Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje zbog proizvoljne primene pravila o teretu dokazivanja

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđuje povredu prava na pravično suđenje i poništava drugostepenu presudu. Apelacioni sud je proizvoljno primenio pravila o teretu dokazivanja, stavljajući na podnosioce obavezu da dokazuju činjenice koje je trebalo da dokazuje protivna strana.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća, i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, Katarina Manojlović Andrić, dr Goran P. Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi A . B . iz Prijedora, Republika Srpska , Bosna i Hercegovina, Z . N . iz Starog Slankamena i V . P . iz Novog Slankamena, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 25. februara 201 6. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba A. B, Z . N . i V . P . i utvrđuje da je presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 4710/12 od 24. juna 2013. godine podnosiocima ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 4710/12 od 24. juna 2013. godine i određuje da isti sud donese novu odluku o žalbama podnosilaca ustavne žalbe i tužene Opštine Inđija izjavljenim protiv presude Osnovnog suda u Sremskoj Mitrovici – Sudska jedinica u Inđiji P. 1179/10 od 29. novembra 2011. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. A. B . iz Prijedora, Republika Srpska, Bosna i Hercegovina, Z . N . iz Starog Slankamena i V . P . iz Novog Slankamena podneli su, 29. jula 2013. godine, preko zajedničkog punomoćnika S. D, advokata iz Inđije, Ustavnom sudu ustavnu žalbu protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 4710/12 od 24. juna 2013. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava.

U ustavnoj žalbi se, između ostalog, navodi: da je kontradiktorna ocena Apelacionog suda u Novom Sadu da je upis prava korišćenja u korist države aposolutno tačan, a da upis prava vlasništva u korist pravnog prethodnika podnosilaca ustavne žalbe to nije, te da podnosioci ustavne žalbe treba dodatno da dokazuju kako je prilikom obnove zemljišnih knjiga došlo do upisa prava korišćenja u korist države; da je, prema odgovarajućim odredbama Zakona o parničnom postupku, tužena bila dužna da dokaže osnov upisa u zemljišne knjige, imajući u vidu da je pre obnove zemljišnih knjiga kao vlasnik predmetne kuće bio upisan pravni prethodnik podnosilaca ustavne žalbe, i to na osnovu rešenja tadašnje države kojim je kolonizovan u Novi Slankamen; da su podnosioci ustavne žalbe po više osnova stekli pravo svojine na predmetnoj kući, kako po osnovu navedenog rešenja, koje predstavlja zakoniti osnov za upis prava svojine, tako i po osnovu održaja; da je, u tom smislu, i prvostepeni sud pogrešio kada je podnosiocima ustavne žalbe utvrdio samo pravo korišćenja, a ne i pravo svojine, imajući u vidu da je reč o kući, a ne o zemljištu; da drugostepeni sud tendenciozno objašnjava da izveštaj zemljišno -knjižnog odeljenja ima veću pravnu snagu od izvoda iz starih zemljišnih knjiga, za koji takođe važi pretpostavka apsolutne tačnosti; da uz posedovanje izvoda iz starih zemljišnih knjiga podnosioci ustavne žalbe nisu mogli biti dovedeni u položaj da dodatno dokazuju da je takav upis zaista postojao.

Predloženo je da Ustavni sud „svoju odluku povodom ustavne žalbe donese u skladu sa ustavnim ovlašćenjima“.

2. Prema odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku izvršio uvid u spise parničnog predmeta Osnovnog suda u Sremskoj Mitrovici – Sudska jedinica u Inđiji P. 1179/10, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Podnosioci ustavne žalbe su, 7. aprila 2009. godine, u svojstvu tužilaca, podneli Opštinskom sudu u Inđiji tužbu protiv tuženih Republike Srbije i Opštine Inđija, radi utvrđenja prava svojine.

Presudom Osnovnog suda u u Sremskoj Mitrovici – Sudska jedinica u Inđiji P. 1179/10 od 29. novembra 2011. godine delimično je usvojen tužbeni zahtev tužilaca, te je prema tuženoj Opštini Inđija utvrđeno da su tužioci korisnici nepokretnosti upisanih u ZKUL broj 2, KO N. S, i to katastarske parcele broj 1455 – kuća, dvorište i okućnica od 251 kv hv (kvadratnih hvati), na osnovu dodele izvršene po Zakonu o agrarnoj reformi i kolonizaciji, što je tužena Opština Inđija dužna da trpi i da tužiocima omogući da svoje pravo upišu u javne knjige, dok je deo tužbenog zahteva kojim su tužioci tražili da se prema tuženima Republici Srbiji i Opštini Inđija utvrdi njihovo pravo svojine na predmetnim nepokretnostima odbijen kao neosnovan.

Odlučujući o žalbama tužilaca i tužene Opštine Inđija, Apelacioni sud u Novom Sadu je osporenom presudom Gž. 4710/12 od 24. juna 2013. godine žalbu tužilaca odbio kao neosnovanu i u odbijajućem delu ožalbenu presudu potvrdio, dok je usvajanjem žalbe tužene Opštine Inđija ožalbenu presudu preinačio tako što je tužbeni zahtev tužilaca u celini odbio kao neosnovan.

U obrazloženju osporene drugostepene presude je, između ostalog, navedeno: da su, prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužioci zakonski naslednici sada pokojnog P. Z, i to A . B . unuka, po pravu predstavljanja iza pokojnog J . Z, sina ostavioca P, a Z . N . i V . P . praunuci, oboje po pravu predstavljanja iza pokojne M. N, unuke ostavioca P, takođe po pravu predstavljanja iza pokojnog sina J . Z; da navedene činjenice proizilaze iz rešenja Opštinskog suda u Inđiji O. 419/08 od 22. oktobra 2008. godine, kojim je ostavinski postupak iza pokojnog P. Z . (preminuo 15. septembra 1958. godine) obustavljen zbog nepostojanja imovine; da je rešenjem Komisije za agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ broj 44058/47 od 5. decembra 1947. godine pravnom prethodniku tužilaca P. T . Z, odnosno njegovoj porodici, kao porodici poginulog borca, i to P . (T .) Z, M. (P .) Z, rođenoj G, T. (T .) Z, D. (J .) Z, rođenoj K, M. (J .) Z. i A . (J .) Z, dodeljena kuća u ataru Stari Slankamen sa okućnicom, baštom, kao i oranica vinogradi od 900 hvati, uz nalog da zemljišno-knjižni sud uknjiži pravo vlasništva imenovanim članovima porodice poginulog borca; da je pre navedene kolonizacije kao vlasnik nepokretnosti u zemljišnim knjigama bio uknjižen J. Š, i to 1911. godine, u staroj zemljišnoj knjizi (ZKUL broj 1708, KO N . S .), u kojoj je sporna nepokretnost preneta u vlasništvo FNRJ 1946. godine, kakvo stanje je bilo do obnove zemljišnih knjiga za KO N. S . tokom 1965 . i 1966. godine; da je u postupku obnove zemljišnih knjiga katastarska parcela broj 1455 - kuća i dvorište u selu od 09 a 03 m2 upisana u ZKUL broj 2, KO N. S, kao društvena svojina, sa pravom korišćenja Opštine Inđija, kakvo je stanje i sada; da je kao korisnik sporne parcele u katastarskom operatu od 1954. godine bila upisana M . Z; da je prilikom obnove zemljišnih knjiga parcela upisana u posedovni list 2890 , na ime opštenarodne imovine, te da je tako preuzeta i u katastarskom operatu, u kome se i dalje vodi u režimu društvene svojine, sa pravom korišćenja Opštine Inđija; da su svi članovi porodice kojima je dodeljena sporna nepokretnost u međuvremenu preminuli; da je u spornoj nepokretnosti tužilac Z . N . živeo sa roditeljima; da je nakon ženidbe napustio kuću, a nakon smrti roditelja se u istu ponovo vratio i da je i sada koristi; da je na osnovu navedenih činjenica, a polazeći od toga da nije prihvatio kao verodostojan dokaz izvod iz starog ZKUL broj 3624, KO N . S, po staroj zemljišnoj knjizi, koji je izdat 28. marta 1996. godine, a po kome su imenovani članovi porodice P. Z . bili upisani u zemljišne knjige kao vlasnici predmetne nepokretnosti, budući da je iz obaveštenja zemljišno-knjižnog suda Opštinskog suda u Inđiji Nar. 5783/09 od 18. septembra 2009. godine utvrdio činjenice o upisu vlasništva u korist FNRJ tokom 1946. godine, kao i u postupku obnove zemljišnih knjiga (1965/66. godine), te da tužioci, odnosno njihovi pravni prethodnici, nisu bili upisani kao vlasnici, prvostepeni sud je odbio tužbeni zahtev tužilaca za utvrđenje prava vlasništva na spornoj nepokretnosti, iz razloga što je od dodele spornog zemljišta vršen prenos vlasništva i što tužioci nikada nisu bili upisani kao vlasnici sporne nepokretnosti u zemljišnim knjigama; da je u odnosu na tuženu Opštinu Inđiju delimično usvojio tužbeni zahtev, nalazeći da tužioci imaju pravo korišćenja na spornoj nepokretnosti; da je u korist Opštine Inđija upisano pravo korišćenja, zbog čega tužioci, po shvatanju suda, ne mogu imati više prava nego što ima subjekt na koga je upisano pravo korišćenja; da se žalbom tužene Opštine Inđija osnovano ističe da se dodela predmetne nepokretnosti iz 1947. godine ne može uzeti za pravni osnov sticanja bilo kakvog stvarnog prava tužilaca na spornoj nepokretnosti, jer nije utvrđeno kako i po kom osnovu je došlo do upisa društvene svojine sa pravom korišćenja Opštine Inđija u postupku obnove zemljišnih knjiga; da se u takvom slučaju radi o pogrešnoj primeni materijalnog prava prilikom donošenja usvajajućeg dela prvostepene odluke; da shodno odredbama čl. 7, 220, 232. i 300. Zakona o parničnom postupku, prvostepeni sud o osnovanosti tužbenog zahteva odlučuje na osnovu činjenica koje su po odredbama materijalnog prava bitne za takvu odluku u konkretnom sporu; da su tužioci koji zahtevaju utvrđenje prava dužni da dostave, a samo u slučaju dokazane objektivne nemogućnosti da ih pribave, da predlože da sud službenim putem pribavi adekvatne dokaze kojima se mogu utvrditi činjenice iz kojih bi proizlazila osnovanost njihovog zahteva po odredbama relevantnog materijalnog prava; da sud nije dužan da po službenoj dužnosti raspravlja o činjenicama koje stranke ne ističu, a potrebne su radi ocene osnovanosti tužbenog zahteva, niti da pribavlja i izvodi dokaze na okolnost tih činjenica, niti je na takvo postupanje ovlašćen, s obzirom na to da bi time postupao protivno navedenim pravilima parničnog postupka, kao i načelu ravnopravnosti stranaka iz člana 2. Zakona o parničnom postupku; da stranke imaju svoje propisane procesne obaveze u pogledu isticanja činjenica bitnih za odlučivanje i dokazivanja tih činjenica, pa bi preuzimanjem tih obaveza jedne stranke na sebe, sud pogodovao toj stranci, a na štetu protivne stranke; da u odsustvu odgovarajućih procesnih aktivnosti tužilaca u pravcu isticanja i dokazivanja činjenica od kojih zavisi osnovanost tužbenog zahteva, sud o postojanju bitnih činjenica zaključuje primenom pravila o teretu dokazivanja iz člana 223. Zakona o parničnom postupku, u vezi sa odgovarajućim odredbama materijalnog prava; da je, u konkretnom slučaju, iz izveštaja zemljišno-knjižnog suda utvrđeno, što nije bilo sporno među strankama, da je na spornoj nekretnini u novom ZKUL broj 2, KO N . S, upisana društvena svojina, sa pravom korišćenja Opštine Inđija, i to od obnove zemljišnih knjiga do danas, te da takav upis svojine egzistira i u vreme podnošenja tužbe (7. april 2009. godine) i zaključenja glavne rasprave; da postoji zakonska pretpostavka tačnosti tog upisa, koju tužioci mogu oboriti samo ako dokažu da imaju jedan od činjeničnih i pravnih osnova za sticanje prava svojine na istoj nepokretnosti iz člana 20. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa; da tužioci činjenični i pravni osnov za sticanje prava svojine njihovih pravnih prethodnika zasnivaju na odluci državnog organa o dodeli sporne nepokretnosti kao kolonistima, po Zakonu o agrarnoj reformi i kolonizaciji, po kome su se nepokretnosti dodeljivale kolonistima u privatnu svojinu; da odluka datira iz vremena pre izvršenog upisa društvene svojine i prava korišćenja Opštine Inđija; da bi oborili pretpostavku tačnosti tog upisa, tužioci su bili dužni da dokažu da je pre tog upisa njihov pravni prethodnik bio upisan kao vlasnik nepokretnosti u zemljišnoj knjizi, da nije bilo punovažnog pravnog osnova za prelazak nepokretnosti u društvenu svojinu sa pravom korišćenja Opštine Inđija, da ukoliko njihov pravni prethodnik nikada nije bio upisan kao vlasnik, zbog čega nije upisan na osnovu odluke državnog organa po kojoj je mogao steći pravo svojine, te da li ta odluka i dalje proizvodi pravno dejstvo; da navedene činjenice tužioci nisu dokazali, pre svega, zato što nisu istakli ništa o tome šta je bio pravni osnov za upis društvene svojine sa pravom korišćenja Opštine Inđija u postupku obnove zemljišnih knjiga, niti su predlagali bilo kakve dokaze na tu okolnost; da su tužioci priložili izvod iz stare zemljišne knjige izdat 28. marta 1996. godine, i to iz starog ZKUL broj 3624, KO N. S, po kome je na katastarskoj parceli broj 1455 bilo upisano pravo vlasništva u korist njihovog pravnog prethodnika P . Z . i ostalih članova porodice kojima je dodeljena predmetna nepokretnost kao kolonistima; da je po njihovom predlogu prvostepeni sud pribavio izveštaj Opštinskog suda u Inđiji Nar. 5783/09 od 18. septembra 2009. godine, u kome je navedeno da je ista ta parcela sa istom površinom bila upisana u staroj zemljišnoj knjizi u ZKUL broj 1728, KO N. S, te da pravni prethodnik tužilaca i ostali članovi njegove porodice nikada nisu bili upisani kao vlasnici, već da je od 1946. godine nepokretnost upisana kao društvena svojina, sa pravom korišćenja Opštine Inđija, da je na isti način upisana i u postupku obnove zemljišnih knjiga u novi ZKUL broj 2 KO N . S, te da je takvo stanje do dana izdavanja izveštaja; da u situaciji u kojoj navedena dva dokaza iste dokazne snage, kao javne isprave, sadrže različite činjenice o tome u koji zemljišno-knjižni uložak stare zemljišne knjige je bila upisana sporna nepokretnost, i u čiju korist je bila upisana svojina na istoj nepokretnosti, tužioci su bili dužni da pribave i dostave sudu odgovarajuće dokaze iz kojih bi se moglo pouzdano, van razumne sumnje, zaključiti koji od različitih podataka su tačni; da su tužioci imali mogućnost da pribave od zemljišno-knjižnog suda, ukoliko se javna evidencija o pravima na toj nepokretnosti još uvek ne vodi u katastru nepokretnosti, ili ukoliko je evidencija preneta u katastar nepokretnosti, koji u tom slučaju preuzima i nove i stare zemljišne knjige i zbirke isprava, da od katastra nepokretnosti pribave fotokopiju kompletnog zemljišno-knjižnog uloška iz stare i iz nove zemljišne knjige, kao i zapisnik sa obnove zemljišne knjige, jer bi se iz tih dokaza moglo nesumnjivo utvrditi da li su tužioci ikada bili upisani kao vlasnici predmetne nepokretnosti, a ukoliko se ustanovi da su bili upisani, šta je u tom slučaju bio pravni osnov za upis društvene svojine u postupku obnove zemljišnih knjiga, a zatim dalje dokazivati da eventualno taj osnov nije bio punovažan prema tada važećim propisima, kao i da odluka na kojoj oni zasnivaju svoju tvrdnju o pravu vlasništva njihovog pravnog prethodnika proizvodi pravno dejstvo; da kako tužioci nisu priložili takve dokaze, nisu oborili zakonsku pretpostavku tačnosti sadašnjeg zemljišno-knjižnog upisa, zbog čega je pogrešan zaključak prvostepenog suda o postojanju bilo kakvog stvarnog prava tužilaca na predmetnoj nepokretnosti, uključujući i pravo korišćenja; da se iz istih razloga rešenje komisije za agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ broj 4405/47 od 5. decembra 1947. godine, koje su tužioci priložili uz tužbu, a kojima se njihovom pravnom prethodniku i članovima njegove porodice dodeljuje dopunska okućnica-vinograd u površini od 900 hv, bez oznake parcelnog broja, ne može prihvatiti kao zakonit osnov državine tužioca Z. N . i njegovih pravnih prethodnika na spornoj nepokretnosti, niti je upis M . N . u katastru zemljišta iz 1954. godine dokaz da je imala zakonit osnov državine; da, shodno tome, tužioci ne mogu steći pravo svojine ni po osnovu redovnog održaja iz člana 28 . stav 2 . Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa, u roku od deset godina od stupanja na snagu Zakona o izmenama i dopunama istog zakona koji teče od 3. jula 1996. godine, a rok za vanredni održaj iz člana 28. stav 4 . istog zakona (20 godina od istog datuma do dana podnošenja tužbe ) nije istekao, zbog čega su neosnovani žalbeni navodi tužilaca da je tužiocima pravo svojine na predmetnoj nepokretnosti trebalo priznati po osnovu održaja.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava, na čiju povredu se ukazuje u ustavnoj žalbi, utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Zakonom o agrarnoj reformi i kolonizaciji ("Službeni list DFJ", broj 64/45 i "Službeni list FNRJ", br. 16/46, 24/46, 99/46 i 101/47 ) bilo je propisano: da će se u cilju dodeljivanja zemlje zemljoradnicima koji nemaju zemlje ili je imaju nedovoljno, izvrši ti na celoj teritoriji Federativne Narodne Republike Jugoslavije agrarna reforma i kolonizacija ostvarujući načelo „Zemlja pripada onima koji je obrađuju“ (član 1.); da dodeljeno zemljište prelazi u privatno vlasništvo osobe kojoj je dodeljeno i odmah će se upisati u zemljišne knjige (član 2.) ; da pored obradive zemlje eksproprisane po članu 3. u zemljišni fond agrarne reforme i kolonizacije ulaz i, pored ostalog, obradiva zemlja državljana Nemačkog Rajha i lica nemačke narodnosti konfiskovana prema Odluci Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije od 21. novembra 1944 . godine (član 10. tačka a)) ; da će se zemlja dodeljivati licima koja na nju imaju pravo prvenstveno u mestu, u kraju u kome žive ili u svojoj federalnoj jedinici (član 15.); da p ravo prvenstva u dodeljivanju zemlje imaju zemljoradnici bez zemlje ili sa nedovoljno zemlje koji su bili borci partizanskih odreda, NOV i POJ i Jugoslovenske armije, invalidi oslobodilačkog rata kao i invalidi iz prošlih ratova (1912-18 i april 1941 godine), porodice i siročad izginulih boraca oslobodilačkog rata i žrtve i porodice žrtava fašističkog terora (član 16. stav 1.); da z emljište dodeljeno po ovom zakonu ne može pre isteka 15 godina od dana donošenja rešenja o dodeljivanju biti razdeljeno, prodato ili na drugi način otuđeno, dato u zakup ili založeno ni u celini ni delimično, ako odredbama ovog zakona nije drukčije određeno (član 24. stav 1.); da a ko se lice kome je zemlja dodeljena ne naseli u određenom roku od dana dostave odluke o dodeljivanju, gubi pravo na dodeljenu zemlju (član 25. stav 1.).

Zakonom o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 125/04 i 111/09 ) (u daljem tekstu: ZPP), koji se primenjivao u predmetnoj parnici, bilo je propisano: da sud ne može odbiti da odlučuje o zahtevu za koji je nadležan (član 2. stav 2.); da su stranke dužne da iznesu sve činjenice na kojima zasnivaju svoje zahteve i da predlože dokaze kojima se utvrđuju te činjenice, da sud utvrđuje činjenice od kojih zavisi odluka o osnovanosti zahteva, isključivo na osnovu predloženih i izvedenih dokaza (član 7. st. 1. i 2.); da sud po svom uverenju odlučuje koje će činjenice uzeti kao dokazane, na osnovu savesne i brižljive ocene svakog dokaza zasebno i svih dokaza zajedno, kao i na osnovu rezultata celokupnog postupka (član 8.); da je svaka stranka dužna da iznese činjenice i predloži dokaze na kojima zasniva svoj zahtev ili kojim osporava navode i dokaze protivnika (član 220.); da ako sud na osnovu izvedenih dokaza (član 8.) ne može sa sigurnošću da utvrdi neku činjenicu, o postojanju činjenice zaključiće primenom pravila o teretu dokazivanja, da stranka koja tvrdi da ima neko pravo, snosi teret dokazivanja činjenice koja je bitna za nastanak ili ostvarivanje prava, ako zakonom nije drukčije određeno, kao i da stranka koja osporava postojanje nekog prava, snosi teret dokazivanja činjenice koja je sprečila nastanak ili ostvarivanje prava ili usled koje je pravo prestalo da postoji, ako zakonom nije drukčije određeno (član 223.); da će se sud postavljanjem pitanja i na drugi celishodan način starati da se u toku rasprave iznesu sve bitne činjenice, da se dopune nepotpuni navodi stranaka o važnim činjenicama, da se označe ili dopune dokazna sredstva koja se odnose na navode stranaka, i uopšte, da se pruže sva razjašnjenja potrebna da bi se utvrdilo činjenično stanje važno za odluku (član 298.).

5. Ocenjujući navode o povredi prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud je, polazeći od utvrđenih činjenica konkretnog slučaja i ustavnopravnih razloga iznetih u ustavnoj žalbi, konstatovao da podnosioci, u suštini, ustavnom žalbom ukazuju da je Apelacioni sud u Novom Sadu proizvoljno primenio merodavno procesno pravo na njihovu štetu, pre svega, pravila o teretu dokazivanja.

Stoga, Ustavni sud smatra da, prilikom ocene osnovanosti navoda o povredi prava na pravično suđenje, zapravo treba sagledati sprovedeni parnični postupak kao jedinstvenu celinu i oceniti da li je on bio vođen na način koji je podnosiocima osigurao pravo na pravično suđenje garantovano članom 32. stav 1. Ustava, odnosno da li je primena procesnog i/ili materijalnog prava bila proizvoljna ili arbitrerna, čime bi ukazala na očiglednu nepravičnost u postupanju redovnih sudova, a na štetu podnosilaca ustavne žalbe.

Ustavni sud najpre ukazuje da je u svojoj Odluci Už-6568/2011 od 12. juna 2014. godine, pored ostalog, istakao: da je ZPP, u skladu sa raspravnim načelom, glavnu inicijativu i ulogu za prikupljanje činjenične građe davao parničnim strankama; da je na strani svake od stranaka u postupku postojao procesni teret (dužnost) da iznese sve činjenice na kojima zasniva svoj zahtev i da predloži dokaze na osnovu kojih se te činjenice mogu utvrditi, odnosno da uz tvrdnju o nekoj činjenici predloži i dokaz kojim potvrđuje istinitost takve tvrdnje; da sud, u načelu, nije bio ovlašćen da sam prikuplja činjeničnu građu, niti da sam istražuje činjenice, te da je bio vezan za predložene i izvedene dokaze; da je iz odredaba ZPP proizlazilo da su u parničnom postupku predmet dokazivanja sporne činjenice koje stranke iznose svojim tvrdnjama, zbog čega su smisao i suština dokaznog postupka i radnji koje stranke i sud preduzimaju, bili upravo u tome da sud utvrdi da li postoji činjenica o kojoj je stranka iznela tvrdnju; da je, prema odredbi člana 298. ZPP, postojala obaveza suda da u okviru rukovođenja raspravom, a u cilju utvrđenja spornog činjeničnog stanja, aktivno učestvuje; da se to učestvovanje suda ogledalo u tome da je sud, postavljanjem pitanja i na drugi celishodan način, mogao da preduzme inicijativu tokom rasprave, kako bi se iznele sve bitne činjenice, dopunili nepotpuni navodi stranaka o važnim činjenicama, označila ili dopunila dokazna sredstva koja se odnose na navode stranaka, i uopšte, kako bi se pružila sva razjašnjenja potrebna da bi se utvrdilo činjenično stanje važno za odluku, odnosno kako činjenično stanje u predmetu ne bi ostalo nerazjašnjeno; da je smisao ove zakonske odredbe bio u tome da delovanje suda ne bude pasivno, već da bude usmereno ka tome da stranka svojom radnjom dopuni ili pojasni tvrdnje i dokazne predloge koji su, iz nekog razloga, ostali nepotpuni ili nejasni; da je tom odredbom bila naglašena dužnost suda da se, postavljanjem pitanja ili na drugi celishodan, a pre svega pravičan način, stara da se u toku rasprave pruže potrebna objašnjenja, kako bi se utvrdile činjenice od kojih zavisi odluka o osnovanosti tužbenog zahteva.

Pored navedenih, Ustavni sud je u Odluci Už-393/2011 od 5. juna 2014. godine izneo sledeće stavove: da iz sadržine odredaba ZPP kojima je uređen institut tereta dokazivanja, proizlazi da je parnična stranka dužna da iznese činjenice i predloži dokaze na kojima zasniva svoj zahtev ili kojima osporava navode i dokaze protivnika ; da stranka , dakle, treba da iznese one činjenice koje po zakonu imaju značaj materijalno-pravnih pretpostavki za primenu odredbe kojom se spor rešava u njenu korist ; da ocena izvedenih dokaza , ipak, ne dovodi uvek do određenog rezultata i da takva situacija postoji npr. kada sud na osnovu ocene dokaza nije stekao uverenje da određena činjenica postoji; da i u takvoj situaciji sud ne može odbiti da meritorno odluči, jer ga na to obavezuje odredba člana 2. stav 2. ZPP, a da mu ispunjenje te dužnosti omogućava upravo primena pravila o teretu dokazivanja ; da kao i svaki drugi institut procesnog prava, i institut tereta dokazivanja ima određena pravila koja uređuju u kojoj situaciji i na kome leži teret dokazivanja ; da je odredbama člana 223. st. 2. i 3. ZPP bilo propisano da stranka koja tvrdi da ima neko pravo, snosi teret dokazivanja činjenice bitne za nastanak ili ostvarivanje prava, kao i da stranka koja osporava postojanje nekog prava, snosi teret dokazivanja činjenice koja je sprečila nastanak ili ostvarivanje prava ili usled koje je pravo prestalo da postoji.

Prema Zakonu o agrarnoj reformi i kolonizaciji, nakon eksproprijacije viška obradivog zemljišta (uključujući i obradivu zemlj u državljana Nemačkog Rajha i lica nemačke narodnosti konfiskovan u prema Odluci A VNOJ-a od 21 . novembra 1944 . godine), eksproprisano /konfiskovano zemljište je ulazilo u zemljišni fond agrarne reforme i kolonizacije (u daljem tekstu: zemljišni fond), po kom osnovu je presta jalo biti svojina ranijeg vlasnika i prelazilo je u društvenu svojinu. Kada je iz tako formiranog zemljišnog fonda zemljište dodeljeno tzv. agrarnom interesentu, prestajala je društvena svojina na tom zemljištu i opet je postajala privatna svojina, ali sada trećeg lica (videti Odluku Už-5525/2011 od 13. novembra 2014. godine) .

Iz sadržine spisa parničnog predmeta proizlazi da su podnosioci ustavne žalbe svoj tužbeni zahtev za utvrđenje prava svojine potkrepili rešenjem Komisije za agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ broj 44058/47 od 5. decembra 1947. godine i izvodom iz stare zemljišne knjige od 28. marta 1996. godine, izdatom od strane zemljišno-knjižnog odeljenja Opštinskog suda u Inđiji. Navedenim rešenjem je sada pokojnom P. Z . iz Goljaka, srez Žumberak, NR Hrvatska, i njegovoj šestočlanoj (široj) porodici, kao porodici palog borca, dodeljen u svojinu „vinograd u površini od 900 hvati“, sa konstatacijom da će isti biti uknjižen na jednake suvlasničke udele svih članova porodice. Rešenje je doneto sa pozivom na odredbe čl. 16, 17, 18. i 19. Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, kao i na odredbe čl. 1, 2, 4. i 9. Uredbe o sprovođenju naseljavanja boraca u Vojvodini. Izvod iz stare zemljišne knjige izdat je za ZKUL broj 3624, KO N . S, u kome su bile upisane (A list) katastarske parcele broj 1455 – kuća, dvorište i okućnica, ukupne površine 251 kv hv (kvadratnih hvati) i broj 2173/3 – vrt, površine 1 kj (katastarsko jutro) i 200 kv hv. Kao vlasnici navedenih nepokretnosti su u B listu označeni svi članovi porodice P . Z . (njih šestoro zajedno sa P . Z .). Takva uknjižba je izvršena rešenjem zemljišno-knjižnog suda Dn. 495/48 od 17. februara 1948. godine, a na osnovu Odluke Glavne komisije za naseljavanje boraca u Vojvodini broj 165/R, bez označenog datuma njenog donošenja. U B listu takođe stoji konstatacija da su svi ostali upisi izostavljeni kao nepotrebni. Na zahtev prvostepenog suda, zemljišno-knjižno odeljenje tadašnjeg Opštinskog suda u Inđiji je dostavilo izveštaj o kretanju (tzv. istorijat) katastarske parcele broj 1455, KO N. S, u kome je navedeno: da je predmetna parcela 1943. godine u staroj zemljišnoj knjizi bila upisana u ZKUL broj 1728, KO N . S, kao vlasništvo J . Š . iz N . S; da je rešenjem Sreskog suda u Staroj Pazovi Dn. 49/46 od 12. januara 1946. godine, a na osnovu Odluke AVNOJ- a od 21. novembra 1944. godine i člana 30. Zakona o konfiskaciji od 9. juna 1945. godine, predmetna parcela prešla u vlasništvo FNRJ i da je takvo stanje bilo sve do obnove zemljišnih knjiga za KO N . S, tokom 1965. i 1966. godine; da je u postupku pomenute obnove zemljišnih knjiga predmetna parcela upisana u ZKUL broj 2, KO N . S, kao društvena svojina, sa pravom korišćenja Opštine Inđija, bez daljih promena. Prema tome, Ustavni sud je zaključio da je sporna nepokretnost konfiskovana od izvesnog J . Š, kao lica nemačke narodnosti, saglasno odredbi člana 10. tačka a) Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, po kom osnovu je ušla u zemljišni fond agrarne reforme i kolonizacije i postala svojina FNRJ, tačnije opštenarodna imovina, a kasnije društvena svojina.

U postupku koji prethodi ustavnoj žalbi je utvrđeno da je porodica P. Z . kolonizovana iz tadašnje NR Hrvatske i trajno naseljena na području N . S . u Vojvodini, po kom osnovu im je iz zemljišnog fonda dodeljena sporna kuća sa okućnicom na katastarskoj parceli broj 1455. Odluka o kolonizaciji porodice P . Z . se ne nalazi u spisima parničnog predmeta. Kao porodici poginulog borca, porodici P . Z . je iz istog fonda dodeljeno i obradivo zemljište - vinograd u površini od 900 hvati, što proizlazi iz navedenog rešenja Komisije za agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ broj 44058/47 od 5. decembra 1947. godine. U postupku je takođe utvrđeno da se članovi porodice P . Z, počev od izvršene dodele, nalaze u neprekidnom posedu sporne kuće, s tim da od 2005. godine, kada je preminula M . N, unuka P . Z, a majka podnosilaca ustavne žalbe Z . N . i V . P, u kući niko nije živeo. Napred iznete činjenice je kao nesporne među strankama označio i zakonski zastupnik tužene Opštine Inđija u žalbi izjavljenoj protiv prvostepene presude.

Suština obrazloženja osporene drugostepene presude ogleda se u oceni da podnosioci ustavne žalbe, kao pravni sledbenici pokojnog P. Z, nisu predložili dokaze u pravcu utvrđivanja osnova za upis sporne nepokretnosti kao opštenarodne imovine, a kasnije kao društvene svojine, sa pravom korišćenja Opštine Inđija, zatim na okolnost da li su njihovi pravni prethodnici (porodica P . Z .) ikada bili upisani kao vlasnici sporne nepokretnosti, a ako nisu, iz kog razloga, te da li odluka o dodeli kuće i okućnice u postupku kolonizacije i dalje proizvodi pravno dejstvo. Pored navedenog, Apelacioni sud u Novom Sadu je izneo stav da, u konkretnom slučaju, nisu ispunjeni ni zakonski uslovi za utvrđenje prava svojine na spornoj nepokretnosti, kako putem redovnog, tako i putem vanrednog održaja.

Ustavni sud polazi od toga da je Apelacioni sud u Novom Sadu dokazivanje postojanja pravnog osnova za uknjižbu sporne nepokretnosti kao društvene svojine, sa pravom korišćenja Opštine Inđija, kao i činjenice da li su članovi porodice P . Z . ikada bili uknjiženi kao vlasnici iste, stavio na teret podnosiocima ustavne žalbe. Ovakvo stanovište implicira na to da je Apelacioni sud u Novom Sadu tužbu podnosilaca ustavne žalbe tretirao kao tzv. brisovnu tužbu, odnosno tužbu za brisanje upisa kojim je povređeno neko zemljišno-knjižno pravo. Tužba podnosilaca ustavne žalbe, po oceni Ustavnog suda, sadrži imovinskopravni zahtev koji se odnosi na sticanje prava svojine na predmetnoj nepokretnosti, po osnovu dodele u postupku agrarne reforme i kolonizacije, polazeći od toga da su nepokretnosti iz zemljišnog fonda, nakon dodele tzv. agrarnim interesentima, ex lege prelazile u njihovu svojinu. Prema tome, Ustavni sud odnos drugostepenog suda prema tužbi podnosilaca ustavne žalbe, kao prema brisovnoj tužbi, smatra proizvoljnim, što je za posledicu imalo i proizvoljnu primenu pravila o teretu dokazivanja.

Tvrdnju da je sporna nepokretnost bila uknjižena kao vlasništvo članova porodice P. Z . podnosioci ustavne žalbe su dokumentovali izvodom iz stare zemljišne knjige za ZKUL 3624 , KO N . S, pri čemu se pod starom zemljišnom knjigom podrazumeva stanje upisa koje je postojalo u periodu do obnove zemljišnih knjiga za KO N . S, tokom 1965. i 1966. godine. Pored toga, podnosioci ustavne žalbe su izneli tvrdnju, koja je u toku dokaznog postupka i potvrđena, da su oni, a pre njih članovi porodice P . Z, dakle, njihovi pravni prethodnici, bili u neprekidnom posedu sporne nepokretnosti od momenta dodele u postupku kolonizacije. Dakle, u duhu pravila o teretu dokazivanja, podnosioci ustavne žalbe su, kao tužilačka strana u predmetnom sporu, istakli činjenice na kojima zasnivaju svoj tužbeni zahtev i za to predložili dokaze.

Izveštajem zemljišno-knjižnog odeljenja Opštinskog suda u Inđiji o istorijatu katastarske parcele broj 1455, KO N. S, dovedena je u pitanje činjenica da su članovi porodice P . Z . ikada bili uknjiženi kao suvlasnici predmetne nepokretnosti. Po mišljenju drugostepenog suda, podnosioci ustavne žalbe su u situaciji u kojoj dva dokaza iste dokazne snage, koji predstavljaju javne isprave, sadrže različite činjenice o tome u koji zemljišno-knjižni uložak stare zemljišne knjige je bila upisana sporna nepokretnost i u čiju korist je bila upisana svojina na njoj, bili dužni da pribave i dostave sudu odgovarajuće dokaze iz kojih bi se moglo pouzdano i van razumne sumnje zaključiti koji od različitih podataka su tačni. Drugostepeni sud posebno ukazuje na to koje su sve mogućnosti podnosiocima ustavne žalbe stajale na raspolaganju u pravcu otklanjanja opisane nesaglasnosti dva dokumenta, u kom pogledu je istaknuto „da su tužioci imali mogućnost da pribave od zemljišno-knjižnog suda, ukoliko se javna evidencija o pravima na toj nepokretnosti još uvek ne vodi u katastru nepokretnosti, ili ukoliko je evidencija preneta u katastar nepokretnosti, koji u tom slučaju preuzima i nove i stare zemljišne knjige i zbirke isprava, da od katastra nepokretnosti pribave fotokopiju kompletnog zemljišno-knjižnog uloška iz stare i iz nove zemljišne knjige, kao i zapisnik sa obnove zemljišne knjige, jer bi se iz tih dokaza moglo nesumnjivo utvrditi da li su tužioci ikada bili upisani kao vlasnici predmetne nepokretnosti, a ukoliko se ustanovi da su bili upisani, šta je u tom slučaju bio pravni osnov za upis društvene svojine u postupku obnove zemljišnih knjiga, a zatim dalje dokazivati da eventualno taj osnov nije bio punovažan prema tada važećim propisima, kao i da odluka na kojoj oni zasnivaju svoju tvrdnju o pravu vlasništva njihovog pravnog prethodnika proizvodi pravno dejstvo“.

Polazeći od stava izraženog u Odluci Už-6568/2011 od 12. juna 2014. godine (da je sud, saglasno članu 298. ZPP, postavljanjem pitanja i na drugi celishodan način, mogao da preduzme inicijativu tokom rasprave, kako bi se iznele sve bitne činjenice, dopunili nepotpuni navodi stranaka o važnim činjenicama, označila ili dopunila dokazna sredstva koja se odnose na navode stranaka, i uopšte, kako bi se pružila sva razjašnjenja potrebna da bi se utvrdilo činjenično stanje važno za odluku, odnosno kako činjenično stanje u predmetu ne bi ostalo nerazjašnjeno), Ustavni sud je ocenio da citirane konstatacije iz obrazloženja osporene drugostepene presude predstavljaju, zapravo, deo procesne aktivnosti kojoj je prvostepeni sud, saglasno članu 298. ZPP, bio ovlašćen da pribegne. Naime, u situaciji u kojoj podnosioci ustavne žalbe nesumnjivo poseduju izvod iz stare zemljišne knjige, sa podatkom o uknjižbi koju ne sadrži izveštaj zemljišno-knjižnog odeljenja, ostalo je nerazjašnjeno zašto predmetni izveštaj ne sadrži navedeni podatak. Apelacioni sud u Novom Sadu smatra da su podnosioci ustavne žalbe, primenom pravila o teretu dokazivanja, bili dužni da, bez inicijative suda, predlože dalje dokaze u pravcu dokazivanja činjenice upisa njihovih pravnih prethodnika kao vlasnika sporne nepokretnosti. Štaviše, drugostepeni sud konkretizuje koji bi to dokazi bili adekavatni za utvrđivanje navedene činjenice, a koje podnosioci ustavne žalbe nisu predložili do zaključenja glavne rasprave. Međutim, Ustavni sud je mišljenja da je na strani podnosilaca ustavne žalbe postojala neka vrsta legitimnog očekivanja da dokaz koji oni poseduju može biti dovoljan kod dokazivanja činjenice upisa prava svojine u korist članova porodice P. Z. S tim u vezi, pasivno držanje i indolentnost prvostepenog suda, koje se ogleda u nepreduzimanju inicijative da se nastala nejasnoća razjasni, po oceni Ustavnog suda, ne bi mogla biti stavljena na teret samo podnosiocima ustavne žalbe. U tom smislu, štetna posledica u vidu pravnosnažnog odbijanja tužbenog zahteva, koju je u značajnoj meri izazvalo nepostupanje prvostepenog suda, tačnije nekorišćenje određenih procesnih ovlašćenja u fazi glavne rasprave, u očiglednoj je nesrazmeri sa propustom podnosilaca ustavne žalbe da bez inicijative suda predlože dodatne dokaze kojima bi se opisana nejasnoća razrešila. Pored toga, Ustavni sud ima u vidu da je prvostepeni sud svojom presudom delimično usvojio tužbeni zahtev podnosilaca ustavne žalbe i utvrdio da oni imaju pravo korišćenja na spornoj nepokretnosti, držeći se maksime nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet. Prema tome, Ustavni sud je mišljenja da navedeno neslaganje podataka u dve odvojene javne isprave, iste dokazne snage, nije predstavljalo smetnju za prvostepeni sud da delimično usvoji postavljeni tužbeni zahtev, što može biti razlog zbog kojeg prvostepeni sud nije preduzeo aktivnosti u pravcu otklanjanja nastale nejasnoće, ali i razlog više zbog kojeg podnosioci ustavne žalbe ne bi trebalo da budu pogođeni najdrastičnijom sankcijom - pravnosnažnim odbijanjem tužbenog zahteva u celini.

S druge strane, dokazivanje činjenice da li odluka o dodeli sporne nepokretnosti u postupku kolonizacije i dalje proizvodi pravno dejstvo drugostepeni sud takođe stavlja u obavezu podnosiocima ustavne žalbe. Ustavni sud nalazi da je takvo stanovište drugostepenog suda zasnovano na ustavnopravno neprihvatljivoj primeni pravila o teretu dokazivanja, polazeći od toga da su posnosioci ustavne žalbe i dalje u posedu nepokretnosti koja je njihovim pravnim prethodnicima dodeljena u postupku kolonizacije. Drugim rečima, zbog činjenice da su podnosioci ustavne žalbe i dalje u posedu sporne nepokretnosti, u okviru kojeg i dalje vrše svojinskopravna ovlašćenja da nepokretnost koriste i upotrebljavaju, i to kao pravni sledbenici članova porodice P. Z, teret dokazivanja da je njihovo pravo po osnovu kolonizacije i dodele nepokretnosti iz zemljišnog fonda prestalo poništajem odluke ili na neki drugi način (Zakonom o agrarnoj regormi i kolonizaciji su bili propisani slučajevi u kojima je rešenje o dodeli nepokretnosti moglo biti poništeno), po mišljenju Ustavnog suda, a saglasno odredbi člana 223. stav 3. ZPP, leži na tuženoj strani.

Na osnovu izloženog, Ustavni sud je ocenio da je osporena presuda Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 4710/12 od 24. juna 2013. godine zasnovana na proizvoljnoj primeni merodavnog procesnog prava, zbog čega je podnosiocima ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava. Stoga je ustavnu žalbu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US i 40/15 – dr. zakon i 103/15) i odlučio kao u tački 1. izreke.

6. Ustavni sud je ocenio da su posledice utvrđene povrede prava takve prirode da se mogu otkloniti samo poništajem osporene drugostepene presude i određivanjem da Apelacioni sud u Novom Sadu donese novu odluku o žalbama podnosilaca ustavne žalbe i tužene Opštine Inđija izjavljenim protiv presude Osnovnog suda u Sremskoj Mitrovici – Sudska jedinica u Inđiji P. 1179/10 od 29. novembra 2011. godine, zbog čega je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučeno kao u tački 2. izreke.

Ustavni sud posebno ukazuje da svojom odlukom ne prejudicira odluku , odnosno stav nadležnog suda o tome da li postoje zakonski uslovi za utvrđenje prava svojine na spornoj nepokretnosti u korist podnosilaca ustavne žalbe, jer to isključivo zavisi od rezultatat a dokaznog postupka, sprovedenog na način koji Ustavni sud smatra pravičnim, a o čemu se podrobno izjasnio u obrazloženju ove odluke.

8. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.