilitaciji iz 2011. godine prvi put uređene i pravne posledice rehabilitacije. Prema važećem Zakonu o rehabilitaciji, pravne posledice rehabilitacije za rehabilitovano lice i za druga lica određena ovim zakonom su mere uklanjanja i ublažavanja posledica ništavih , odnosno nepunovažnih akata i radnji kojima su ta lica bila lišena života, slobode ili drugih prava iz političkih, verskih, nacionalnih i ideoloških razloga, i obuhvataju, pored ostalog , i pravo na obeštećenje za materijalnu i nematerijalnu štetu (rehabilitaciono obeštećenje). Odredbama člana 20. Zakona o rehabilitaciji propisana su prava koja pripad aju rehabilitovanim licima, a odredbama člana 21. tog zakona propisana su prava koja imaju druga lica. Pravo na rehabilitaciono obeštećenje bliže je uređeno odredbama člana 26. Zakona o rehabilitaciji. Iz navedenih zakonskih odredaba proizlazi da se rehabilitovanim licima daje više različitih prava , među kojima i pravo na reh abilitaciono obeštećenje, uključujući i pravo na naknadu materijalne i nematerijalne štete. Kada je reč o drugim licima i njihovim pravima, oni su svrstani u tri grupe, i u zavisnosti od toga kojoj grupi pripadaju zavisi i obim njihovih prava. Tako lica iz člana 7. tačka 5) navedenog zakona (deca rehabilitovanih lica koja su rođena za vreme trajanja povrede prava i slobode roditelja ili su za to vreme rasla bez roditeljskog staranja ) imaju, pored prava iz zdravstvenog osiguranja, i pravo na naknadu nematerijalne štete za duševne bolove zbog lišenja slobode, dok bračni drug, deca i roditelji, odnosno braća, sestre i vanbračni partner rehabilitovanog lica imaju pravo na naknadu nematerijalne štete za duševne bolove zbog smrti rehabilitovanog lica, pod uslovom da je između njih i umrlog rehabilitovanog lica postojala trajnija zajednica života. Konačno, naslednici rehabilitovanog lica imaju pravo na vraćanje konfiskovane imovine ili imovine oduzete po osnovu propisa iz člana 2. stav 1. navedenog zakona, odnosno obeštećenje za tu imovinu.

Imajući u vidu izloženo, Ustavni sud je ocenio da je pravna ocena postupajućih sudova - da podnosioci, kao naslednici rehabil itovanog lica, nemaju pravo na obeštećenje za materijalnu štetu koju je rehabilitovano lice pretrpelo za vreme lišenja slobode, odnosno zbog povrede prava i sloboda, zasnovan a na ustavnopravno prihvatljivom i nearbitrernom tumačenju i primeni odredaba merodavnog materijalnog prava. Ovo iz razloga što je Zakonom o rehabilitaciji, koji je lex specialis u odnosu na Zakon o obligacionim odnosima u pogledu regulisanja prava na obeštećenje za materijalnu i nematerijalnu štetu (rehabilitaciono obeštećenje), propisan krug lica koja imaju određena prava po tom osnovu, kao i obim tih prava. Navedenim zakonom je izričito propisano da pravo na naknadu materijalne štete zbog povrede prava i sloboda imaju rehabilitovana lica, dok to pravo nije predviđeno i za druga lica.

Ustavni sud nalazi da nisu osnovani navodi podnosioca kojima ukazuju da je pravni zaključak postupajućih sudova da ona nemaju pravo na naknadu materijalne štete kao naslednici rehabilitovanog lica, suprotan odredbama člana 35. Ustava. Naime, odredbom člana 35. stav 1. Ustava pravo na rehabilitaciju i naknadu štete utvrđeno je licima koja bez osnova ili nezakonito budu li šena slobode, pritvorena ili osuđena za kažnjivo delo, a ne i njihovim naslednicima. Druga lica, u skladu sa odredbom člana 35. st. 2. i 3. Ustava, imaju pravo na naknadu materijalne i nematerijalne štete zbog nezakonitog i nepravilnog rada državnih organa , i to pod uslovima određenim zakonom . Pri tome, Ustavni sud napominje da Ustavom nije predviđena pravo na rehabilitaciju lica koja su iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga lišena života, slobode i drugih prava na osnovu sudske ili administrativne odluke ili bez tih odluka u ranijem pravnom režimu, ali da je zakonodavac u cilju zaštite i ostvarivanja osnovnih ustavnih načela i ljudskih i manjinskih prava i sloboda doneo Zakon o rehabilitaciji kojim je uredio to pitanje. Zakonodavac je, polazeći od odredbe člana 35. stav 1. Ustava , propisao veći broj različitih prava rehabilitovanim licima, a u cilju da tim licima kao neposredno oštećenima omogući ostvarivanje ustavnog prava na rehabilitaciju i naknadu zbog lišenja slobode. Pored toga, Ustavni sud ukazuje da se odgovornost države za naknadu štete, kao vid rehabilitacionog obeštećenja, utvrđuje na osnovu odluke suda o rehabilitaciji određenog lica, a ne na osnovu nezakonitog i nepravilnog rada državnog organa. Što se tiče odredbe člana 35. stav 3. Ustava, Ustavni sud konstatuje da je tom odredbom utvrđeno da zakon određuje uslove pod kojima oštećeni ima pravo da zahteva naknadu štete neposredno od lica koje je štetu i pro uzrokovalo, a ne da je, kako to podnosioci tvrde, njome određeno da se zakonom određuju uslovi i postupak pod kojima oštećeni ima pravo da zahteva naknadu materijalne štete od Republike Srbije .

Isti pravni stav o pravu o pravu drugih lica (naslednika rehabilitovanog lica) na materijalnu štetu, kao vid rehabilitacionog obeštećenja, Ustavni sud je zauzeo u Odluci Už-7982/2014 od 8. decembra 2016. godine („Službeni glasnik RS“, broj 109/16).

Navodi podnosilaca kojima ukazuju da je pravni stav postupajućih sudova da pravo na naknadu materijalne štete imaju samo rehabilitovana lica diskriminatorski, po oceni Ustavnog suda, nisu ustavnopravno utemeljeni. Ovo iz razloga što se naslednici rehabilitovanog lica, u konkretnom slučaju, ne nalaze u istoj pravnoj situaciji kao drugo lice koj e nasleđuje ostavioca, a kome je u trenutku smrti pripadalo pravo na naknadu materijalne štete. U tom kontekstu, Ustavni sud nalazi da je ustavnopravno prihvatljiv stav revizijskog suda da ne može biti reči o sticanju prava koja su u trenutku smrti pripadala ostaviocu, u smislu člana 1. stav 2. Zakona o nasleđivanju, jer u vreme donošenja pravnosnažnog rešenja o rehabilitaciji sada pokojnog Miodraga Obradovića (oca podnosilaca) odredbama tada važećeg Zakona o rehabilitaciji nije bilo predviđeno pravo na rehabilitaciono obeštećenje.

Takođe, Ustavni sud nalazi da je pozivanje podnosilaca na odgovarajuće odredbe Zakonika o krivičnom postupku bez uticaja na odlučivanje u ovoj pravnoj stvari. Naime, navedenim zakonom uređen je postupak za naknadu štete, rehabilitaciju i ostvarivanje drugih prava lica neopravdano osuđenih i neosnovano lišenih slobode, dok su pravo na rehabilitaciju lica koja su iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga lišena života, slobode ili drugih prava, bez sudske ili administrativne odluke ili sudskom ili administrativnom odlukom, i pravne posledice rehabilitacije, a u koje spada i pravo na rehabilitaciono obeštećenje, uređeni važećim Zakonom o rehabilitaciji. Prema tome, za odlučivanje o pravu naslednika rehabilitovanog lica na naknadu štete (rehabilitaciono obeštećenje) merodavne su odredbe Zakona o rehabilitaciji, koje su postupajući sudovi i primenili u konkretnom slučaju, a ne odredbe Zakonika o krivičnom postupku.

Iz svih iznetih razloga, Ustavni sud je ocenio da nisu prihvatljive tvrdnje podnosilaca o povredi prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 -Odluka US, 40/15-dr. zakon i 103/15), ustavnu žalbu u ovom delu odbio kao neosnovanu i odlučio kao u prvom delu izreke.

6. U pogledu navoda podnosilaca o povredi načela i prava iz čl. 21, 35, i 36. Ustava, Ustavni sud konstatuje da se podnosioci samo formalno pozivaju na povredu označenih načela i prava i da u ustavnoj žalbi nisu naveli nijedan relevantan ustavnopravni razlog kojim su obrazložili takve svoje tvrdnje.

Imajući u vidu navedeno, Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, odbacio ustavnu žalbu u tom delu jer nisu ispunjene Ustavom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka, rešavajući kao u drugom delu izreke.

7. Ustavni sud je, na osnovu svega iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić

Odluka Ustavnog suda o pravu naslednika rehabilitovanog lica na naknadu štete

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti