Usvajanje ustavne žalbe zbog proizvoljne primene materijalnog prava

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, poništava presudu Vrhovnog suda Srbije i vraća predmet na ponovno odlučivanje. Utvrđeno je da je revizijski sud proizvoljno primenio materijalno pravo kada je priznao stanarsko pravo tuženima na stanu u privatnoj svojini.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Bosa Nenadić i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Dragiša Slijepčević, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Dušana Canića i Jovana Canića, obojice iz Niša i Zorke Mitić iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 2. decembra 2010. godine, doneo je

 

O D L U K U

 

1. Usvaja se ustavna žalba Dušana Canića, Jovana Canića i Zorke Mitić i utvrđuje da je presudom Vrhovnog suda Srbije Rev. 3493/07 od 26. marta 2008. godine povređeno pravo podnosilaca ustavne žalbe na pravično suđenje zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbija.

2. Poništava se presuda iz tačke 1. i nalaže Vrhovnom kasacionom sudu da donese novu odluku o reviziji izjavljenoj protiv presude Okružnog suda u Nišu Gž. 2007/07 od 27. jula 2007. godine i presude Opštinskog suda u Nišu P. 4367/06 od 14. februara 2007. godine.

 

O b r a z l o ž e nj e

 

1. Dušan Canić i Jovan Canić, obojica iz Niša i Zorka Mitić iz Beograda, podneli su Ustavnom sudu, preko punomoćnika Branislava Ćirića, advokata iz Niša, 5. juna 2008. godine, ustavnu žalbu protiv presude Vrhovnog suda Srbije Rev. 3493/07 od 26. marta 2008. godine, zbog povrede prava na imovinu iz člana 58. Ustava Republike Srbije.

Podnosioci ustavne žalbe navode sledeće: da je parnični postupak koji je prethodio ustavnosudskom vođen „radi predaje u svojinu i državinu stana“ koji se nalazi u isključivom vlasništvu podnosilaca, a na kome, po njihovom mišljenju, tuženi nisu mogli steći stanarsko pravo; da je Vrhovni sud Srbije „pogrešno zaključio“ da je sporni stan bio opterećen stanarskim pravom trećih lica, t.j. pravnog prethodnika tuženih, jer je, po mišljenju podnosilaca, ugovor o korišćenju stana na osnovu kojeg tuženi tvrde da su stekli stanarsko pravo, ništav, budući da je taj ugovor sa pravnim prethodnikom tuženih zaključio pokojni Jovan Canić koji nije ni imao pravo raspolaganja na predmetnom stanu, te tako ni pravo da zaključi ugovor o korišćenju stana; da „ne stoji obaveza tužioca da oni kao vlasnici stana, shodno članu 41. Zakona o stanovanju, obezbede tuženim drugi stan po osnovu zakupa na neodređeno vreme, jer tuženi kao i njihovi pravni prethodnici nikad nisu ni stekli stanarsko pravo na spornom stanu, niti su međusobno zaključili bilo kakav ugovor o zakupu“, te da zbog toga podnosioci nisu ni imali potrebe da tuženima daju otkaz u skladu sa članom 35. Zakona o stanovanju, već da jedino traže iseljenje tuženih iz spornog stana. Smatraju da je osporenom presudom, Vrhovni sud Srbije tuženoj strani u postupku priznao stanarsko pravo na privatnoj svojini podnosilaca ustavne žalbe suprotno utvrđenom činjeničnom stanju i zakonskim odredbama i predlažu da Ustavni sud ukine osporenu presudu i predmet vrati sudu na ponovno odlučivanje.

2. Prema odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava ili slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Odredba člana 82. stava 1. Zakona o Ustavnom sudu (''Službeni glasnik RS'', broj 109/07) po svojoj sadržini istovetna je odredbi člana 170. Ustava.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. U sprovedenom postupku, uvidom u sadržinu ustavne žalbe, osporenu presudu i drugu dostavljenu dokumentaciju, Ustavni sud je utvrdio sledeće:

Prvi sreski sud u Nišu je 10. aprila 1959. godine doneo rešenje o nasleđu na osnovu zakona Obr. 111/59 kojim su, pored ostalog, oglašeni za naslednike ostavine pok. Miroslave Canić iz Niša, njene kćeri, Viktorija i Zorka i sin Dušan, svi Canići iz Niša, svaki od njih na jednake delove, odnosno na po 1/3 od sledeće zaostavštine: na 1/2 idealna od k.p. broj 4947 kuća broj 12 u ulici Hilandarskoj sa kućištem, jednom zgradom i dvorištem i na 1/2 idealna od k.p. broj 4948 kuća broj 14 u ulici Hilandarskoj sa kućištem, jednom zgradom i dvorištem upisane u ZKUL broj 5364 KO Niš.

Jovan Canić, s jedne strane, i naslednici ostavine pok. Miroslave Canić, Viktorija Canić, Dušan Canić i Zorka Mitić, s druge strane, su ugovorom o deobi nekretnine - zgrade Ov. 2226/64 od 5. septembra 1964. godine overenim od strane Prvog opštinskog suda u Nišu, pored ostalog, podelili stambenu zgradu u ul. Prvi ustanak broj 12 u Nišu, kojim ugovorom je Dušanu Caniću pripao jedan troiposoban stan broj 4 na drugom spratu s desne strane sa jednim odeljenjem u podrumu sa zapadne strane, sa pripadajućim pravom na korišćenje placa na katastarskoj parceli broj 4947 posedovni list broj 2457 KO Niš.

Dušan Canić je 25. maja 1966. godine uputio Komandi garnizona JNA Niš, Odeljenju za vojne stanove, dopis kojim je, pored ostalog, izjavio da se ne slaže sa useljenjem po bilo kom osnovu bilo kog lica u stan broj 4 na drugom spratu u ulici Prvi ustanak broj 12 u Nišu, čiji je on vlasnik, nakon iseljenja tadašnjeg stanara, oficira JNA Janka Komačara, kao i da ne priznaje bilo kakvu zamenu stanova između tadašnjeg stanara i nekog drugog lica.

Sekretarijat za finansije Skupštine opštine Niš je 10. januara 1968. godine doneo rešenje broj 211/1-59 kojim je, pored ostalog, utvrđeno: da je danom stupanja na snagu Zakona o nacionalizaciji 26. decembra 1958. godine, nacionalizovana i postala društvena svojina najamna zgrada u ulici Prvi ustanak broj 12, na katastarskoj parceli broj 4947 KO Niš, čiji su sopstvenici na dan 25. decembra 1958. godine bili Jovan Canić, Viktorija Canić, Dušan Canić i Zorka Mitić; da na opisanoj najamnoj zgradi ne postoje nikakvi tereti; da se izuzimaju od nacionalizacije i ostavljaju u posebnu svojinu posebni delovi najamne stambene zgrade, i to Dušanu Caniću jedan trosoban stan sa nužnim prostorijama, koji se nalazi sa desne strane na drugom spratu sa oznakom stan broj 4, kao i jedna prostorija u podrumu, koja se nalazi sa zapadne strane od ulaza sa desne strane.

Dušan Canić, Jovan Canić i Zorka Mitić su podneli Opštinskom sudu u Nišu tužbu protiv Dragice Kostadinović, Milana Kostadinovića i Verice Kostadinović kojom je traženo da se tuženi sa svim stvarima i svim licima isele iz stana broj 4 na drugom spratu, u ulici Prvi ustanak broj 12 u Nišu, na katastarskoj parceli broj 4947 KO Niš, ZKUL broj 5364, te da isti sa svim prostorijama predaju tužiocima.

Presudom Opštinskog suda u Nišu P. 4367/06 od 14. februara 2007. godine, obavezani su tuženi da se sa svim stvarima i svim licima isele iz predmetnog stana, te da isti sa svim prostorijama predaju tužiocima, u roku od 15 dana od dana pravnosnažnosti presude, pod pretnjom prinudnog izvršenja. U obrazloženju je, pored ostalog, navedeno: da su tužioci zemljišno-knjižni vlasnici na spornom stanu sa po 1/3 idealnog dela i kao takvi ubeleženi u zemljišne knjige iz smrti pok. majke, a da je tužilac Dušan Canić nakon izvršene fizičke deobe postao 1964. godine jedini vlasnik na spornom stanu, te da ova promena nije zabeležena u zemljišnim knjigama; da je Jovan Canić 3. oktobra 1972. godine dao saglasnost Komandi garnizona Niš da izvrši zamenu predmetnog stana sa stanom u Beogradu, a koja zamena će se izvršiti između Jovana Kostadinovića, pravnog prethodnika tuženih i Dobrivoja Despotovića, koji je tada stanovao u spornom stanu, te da je ova saglasnost data bez ovlašćenja tužilaca; da je Jovan Canić, kao sopstvenik porodične zgrade, zaključio 20. novembra 1972. godine ugovor o korišćenju stana sa Jovanom Kostadinovićem, kao nosiocem stanarskog prava, kojim je predmetni stan dat na korišćenje na neodređeno vreme; da u vreme izvršene zamene Vojska po zakonu nije imala pravo raspolaganja spornim stanom; da je Zorka Mitić, kao sopstvenik porodične zgrade, bez punomoćja, zaključila 22. januara 1974. godine ugovor o korišćenju stana sa Jovanom Kostadinovićem, kao nosiocem stanarskog prava, kojim je predmetni stan dat na korišćenje na neodređeno vreme; da se posle 29. jula 1973. godine nije moglo steći stanarsko pravo na stanu u privatnoj svojini; da tuženi nakon smrti svog pravnog prethodnika, Jovana Kostadinovića, nisu stekli stanarsko pravo niti su od vlasnika stana tražili da im prizna to svojstvo, niti su vodili postupak pred nadležnim sudom radi ostvarivanja tog prava; da predmetni stan nije stan u društvenoj svojini, niti stan u svojini građana, a na kojima postoji stanarsko pravo u smislu člana 40. Zakona o stanovanju; da tuženi nemaju stanarsko pravo i da iz tog razloga ne mogu nastaviti sa korišćenjem stana u skladu sa odredbama čl. 30. do 39. navedenog zakona; da tuženi ne žele da zaključe ugovor o zakupu i ugovore ekonomsku zakupninu; da tuženi nisu zaključili ugovor sa tužiocima, odnosno tužiocem Dušanom Canićem, a da su stan nastavili da koriste bez pravnog osnova i da je zbog prethodno iznetog tužbeni zahtev osnovan.

Presudom Okružnog suda u Nišu Gž. 2007/07 od 27. jula 2007. godine odbijena je kao neosnovana žalba tuženih i potvrđena presuda Opštinskog suda u Nišu P. 4367/06 od 14. februara 2007. godine. U obrazloženju osporene presude je navedeno sledeće: da nisu bile ispunjene zakonske pretpostavke za zaključenje pravno valjanog ugovora o korišćenju stana između Jovana Canića i Jovana Kostadinovića, ali da je ovakvo stanje ostalo faktički neizmenjeno; da tuženi nakon smrti svog pravnog prethodnika, Jovana Kostadinovća, nisu postupili u smislu člana 34. Zakon o stanovanju, te nisu zaključili ugovor sa tužiocima, niti su vodili vanparnični postupak radi donošenja rešenja kojim se zamenjuje ugovor o zakupu stana, te da tuženi nemaju pravni osnov za korišćenje predmetnog stana.

Osporenom presudom Vrhovnog suda Srbije Rev. 3493/07 od 26. marta 2008. godine preinačene su presuda Okružnog suda u Nišu Gž. 2007/07 od 27. jula 2007. godine i presuda Opštinskog suda u Nišu P. 4367/06 od 14. februara 2007. godine i odbijen tužbeni zahtev tužilaca kojim je traženo da se tuženi isele iz predmetnog stana i da ga ispražnjen od lica i stvari predaju tužiocima. U obrazloženju osporene presude je navedeno da su nižestepeni sudovi na pravilno utvrđeno činjenično stanje nepravilno primenili materijalno pravo. Dalje se navodi: da je pravni prethodnik tuženih punovažno stekao stanarsko pravo na osnovu akata o dodeli stana i ugovora o korišćenju stana koji je zaključen u režimu saveznog Zakona o stanovanju, koji je važio do 29. jula 1973. godine i po kome se stanarsko pravo moglo steći na stanovima u privatnoj svojini; da su od momenta zaključenja ugovora i istovremenog zakonitog useljenja sve do momenta podnošenja tužbe u ovoj parnici, 2003. godine, tuženi nesmetani držaoci stana po punovažnom pravnom osnovu; da ugovor, pa i ugovor o konstituisanju stanarskog prava na stanu u privatnoj svojini, nije apsolutno ništav samo zbog činjenice da je zaključen od strane lica koje nije zemljišno-knjižni vlasnik stana; da pravna pravila, a i kasnije Zakon o obligacionim odnosima u čl. 460. i 461. sadrže pravilo da ugovor nije apsolutno ništav ako je predmet tuđa stvar ili sporno pravo; da u konkretnom slučaju postoji kolizija između zemljišno-knjižnog i faktičkog stanja svojine i da načelo pravne sigurnosti u odsustvu tačne i ažurne evidencije javnih registara ukazuje da prednost treba dati titularu koji je stekao uslove za upis prava svojine bez obzira što nije izvršen upis u javne knjige, zato što je posle smrti zemljišno-knjižnog vlasnika sa pravnim prethodnikom tužilaca zaključen ugovor o regulisanju međusobnih naslednih i tekovinskih odnosa u pismenom obliku (overenom od strane suda) po kome su tužioci priznali pravo svojine svom ocu koji je osam godina kasnije zaključio ugovor o korišćenju stana sa pravnim prethodnikom tuženih; da taj ugovor nije apsolutno ništav, ali ni relativno ništav zato što u određenim rokovima prekluzivnog karaktera (jedna i tri godine) nije tražen njegov poništaj zbog mana volje, te da taj ugovor proizvodi pravno dejstvo; da okolnost da je dve godine kasnije između jednog od ovde tužilaca i tuženih zaključen novi ugovor o korišćenju stana, nema uticaja na presuđenje ove parnice, jer je stanarsko pravo ranije stečeno u režimu saveznog Zakona o stanovanju, čime raniji, prvobitni ugovor, nije prestao da važi. U obrazloženju se dalje navodi da okolnost da nosioci stanarskog prava, odnosno tuženi, nisu po smrti prvobitnog nosioca stanarskog prava poštovali Zakonom o stanovanju utvrđene rokove o obaveštavanju ranijeg vlasnika o ovome, po mišljenju Vrhovnog suda Srbije, nema učinak prekluzije, niti znači gubitak svojstva nosioca stanarskog prava, budući da takva posledica nije predviđena nijednim Zakonom o stambenim odnosima, a ni Zakonom o stanovanju. Stoga, po oceni Vrhovnog suda Srbije, tuženi, kao nesmetani višegodišnji nosioci stanarskog prava i korisnici stana, imaju pravo da nastave sa korišćenjem stana u skladu sa čl. 30. do 39. Zakona o stanovanju, a da im se otkaz može dati u skladu sa članom 35. istog zakona. Dalje se navodi da vlasnik stana može tužbom kod nadležnog suda da zahteva iseljenje nosioca stanarskog prava i predaju tog stana, ako za iseljenje obezbedi nosiocu stanarskog prava drugi stan po osnovu zakupa na neodređeno vreme u skladu sa članom 41. Zakona o stanovanju.

4. Odredbama člana 58. Ustava utvrđeno je: da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1.); da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2.); da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine (stav 3.); da je oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih dažbina ili kazni, dozvoljeno samo u skladu sa zakonom (stav 4.).

Odredbom člana 32. stav 1. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Za donošenje odluke u ovoj pravnoj stvari od značaja su i odredbe sledećih zakona:

Zakonom o osnovama svojinskopravnih odnosa ("Službeni list SFRJ", br. 6/80 i 36/90, "Službeni list SRJ", broj 29/96 i „Službeni glasnik RS“, broj 115/05) propisano je: da vlasnik ima pravo da svoju stvar drži, da je koristi i da njome raspolaže, u granicama određenim zakonom i da je svako dužan da se uzdržava od povrede prava svojine drugog lica (član 3.); da se pravo svojine može oduzeti ili ograničiti u skladu sa Ustavom i zakonom (član 8.); da se pravo svojine stiče po samom zakonu, na osnovu pravnog posla i nasleđivanjem i da se pravo svojine stiče i odlukom državnog organa, na način i pod uslovima određenim zakonom (član 20.); da se na osnovu pravnog posla pravo svojine na nepokretnosti stiče upisom u javnu knjigu ili na drugi odgovarajući način određen zakonom (član 33.); da se pravo svojine na stvar stiče nasleđivanjem u trenutku otvaranja nasleđa na imovini umrlog, ako zakonom nije drukčije određeno (član 36.); da se pravo plodouživanja, pravo upotrebe, pravo stanovanja, kao i pravo stvarnog tereta uređuju zakonom (član 60.); da državinu stvari ima i lice koje faktičku vlast na stvari vrši preko drugog lica, kome je po osnovu plodouživanja, ugovora o korišćenju stana, zakupa, čuvanja, posluge ili drugog pravnog posla dalo stvar u neposrednu državinu (posredna državina) (član 70. stav 2.).

Zakonom o obligacionim odnosima (''Službeni list SFRJ'', br. 29/78, 39/85, 45/89 i 57/89 i ''Službeni list SRJ'', br. 31/93, 22/99, 23/99, 35/99 i 44/99) propisano je: da prodaja tuđe stvari obavezuje ugovarače, ali kupac koji nije znao ili nije morao znati da je stvar tuđa, može, ako se usled toga ne može ostvariti cilj ugovora, raskinuti ugovor i tražiti naknadu štete (član 460.); da sporno pravo može biti predmet ugovora o prodaji, da je ništav ugovor kojim bi advokat ili koji drugi nalogoprimac kupio sporno pravo čije mu je ostvarivanje povereno, ili ugovorio za sebe učešće u podeli iznosa dosuđenog njegovom nalogodavcu (član 461.).

Zakonom o stambenim odnosima (''Službeni list SFRJ'', br. 11/66 i 32/68), koji je važio u trenutku zaključenja ugovora o korišćenju sporne nepokretnosti, bilo je propisano: da građanin koji se uselio u stan na osnovu ugovora o korišćenju stana ili drugog akta, koji po važećim propisima predstavlja punovažan osnov za useljenje, stiče pravo da taj stan trajno i nesmetano koristi pod uslovima iz ovog zakona, kao i da, saglasno posebnom zakonu, učestvuje u upravljanju zgradom (stanarsko pravo) (član 2. stav 1.); da se stanovi daju građanima na korišćenje putem ugovora o korišćenju stana, ako ovim zakonom nije drugačije određeno (član 3. stav 2.); da se korisnikom stana, u smislu ovog zakona, smatraju nosilac stanarskog prava, članovi njegovog domaćinstva koji stanuju zajedno sa njim, kao i lica koja su prestala biti članovi tog domaćinstva, a ostala su u istom stanu (član 12. stav 1.); da se stanarsko pravo stiče danom zakonitog useljenja u stan na osnovu ugovora o korišćenju stana, ako ovim zakonom nije drukčije određeno (član 14.); da korisnici stana zajedno sa nosiocem stanarskog prava imaju pravo trajno i nesmetano lično koristiti taj stan pod uslovima iz ovog zakona i da članovima porodičnog domaćinstva pripada pravo po stavu 1. ovog člana i posle smrti nosioca stanarskog prava, kao i kad on iz drugih razloga trajno prestane koristiti stan, osim ako je prestao koristiti stan na osnovu otkaza ugovora o korišćenju stana, raskida tog ugovora ili na osnovu ugovoru o razmeni tog stana, kao i u drugim slučajevima predviđenim posebnim propisima (član 20. st. 1. i 2.); da nosilac stanarskog prava može izvršiti zamenu svog stana za stan drugog korisnika i da je za zamenu stanova potrebna saglasnost davalaca tih stanova na korišćenje (član 25. st. 1. i 2.); da se ugovor o korišćenju stana u svojini građana zaključuje između nosioca stanarskog prava i sopstvenika porodične stambene zgrade, odnosno sopstvenika stana kao dela zgrade (član 43. stav 3.).

Zakonom o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“, br. 29/73 i 30/80) je bilo propisano: da građanin koji se uselio u stan u svojini građana na osnovu ugovora o zakupu stana stiče pravo da taj stan koristi pod uslovima utvrđenim ovim zakonom i ugovorom o zakupu stana (član 2. stav 2.); da se korisnikom stana u smislu ovog zakona smatraju - nosilac stanarskog prava i članovi njegovog porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju, kao i lica koja su prestala da budu članovi tog domaćinstva a ostala su u istom stanu (član 9); da nosilac stanarskog prava koji je to pravo stekao na porodičnu stambenu zgradu ili stan u svojini građana do stupanja na snagu ovog zakona, ima sva prava i obaveze koje se ovim zakonom propisuju za nosioca stanarskog prava koji koristi stan u društvenoj svojini, ako ovim zakonom nije drukčije određeno (član 80. stav 1.).

Zakonom o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“, br. 8/81, 18/81 i 38/84) je bilo propisano: da nosilac stanarskog prava koji je to pravo stekao na porodičnu stambenu zgradu ili stan u svojini građana do 29. jula 1973. godine, kao dana stupanja na snagu Zakona o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“, broj 29/73), ima sva prava i obaveze koje se ovim zakonom propisuju za nosioca stanarskog prava koji koristi stan u društvenoj svojini, ako ovim zakonom nije drukčije određeno (član 85. stav 1.).

Zakonom o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“, broj 9/85) je bilo, pored ostalog, propisano: da građanin koji se uselio u stan u svojini građana na osnovu ugovora o zakupu stana, stiče pravo da taj stan koristi pod uslovima utvrđenim ovim zakonom i ugovorom o zakupu stana (član 2. stav 2.). Odredbama člana 9. ovog zakona je bilo propisano: da se korisnikom stana, u smislu ovog zakona smatraju: nosilac stanarskog prava i članovi njegovog porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju, kao i lica koja su prestala da budu članovi tog domaćinstva a ostala su u istom stanu (stav 1.); da se članovima porodičnog domaćinstva, u smislu ovog zakona, smatraju: bračni drug, deca rođena u braku, van braka, ili usvojena, pastorčad, roditelji (otac, majka, očuh, maćeha i usvojilac), braća i sestre i lica koja je nosilac stanarskog prava dužan po zakonu da izdržava ili su ta lica dužna po zakonu da izdržavaju nosioca stanarskog prava, a koja zajedno sa njim stanuju (stav 2.); da ako posle smrti nosioca stanarskog prava u stanu nije ostao ni jedan član njegovog porodičnog domaćinstva, a ostalo je lice koje je prestalo da bude član porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava, to lice stiče svojstvo člana porodičnog domaćinstva ako je duže vreme neprekidno živelo zajedno sa njim u stanu (stav 3.); da svojstvo člana porodičnog domaćinstva, u smislu stava 3. ovog člana, stiču i unučad nosioca stanarskog prava ako je najmanje deset godina neprekidno do smrti nosioca stanarskog prava zajedno sa njim stanovalo u stanu, pod uslovom da u to vreme nisu imali rešenu stambenu potrebu kao nosioci stanarskog prava, ili po osnovu svojine, ili kao članovi porodičnog domaćinstva drugog nosioca stanarskog prava ili sopstvenika stana, odnosno porodične stambene zgrade (stav 4.). Odredbom član 93. stav 1. ovog zakona je bilo propisano da nosilac stanarskog prava koji je to pravo stekao na porodičnu stambenu zgradu ili stan u svojini građana do 29. jula 1973. godine, kao dana stupanja na snagu Zakona o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“, broj 29/73), ima sva prava i obaveze koje se ovim zakonom propisuju za nosioca stanarskog prava koji koristi stan u društvenoj svojini, ako ovim zakonom nije drukčije određeno.

Odredbom člana 5. stav 1. Zakona o stanovanju ("Službeni glasnik RS", br. 50/92, 76/92, 84/92, 33/93, 53/93, 67/93, 46/94, 47/94, 48/94, 44/95, 49/95, 16/97, 46/98 i 26/01) je propisano da se stambene zgrade i stanovi koriste po osnovu prava svojine na stanu i po osnovu zakupa. Odredbom člana 9. Zakona je propisano da: ugovor o zakupu stana prestaje istekom vremena na koje je zaključen, sporazumnim raskidom, otkazom, danom pravosnažnosti rešenja nadležnog organa o rušenju zgrade, odnosno dela zgrade, u skladu sa zakonom, propašću stana i u drugim slučajevima utvrđenim zakonom (stav 1.); da u slučaju smrti zakupca, članovi porodičnog domaćinstva, koji su sa zakupcem stanovali u istom stanu, nastavljaju sa korišćenjem tog stana, s tim što ugovor o zakupu zaključuje lice koje oni sporazumno odrede (stav 2.); da ako u stanu, u slučaju smrti zakupca, nije ostao ni jedan član porodičnog domaćinstva zakupca, novi ugovor o zakupu zaključuje lice koje je prestalo da bude član porodičnog domaćinstva zakupca, ili lice koje je bilo član porodičnog domaćinstva prethodnog zakupca (brat, sestra i sl.), ako je nastavilo da stanuje u istom stanu (stav 3.); da se pod članom porodičnog domaćinstva zakupca stana, u smislu ovog zakona, smatraju bračni drug, dete (rođeno u braku ili van braka, usvojeno ili pastorak), roditelji zakupca i njegovog bračnog druga, kao i lice koje je zakupac po zakonu dužan da izdržava (stav 4.); da ako lice iz st. 2. i 3. ovog člana ne zaključi ugovor o zakupu u roku od 60 dana od smrti zakupca, ugovor o zakupu prestaje

Odredbama člana 40. istog zakona uređeno je pitanje korišćenja stanova u svojini građana po osnovu stanarskog prava i propisano da nosilac stanarskog prava, odnosno zakupac stana na neodređeno vreme koji to pravo ima na stanu u svojini građana (u daljem tekstu: nosilac stanarskog prava na stanu u svojini građana), od dana stupanja na snagu ovog zakona nastavlja sa korišćenjem tog stana u skladu sa odredbama čl. 30. do 39. ovog zakona (stav 1.) i da vlasnik stana čiji se stan koristi pod uslovima iz stava 1. ovog člana (u daljem tekstu: vlasnik stana) ima prava i obaveze nosioca prava raspolaganja, u skladu sa odredbama ovog zakona, osim obaveze da omoguće otkup tog stana po odredbama ovog zakona (stav 2.). Odredbom člana 41. stav 1. istog zakona je propisano da vlasnik stana može tužbom kod nadležnog suda da zahteva iseljenje nosioca stanarskog prava iz njegovog stana i predaju tog stana, odnosno dela stana na korišćenje, ako za iseljenje obezbedi nosiocu stanarskog prava drugi stan po osnovu zakupa na neodređeno vreme, u skladu sa čl. 30. do 39. ovog zakona.

Odredbama čl. 31. do 39. Zakona o stanovanju na čiju primenu upućuju odredbe čl. 40. i 41. Zakona o stanovanju uređen je pitanje zakupa stanova u društvenoj svojini. Odredbama člana 33. ovog zakona je propisano da ugovor o zakupu društvenog stana prestaje: smrću zakupca, danom pravosnažnosti rešenja nadležnog organa o rušenju zgrade, odnosno dela zgrade, iseljavanjem zakupca iz stana, propašću stana, zakupom drugog društvenog stana dobijenog za sve članove porodičnog domacinstva, i ako zakupac sa članovima porodičnog domaćinstva ne koristi stan duže od četiri godine. Odredbom člana 34. Zakona o stanovanju je propisano: da u slučaju smrti zakupca ili njegovog iseljenja iz stana, zakupac na tom stanu postaje član porodičnog domaćinstva koji je nastavio da koristi taj stan, po sledećem redosledu: bračni drug, dete rođeno u braku, van braka, usvojeno i pastorče, da ako u stanu nije ostao niko od ovih članova porodičnog domaćinstva zakupac postaje roditelj zakupca, roditelj njegovog bračnog druga ili lice koje je zakupac dužan po zakonu da izdržava, ako je stanovao u tom stanu i nema rešenu stambenu potrebu (stav 1); da ako posle smrti zakupca ili njegovog iseljenja iz stana nije ostalo ni jedno lice iz stava 1. ovog člana, zakupac postaje lice koje je preostalo da bude član porodičnog domaćinstva ili lice koje je bilo član porodičnog domaćinstva ranijeg zakupca stana, ako je nastavilo da koristi stan i ako nema na drugi način rešenu stambenu potrebu (stav 2.); da ako je, u slučaju iz st. 1. i 2. ovog člana, u stanu ostalo dva ili više lica istog stepena srodstva, zakupac postaje lice koje oni sporazumno odrede, a ako se sporazum ne postigne zakupac postaje lice koje odredi vlasnik stana (stav 3.); da su u slučaju iz st. 1. i 2. ovog člana, lica koja su ostala u stanu dužna da zakupodavca obaveste o smrti zakupca najkasnije u roku od 60 dana (stav 4.); da je zakupodavac dužan da u roku od 30 dana od isteka roka iz stava 4. ovog člana, zaključi ugovor o zakupu stana, odnosno odredi lice koje će biti zakupac stana, a ako to ne učini, zainteresovano lice može podneti predlog nadležnom sudu da u vanparničnom postupku donese rešenje kojim se zamenjuje ugovor o zakupu stana (stav 5.); da o prestanku ugovora iz člana 33. stava 1. tačka 2. ovog zakona odlučuje opštinski organ nadležan za stambene poslove, a u ostalim slučajevima nadležni sud (stav 6.).

5. Iako se podnosioci ustavne žalbe pozivaju na povredu prava na imovinu iz člana 58. Ustava, polazeći od utvrđenih činjenica konkretnog slučaja i ustavnopravnih razloga iznetih u ustavnoj žalbi, Ustavni sud je konstatovao da se podnosioci ustavne žalbe žale i na primenu materijalnog prava od strane Vrhovnog suda Srbije.

S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da pravilnu primenu materijalnog prava pre svega nadležan da ceni viši sud u zakonom propisanom postupku kontrole zakonitosti odluka nižestepenih sudova. Međutim, Ustavni sud nalazi da proizvoljna i arbitrerna primena materijalnog prava na štetu podnosioca ustavne žalbe može dovesti do povrede Ustavom zajemčenog prava na pravično suđenje, te da u određenim situacijama koje prvenstveno zavise od činjenica i okolnosti konkretnog slučaja i od ustavnopravnih razloga navedenih u ustavnoj žalbi, ima osnova da se u postupku po ustavnoj žalbi povreda prava iz člana 32. stav 1. Ustava ceni i sa stanovišta primene materijalnog prava.

Stoga je Ustavni sud smatrao da je, pre ocene osnovanosti navoda o povredi prava na imovinu, prethodno potrebno sagledati sprovedeni postupak kao jedinstvenu celinu i oceniti da li je postupak bio vođen na način koji je podnosiocima osigurao pravo na pravično suđenje garantovano članom 32. stav 1. Ustava.

Ustavni sud je konstatovao da podnosioci ustavne žalbe smatraju spornim stav Vrhovnog suda Srbije izražen u osporenoj revizijskoj presudi o postojanju pravnog osnova na strani tuženih kojim su stekli svojstva nosilaca stanarskog prava, odnosno zakupaca na spornom stanu koji je u svojini podnosioca ustavne žalbe.

Na osnovu navedenih odredaba Ustava i zakona, Ustavni sud je konstatovao sledeće: da se stanarsko pravo moglo steći samo u slučajevima i na način izričito propisan zakonom; da stanarsko pravo moglo steći na stanu u svojini građana, i to danom zakonitog useljenja u stan na osnovu ugovora o korišćenju stana, kao i da je član porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava mogao pod određenim uslovima nakon smrti nosioca stanarskog prava da nastavi sa korišćenjem istog; da se nakon 29. jula 1973. godine stanarsko pravo moglo steći samo na stanu u društvenoj svojini, ali da lica koja su stekla stanarsko pravo na stanu u svojini građana do dana stupanja na snagu ovog zakona, imaju sva zakonom priznata prava i obaveze koje imaju i nosioci stanarskog prava koji koriste stan u društvenoj svojini; da je važeći Zakon o stanovanju priznao pravo korišćenja stana, odnosno pravo zakupa na neodređeno vreme nosiocima stanarskog prava, odnosno zakupcima stana na neodređeno vreme koji to pravo imaju na stanu u svojini građana.

Na osnovu utvrđenih činjenica konkretnog slučaja, Ustavni sud je utvrdio da je pred nadležnim sudovima bilo sporno pitanje postojanja pravnog osnova da tuženi koriste predmetni stan, odnosno pitanje da li tuženi pravo nosilaca stanarskog prava, odnosno pravo zakupa stana na neodređeno vreme, crpu iz svojstva pravnog položaja ranijeg nosioca stanarskog prava, svog pravnog prethodnika. S tim u vezi, pred nadležnim sudovima je bilo sporno i pitanje punovažnosti ugovora o korišćenju stana zaključenog između pravnog prethodnika tuženih (kao nosioca stanarskog prava) i pokojnog oca podnosioca ustavne žalbe.

O ovim pitanjim je odlučivao i Vrhovni sud Srbije u osporenoj presudi, ocenjujući, pre svega, da su tuženi od momenta zaključenja ugovora o korišćenju stana (kojim je njihov pravni prethodnik stekao stanarsko pravo na spornom stanu) i istovremenog zakonitog useljenja u isti, pa sve do momenta podnošenja tužbe, nesmetani držaoci stana po punovažnom osnovu, te da navedeni „ugovor o konstituisanju stanarskog prava na stanu u privatnoj svojini nije apsolutno ništav samo zbog činjenice da nije zaključen od strane lica koji nije zemljišno-knjižni vlasnik stana“.

Po oceni Ustavnog suda, ovakav stav Vrhovnog suda Srbije, predstavlja proizvoljnu primenu materijalnog prava na štetu podnosilaca ustavne žalbe. Naime, da bi se utvrdilo postojanje pravnog osnova tuženih da predmetni stan i dalje koriste, po osnovu zakupa na neodređeno vreme, po oceni Ustavnog suda, bilo je potrebno osporenom presudom precizno utvrditi da li su, kada i po kom osnovu tuženi stekli svojstvo korisnika takvog stana kao članovi porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava na način i pod uslovima propisanim imperativnim zakonskim odredbama, i s tim u vezi utvrditi postojanje pravnog kontinuiteta između ranijeg nosioca stanarskog prava i tuženih. Po oceni Ustavnog suda, stav i ocena revizijskog suda da su tuženi nesmetani držaoci po punovažnom pravnom osnovu, nema utemeljenja u činjeničnom stanju, zbog čega je arbitrernom primenom materijalnog prava doneta sporna odluka na štetu podnosilaca ustavne žalbe. Ovo iz razloga što se utvrđenim činjeničnim stanjem, u parničnom postupku konstatuje da u vreme kada je izvršena zamena spornog stana Komanda garnizovana nije mogla da raspolaže tim stanom, jer je on rešenjem nadležnog organa izuzet od nacionalizacije i ostavljen u svojinu nosiocu prava vlasništva. Izvršena fizička deoba nije upisana u zemljišne knjige zbog čega i sporni ugovor o korišćenju stana nije zaključen sa vlasnikom stana, odnosno licem koje je za zaključenje tog ugovora bilo ovlašćeno od strane zemljišno-knjižnih vlasnika. I pored navedenog, Vrhovni sud Srbije je stao na stanovište da su tuženi zakoniti držaoci spornog stana jer su pravni sledbenici ranijeg nosioca stanarskog prava, bez upuštanja u ocenu valjanosti tog ugovora.

Saglasno izloženom, Ustavni sud je ocenio da je osporenom presudom Vrhovnog suda Srbije Rev. 3493/07 od 26. marta 2008. godine povređeno pravo na pravično suđenje podnosilaca ustavne žalbe garantovano članom 32. stav 1. Ustava, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", broj 109/07), ustavnu žalbu usvojio i odlučio kao u prvom delu tačke 1. izreke.

Ustavni sud je ocenio da se štetne posledice učinjene povrede prava mogu ukloniti poništajem osporene presude, kako bi u ponovnom postupku Vrhovni kasacioni sud odlučio o izjavljenoj reviziji, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona, odlučio kao u tački 2. izreke.

6. Kod činjenice da zbog utvrđene povrede prava na pravično suđenje, Ustavni sud poništava osporenu presudu Vrhovnog suda Srbije Rev. 3493/07 od 26. marta 2008. godine, to je, po oceni Ustavnog suda, zahtev podnosioca ustavne žalbe da se utvrdi povreda prava na imovinu iz člana 58. Ustava, za sada preuranjen, zbog čega je Ustavni sud ustavnu žalbu u ovom delu odbio, kao u drugom delu tačke 1. izreke.

Međutim, imajući u vidu okolnosti konkretnog slučaja, Ustavni sud je konstatovao sledeće:

Odredbama člana 20. Ustava, pored ostalog, predviđena je mogućnost ograničenja ljudskih i manjinskih prava pod sledećim uslovima: 1) da je takvo ograničenje dopušteno Ustavom i da je propisano zakonom; 2) da ograničenje služi svrsi koju Ustav dopušta; 3) da je takva vrsta ograničenja neophodna i potrebna u demokratskom društvu i 4) da se ograničenjem ne zadire u suštinu zajemčenog prava. Istim članom je utvrđena obaveza svih državnih organa, naročito sudova, da u slučaju postojanja ograničenja Ustavom garantovanih prava posebno vode računa o postojanju i uspostavljanju pravične ravnoteže između sredstva koji se koristi (ograničeno ustavno pravo) i cilja koji se želi postići (zaštita prava drugih ili zaštiti vrednosti demokratskog društva). Ovo pre svega podrazumeva obavezu da se u svakom konkretnom slučaju ima u vidu suština prava koje se ograničava, važnost svrhe ograničenja, priroda i obim ograničenja, odnos ograničenja sa svrhom ograničenja, kao i da li postoji način da se svrha ograničenja postigne manjim ograničenjem prava.

Ustavni sud je dalje konstatovao da Ustav garantuje mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona, ali da ovo pravo nije apsolutno, budući da Ustav u st. 2. i 3. predviđa mogućnost oduzimanja ili ograničenja prava svojine, kao i mogućnost ograničenja načina korišćenja imovine. Ustavni sud je konstatovao i da pravo svojine podrazumeva pravo vlasnika da svoju stvar drži, koristi i da njome raspolaže.

Do ograničenja prava svojine, koje ne prestavlja povredu prava iz člana 58. Ustava, može, po oceni Ustavnog suda, doći pod sledećim uslovima: 1) da je takvo ograničenje izričito propisano zakonom; 2) da je ograničenje ustanovljeno u javnom interesu i 3) da je obezbeđena naknada za takvo ograničenje.

Saglasno izoženom, Ustavni sud je utvrdio da do dozvoljenog, odnosno dopuštenog ograničenja prava svojine, koje istovremeno ne predstavlja povredu tog prava, može doći samo ukoliko je u konkretnom slučaju utvrđeno da postoji opravdana i neophodna potreba zaštite javnog interesa, da je ta potreba izričito utvrđena zakonom, te da je ograničenjem prava svojine uspostavljena pravična ravnoteža između interesa pojedinca i javnog interesa.

S tim u vezi, Ustavni sud je prethodno konstatovao da, u konkretnom slučaju, nesporno postoji pravo svojine podnosilaca ustavne žalbe nad predmetnim stanom, te da je osporenom presudom ograničeno njihovo pravo svojine. Međutim, pitanje je da li ta vrsta ograničenja predstavlja istovremeno i povredu (nedozvoljeno mešanje), odnosno da li su osporenom presudom ispunjeni napred navedeni uslovi za dozvoljeno ograničenje prava svojine podnosilaca ustavne žalbe.

Ustavni sud je utvrdio da je ograničenje prava svojine bilo zasnovano na tumačenju i primeni navedenih odredaba saveznog Zakona o stambenim odnosima i republičkog Zakona o stanovanju na koje se Vrhovni sud Srbije i pozvao u osporenoj presudi.

Ustavni sud je dalje utvrdio da je samim donošenjem saveznog Zakona o stambenim odnosima kojim se predviđala mogućnost zaključenja ugovora o korišćenju stana u privatnoj svojini, država bila istakla javni interes za ograničenje prava svojine podnosilaca. Takođe, Ustavni sud je konstatovao i da su prelaznim režimima navedenih republičkih zakona „rezervisana“ određena prava za nosioce stanarskog prava na stanu u svojini građana, ali i da je tim zakonima „rezervisano“ i pravo korišćenja stanova u svojini građana i za članove porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava, te da je ovakva vrsta ograničenja prava svojine pretpostavlja postojanje opšteg, javnog interesa zajednice. Naime, u vremenu kada je pozitivno zakonodavstvo predviđalo ovakvu mogućnost, postojala je velika potreba države za stambenim prostorom u gradskim sredinama usled ubrzane urbanizacije. U cilju obezbeđenja stana kao jednog od osnovnog uslova života, država je predvidela mogućnost da lica koja su raspolagala viškom stambenog prostora zaključuju ugovore o korišćenju istih (vidi: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Scollo protiv Italije, aplikacija broj 24/94, od 23. marta 1995. godine i 1. septembra 1995. godine, st. 28. do 31. i presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Immobiliare Saffi protiv Italije, aplikacija broj 22774/93, od 20. maja 1999. godine, 30. juna 1999. godine i 7. juna 1999. godine, stav 49.).

Iako je na taj način ograničeno pravo svojine jednog lica iz razloga da se pruži korist pojedincu, po mišljenju Ustavnog suda, ovakva vrsta ograničenja i „prenosa prava“ sa jednog pojedinca na drugog, može u zavisnosti od okolnosti, predstavljati legitimno sredstvo za promovisanje ili ostvarivanje nekog javnog interesa. U tom smislu, ograničenje svojine koje je izvršeno radi sprovođenja ekonomske, socijalne ili druge politike može biti u „javnom interesu“, čak i ako zajednica nema neposredne koristi, budući da ne koristi niti uživa oduzetu, odnosno ograničenu imovinu (vidi: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu James protiv Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Severne Irske, aplikacija broj 8793/79 od 21. februara 1986. godine, st. 45. i 46. i presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Đokić protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija broj 6518/04 od 4. maja 2010. godine, st. 57. i 58.).

Da bi se odgovorilo na pitanje da li je ovakvim ograničenjem prava svojine postignuta pravična ravnoteža između zaštite imovine pojedinca i eventualnog zahteva javnog interesa, Ustavni sud je konstatovao da je u konkretnom slučaju, Vrhovni sud Srbije, morao u osporenoj presudi utvrditi postojanje ovog javnog interesa na strani tuženih. Taj interes postoji ukoliko se nesporno od strane nadležnih sudova utvrdi da u konkretnom slučaju tuženi imaju pravni osnov da predmetni stan i dalje koriste, odnosno zakupljuju na neodređeno vreme, a što, kao što je prethodno ocenjeno, podrazumeva obavezu nadležnih sudova da nesporno utvrde postojanje pravnog kontinuiteta između tuženih i pravnog položaja ranijeg nosioca stanarskog prava, stečenih po punovažnom pravnom osnovu za sticanje stanarskog prava na spornom stanu.

Stoga Ustavni sud ukazuje da je u ponovljenom postupku pred Vrhovnim kasacionim sudom potrebno oceniti da li je u konkretnom slučaju postignuta pravična srazmera između prava podnosilaca ustavne žalbe da mirno uživaju pravo svojine nad predmetnim stanom i prava tuženih da isti koriste. S tim u vezi, Ustavni sud posebno ukazuje na odredbu člana 8. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, kojom se, pored ostalog, garantuje pravo svakog lica na poštovanje doma, kao i na praksu Evropskog suda za ljudska prava koja se odnosi na tumačenje ovog prava (vidi: presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Paulić protiv Hrvatske, aplikacija broj 3572/06 od 1. oktobra 2009. godine, st. 40. do 45. i presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Blečić protiv Hrvatske, aplikacija broj 59532/00 od 29. jula 2004. godine, st. 59. do 71. )

Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 49. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio da ovu odluku objavi u "Službenom glasniku Republike Srbije", imajući u vidu značaj koji ima za zaštitu Ustavom garantovanih ljudskih prava i građanskih sloboda.

7. Saglasno odredbi člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

 

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Bosa Nenadić