Povreda prava na suđenje u razumnom roku i imovinu zbog dugotrajnog postupka

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući povredu prava na suđenje u razumnom roku i prava na imovinu. Parnični i izvršni postupak, posmatrani kao celina, trajali su preko 13 godina, što je nerazumno dugo, a neizvršenje pravnosnažne presude predstavlja mešanje u pravo na imovinu.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran P. Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi S. Đ. iz D. b. kod L, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 10. aprila 2014. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba S. Đ . i utvrđuje da je u parničnom postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Leskovcu u predmetu P. 805/04 povređen o prav o podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku, zajemčen o odredb om člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije .

2. Usvaja se ustavna žalba S. Đ. i utvrđuje da su u izvršnom postupku koji se vodio pred Osnovnim sudom u Leskovcu u predmetu I. 7941/10 povređena prav a podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku i na imovinu, zajemčena odredb ama člana 32. stav 1. i člana 58. stav 1. Ustava.

3. Nalaže se Osnovnom sudu u Leskovcu da okonča izvršni postupak iz tačke 2. u skladu sa zakonom.

4. Utvrđuje se pravo podnosioca ustavne žalbe na naknadu nematerijalne štete u ukupnom iznosu od 1.300 evra, u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde i državne uprave.

O b r a z l o ž e nj e

1. S. Đ. iz D. b. kod L. je 5. decembra 2011. godine, preko punomoćnika Z. S, advokata iz L, podneo Ustavnom sudu ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku i prava na imovinu, zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 58. stav 1. Ustava, u parničnom postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Leskovcu u predmetu P. 805/04 i izvršnom postupku koji se vodio pred Osnovnim sudom u Leskovcu u predmetu I. 7941/10.

U ustavnoj žalbi se, pored ostalog, navodi: da je parnica radi naknade štete, koju je podnosilac pokrenuo 21. septembra 1998. godine, trajala više od sedam godina; da je postupak izvršenja presude donete u pomenutoj parnici pokrenut 19. jula 2006. godine, a okončan 28. novembra 2011. godine, donošenjem rešenja o prekidu postupka, usled otvaranja stečajnog postupka nad izvršnim dužnikom ZZ "G."; da za sve vreme trajanja izvršnog postupka nije doneto pravnosnažno rešenje o izvršenju ili rešenje kojim se odbija predlog za izvršenje; da sudski postupak predstavlja jedinstvenu celinu, zbog čega ocena suđenja u razumnom roku mora obuhvatiti celokupni period od podnošenja tužbe, uključujući i period trajanja izvršnog postupka; da je nesprovođenjem izvršenja podnosiocu, pored prava na suđenje u razumnom roku, povređeno i pravo na mirno uživanje imovine, imajući u vidu da svako novčano potraživanje dosuđeno pravnosnažnom sudskom odlukom ulazi u imovinu jednog lica.

Predloženo je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu, utvrdi da je podnosilac pretrpeo povredu prava na suđenje u razumnom roku i prava na imovinu, prizna podnosiocu pravo na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 350.000 dinara i dosudi mu troškove postupka po ustavnoj žalbi.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava ili slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u spise predmeta Opštinskog suda u Leskovcu P. 805/04 i Osnovnog suda u Leskovcu I. 7941/10, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari.

Podnosilac ustavne žalbe je 21. septembra 1998. godine, u svojstvu tužioca, podneo Opštinskom sudu u Leskovcu tužbu protiv tuženih Z. z. "G." iz G. (ZZ "G.") i K. "D. o." a.d. B. – G. f. u L, radi naknade štete zbog teške telesne povrede zadobijene u saobraćajnoj nezgodi. Predmet je zaveden pod brojem P. 3128/98.

Opštinski sud u Leskovcu je u ovom predmetu presudio ukupno četiri puta, imajući u vidu da je Okružni sud u Leskovcu u tri navrata ukidao presude pomenutog prvostepenog suda. Tačnije, presuda P. 3128/98 od 16. juna 2000. godine ukinuta je rešenjem Okružnog suda u Leskovcu Gž. 1249/2000 od 6. novembra 2000. godine, presuda P. 3136/2000 od 26. aprila 2002. godine rešenjem Gž. 1374/02 od 6. januara 2003. godine, a presuda P. 158/03 od 25. septembra 2003. godine rešenjem Gž. 336/04 od 18. februara 2004. godine. Konačno, poslednja u nizu, presuda Opštinskog suda u Leskovcu P. 805/04 od 2. juna 2005. godine, kojom je tužbeni zahtev tužioca delimično usvojen prema tuženoj ZZ "G.", a prema tuženom "D. o." a.d. u celini odbijen kao neosnovan, potvrđena je presudom Okružnog suda u Leskovcu Gž. 2826/05 od 10. aprila 2006. godine. Revizija tužioca izjavljena protiv navedene drugostepene presude odbijena je kao neosnovana presudom Vrhovnog suda Srbije Rev. 1437/06 od 13. septembra 2006. godine, koja je punomoćniku tužioca uručena 15. novembra 2006. godine.

U postupku pred prvostepenim sudom zakazano je ukupno dvadeset osam ročišta za glavnu raspravu, od kojih samo dva nisu održana. Dokazni postupak je prevashodno bio sačinjen od sumarnih veštačenja, najpre medicinskog (hirurg – ortoped i neuropsihijatar), a zatim i poljoprivrednog veštačenja i veštačenja iz oblasti medicine rada, na okolnost izgubljene zarade i smanjenja radne sposobnosti kod tužioca. Nedostatnost mišljenja angažovanih veštaka, kao i propust prvostepenog suda da pravilno i celovito odluči o istaknutom prigovoru podeljene odgovornosti (doprinosa tužioca u nastanku štete) bili su ključni razlozi većeg broja ukidanja prvostepenih presuda od strane Okružnog suda u Leskovcu.

Podnosilac ustavne žalbe je 15. jula 2006. godine, u svojstvu izvršnog poverioca, podneo Opštinskom sudu u Leskovcu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika ZZ "G.", na osnovu pravnosnažne i izvršne presude Opštinskog suda u Leskovcu P. 805/04 od 2. juna 2005. godine, tražeći da se izvršenje sprovede prodajom nepokretnosti – poslovnih prostorija, upisanih u posedovni list broj 293, KO Grdelica. Predmet je zaveden pod brojem I. 2178/06.

Opštinski sud u Leskovcu je 25. septembra 2006. godine doneo rešenje I. 2178/06 kojim je odbio predloženo izvršenje, sa obrazloženjem da su nepokretnosti čija se prodaja predlaže u državnoj svojini, da je izvršni dužnik upisan kao njihov korisnik, te da je izvršni poverilac bio u obavezi da uz predlog za izvršenje dostavi i saglasnost Direkcije za imovinu Republike Srbije.

Naredba postupajućeg sudije da se spisi izvršnog predmeta dostave Okružnom sudu u Leskovcu, radi odlučivanja o žalbi izvršnog poverioca, nosi datum 17. oktobar 2006. godine. Međutim, spisi su drugostepenom sudu prosleđeni tek 31. maja 2007. godine, a vraćeni 2. oktobra 2007. godine. Rešenjem Okružnog suda u Leskovcu Gž. 2076/07 od 20. septembra 2007. godine ukinuto je rešenje Opštinskog suda u Leskovcu I. 2178/06 od 25. septembra 2006. godine, uz nalog da prvostepeni sud održi ročište zbog spornih pitanja oko vlasništva na predmetnoj imovini. Opštinski sud u Leskovcu je u narednom periodu održao ukupno sedam ročišta, od toga jedno na licu mesta, u prisustvu veštaka geometra. Predstavnik izvršnog dužnika je u nekoliko navrata istakao da su predmetni poslovni objekti u vlasništvu izvršnog dužnika, ali da je na njima uspostavljena hipoteka I reda, što predstavlja smetnju za sprovođenje izvršenja. Nakon obavljenog geodetskog veštačenja i saslušanja veštaka geometra na ročištu, punomoćnik izvršnog poverioca je podneskom od 16. jula 2008. godine precizirao predlog za izvršenje, sa tačnom identifikacijom objekata čija se prodaja zahteva.

Rešenjem Opštinskog suda u Leskovcu I. 3462/07 od 25. septembra 2008. godine odbijen je po drugi put predlog za izvršenje u ovoj pravnoj stvari, sa obrazloženjem da je na osnovu člana 49a važećeg Zakona o zadrugama neophodno da se za prodaju predmetnih nepokretnosti pribavi saglasnost Agencije za privatizaciju.

Postupajući po žalbi izvršnog poverioca, Okružni sud u Leskovcu je doneo rešenje Gž. 3232/08 od 6. januara 2009. godine, kojim je ukinuo rešenje Opštinskog suda u Leskovcu I. 3462/07 od 25. septembra 2008. godine, sa obrazloženjem da se u konkretnom slučaju ne radi o dobrovoljnoj, već o prinudnoj prodaji nepokretne imovine koja je nesporno u vlasništvu izvršnog dužnika, te da je prvostepeni sud bio u obavezi da po službenoj dužnosti od Agencije za privatizaciju zatraži saglasnost za prodaju.

U ponovnom postupku predmet je dobio broj I. 132/09. Opštinski sud u Leskovcu je dopisom od 23. januara 2009. godine zatražio od Agencije za privatizaciju saglasnost za sudsku prodaju predmetnih nepokretnosti. Agencija za privatizaciju je pomenuti dopis primila 25. februara 2009. godine, ali po istom nije dostavila odgovor.

Rešenjem Osnovnog suda u Leskovcu I. 7941/10 od 28. novembra 2011. godine određen je prekid izvršnog postupka, zbog otvaranja stečajnog postupka nad izvršnim dužnikom, rešenjem Privrednog suda u Leskovcu St. 95/10 od 12. septembra 2011. godine. Ovo rešenje je punomoćniku izvršnog poverioca uručeno 30. novembra 2011. godine i predmet je arhiviran 12. januara 2012. godine. U periodu između traženja saglasnosti od Agencije za privatizaciju i donošenja rešenja o prekidu postupka, izvršni sud nije preduzeo nijednu radnju.

4. Odredbama Ustava, na čije se povrede ukazuje ustavnom žalbom, utvrđeno je: da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (član 58. stav 1.).

Članom 10. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik SFRJ“, br. 4/77, 36/77, 6/80, 36/80, 43/82, 72/82, 69/82, 58/84, 74/87, 57/89, 20/90, 27/90 i 35/91 i „Službeni glasnik SRJ“, br. 27/92, 31/93, 24/94, 12/98, 15/98 i 3/02), koji je važio u vreme pokretanja osporenog parničnog postupka, bilo je propisano da je sud dužan da nastoji da se postupak sprovede bez odugovlačenja i sa što manje troškova i da onemogući svaku zloupotrebu prava koja strankama pripada u postupku.

Zakonom o parničnom postupku (“Službeni glasnik RS“, br oj 125/04 ), koji je počeo da se primenjuje 22. februara 2005. godine, bilo je propisano: da stranka ima pravo da sud odluči o njenim zahtevima i predlozima u razumnom roku, da je sud dužan da se postupak sprovede bez odugovlačenja i sa što manje troškova (član 10.); da je sud dužan da se stara da se predmet spora svestrano pretrese, da se postupak ne odugovlači i da se rasprava po mogućnosti dovrši na jednom ročištu (član 312. stav 2.).

Odredbom člana 5. stav 1. Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji je bio na snazi u vreme pokretanja osporenog izvršn og postupka, bilo je propisano da je u postupku izvršenja i obezbeđenja sud dužan da postupa hitno.

Članom 6. stav 1. Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS", br. 31/11, 99/11 i 18/13–Odluka US), koji je počeo da se primenjuje 17. septembra 2011. godine, a važi za sve postupke izvršenja koji su u toku, propisano je da je postupak izvršenja i obezbeđenja hitan.

Odredbama člana 93. st. 1. i 2. Zakona o stečaju (''Službeni glasnik RS'', br . 104/09, 99/11 i 71/12–Odluka US) propisano je da se od dana otvaranja stečajnog postupka ne može protiv stečajnog dužnika, odnosno nad njegovom imovinom, odrediti i sprovesti prinudno izvršenje, niti bilo koja mera postupka izvršenja osim izvršenja koja se odnose na obaveze stečajne mase i troškova stečajnog postupka, te da se obustavljaju postupci iz stava 1. ovog člana koji su u toku.

5. Ispitujući navode i razloge ustavne žalbe sa stanovišta Ustavom zajemčenog prava na suđenje u razumnom roku, Ustavni sud konstatuje da je period za ocenu razumne dužine trajanja postupka, koja spada u nadležnost Ustavnog suda, počeo da teče od 8. novembra 2006. godine, kada je stupio na snagu Ustav Republike Srbije. Međutim, Ustavni sud je ocenio da se radi utvrđivanja opravdanosti dužine trajanja postupka mora uzeti u obzir i stanje predmeta na dan 8. novembra 2006. godine i da su, u konkretnom slučaju, ispunjeni uslovi da se prilikom ocene uzme u obzir celokupan period trajanja postupka.

Analizirajući dužinu trajanja osporenih sudskih postupaka, Ustavni sud je ocenio da se u konkretnom slučaju kao jedinstvena celina mora sagledati i parnični postupak koji se vodio pred Opštinskim sudom u Leskovcu, kao i izvršni postupak koji je pokrenut na osnovu izvršne isprave donete u navedenoj parnici i koji je okončan prekidom, usled otvaranja stečajnog postupka nad izvršnim dužnikom. S tim u vezi, Ustavni sud ističe i da se, prema praksi Evropskog suda za ljudska prava, izvršenje sudskih odluka smatra sastavnim delom suđenja (stav Evropskog suda za ljudska prava u predmetima Hornsby protiv Grčke i Jeličić protiv Bosne i Hercegovine). Polazeći od iznetog, Ustavni sud je utvrdio da je parnični postupak pokrenut 21. septembra 1998. godine, podnošenjem tužbe Opštinskom sudu u Leskovcu i da je okončan donošenjem presude Vrhovnog suda Srbije Rev. 1437/06 od 13. septembra 2006. godine, dok je izvršni postupak, koji je usledio nakon pravnosnažnosti presude P. 805/04 od 2. juna 2005. godine, pokrenut 15. jula 2006. godine, podnošenjem predloga za izvršenje Opštinskom sudu u Leskovcu, a prekinut zbog stečaja izvršnog dužnika rešenjem Osnovnog suda u Leskovcu I. 7941/10 od 28. novembra 2011. godine, koje je punomoćniku podnosioca uručeno 30. novembra 2011. godine.

Kada je reč o dužini trajanja postupaka, Ustavni sud je utvrdio da su osporeni sudski postupci ukupno trajali trinaest godina i dva meseca, te da prinudno izvršenje, do otvaranja stečajnog postupka nad izvršnim dužnikom, nije sprovedeno. Navedeno trajanje parničnog i izvršnog postupka, samo po sebi , ukazuje da postup ak nije okončan u okviru razumnog roka. S obzirom na navedeno, Ustavni sud nalazi da se i pored toga što je pojam razumne dužine trajanja jednog sudskog postupka relativna kategorija koja zavisi od niza činilaca - složenosti činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanja podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanja nadležnih sudova koji vode postupak i prirode zahteva, odnosno značaja prava o kome se u postupku raspravlja za podnosioca, osmogodišnje trajanje parnice i petoipogodišnje trajanje izvršnog postupka (s tim da je izvršni postupak pokrenut dva meseca pre donošenja revizijske presude), ne može opravdati nijednim od prethodno navedenih činilaca. Naime, Ustavni sud nalazi da se, bez obzira na to koliko su složena sporna pitanja koja u jednom sudskom postupku treba raspraviti, ne može prihvatiti da je trinaestogodišnje trajanje jedinstvenog sudskog postupka razumno, te da se ovako dugo trajanje postupka može samo pripisati nedelotvornosti Opštinskog suda u Leskovcu, koji je bio nadležan za vođenje parničnog i izvršnog postupka, kao i Osnovnog suda u Leskovcu, koji je nakon 1. januara 2010. godine preuzeo nadležnost Opštinskog suda u Leskovcu. Činjenice da je u predmetnom parničnom postupku čak tri puta ukidana prvostepena presuda, uglavnom zbog istih propusta prvostepenog suda koji su se najviše ticali pravilnog utvrđenja odlučujućih činjenica za presuđenje, te da Opštinski sud u Leskovcu, nakon što je od Agencije za privatizaciju zatražio saglasnost za sudsku prodaju predmetnih nepokretnosti, nije preduzeo nijednu radnju, po oceni Ustavnog suda, predstavljaju sasvim dovoljne argumente za tvrdnju da sudovi u ovim predmetima nisu postupali u skladu sa načelima efikasnosti i hitnosti. Uzimajući u obzir napred izneto, Ustavni sud je ocenio da je, u konkretnom slučaju, povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava.

Stoga je Sud ustavnu žalbu u tom delu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", br. 109/07, 99/11 i 18/13 – Odluka US), odlučujući kao u tački 1. i prvom delu tačke 2. izreke.

6. Što se tiče tvrdnji o povredi prava na imovinu, kao posledice dugog trajanja sudskog postupka, Ustavni sud konstatuje da država, kada se radi o izvršnim postupcima koji se vode protiv privatnih lica, odnosno lica koja nisu u isključivom ili pretežnom državnom vlasništvu, kao što je u konkretnom slučaju reč, ne garantuje pozitivan ishod tog postupka po izvršnog poverioca, već samo ima dužnost da preko svojih organa preduzme sve zakonske mere kako bi se prinudno izvršenje sprovelo. Činjenice da Opštinski sud u Leskovcu i Osnovni sud u Leskovcu do otvaranja stečajnog postupka nad izvršnim dužnikom nisu pravnosnažno odlučili o osnovanosti predloga za izvršenje, da dve godine i devet meseci nisu preduzeli nijednu izvršnu radnju i da je podnosilac, zbog takvog neažurnog postupanja izvršnih sudova, nakon donošenja rešenja o prekidu izvršnog postupka faktički onemogućen da ostvari svoja potraživanja u ovom predmetu, po oceni Ustavnog suda, nedvosmisleno govore da je u konkretnom slučaju povređeno i pravo podnosioca na mirno uživanje imovine iz člana 58. stav 1. Ustava. Ustavni sud je i u ovom predmetu imao u vidu stav Evropskog suda za ljudska prava, po kome propust države da izvrši pravnosnažnu presudu ili drugu izvršnu ispravu izrečenu u korist podnosioca predstavke predstavlja mešanje u njegovo pravo na mirno uživanje imovine (videti presudu Vlahović protiv Srbije, od 16. decembra 2008. godine).

Zbog napred iznetog, Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu i utvrdio da je u osporenom izvršnom postupku povređeno pravo podnosioca na imovinu, zajemčeno odredbom člana 58. stav 1. Ustava, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu , odlučio kao u drugom delu tačke 2. izreke.

7. S obzirom na to da je nad izvršnim dužnikom otvoren stečajni postupak, Ustavni sud je, u smislu odredbe člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, naložio Osnovnom sudu u Leskovcu da okonča predmetni izvršni postupak u skladu sa zakonom, odlučujući kao u tački 3. izreke.

8. Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, u tački 4. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnosioca ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava na suđenje u razumnom roku, u ovom slučaju, ostvari utvrđivanjem prava na naknadu nematerijalne štete u ukupnom iznosu od 1.300 evra, u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je imao u vidu svoju postojeću praksu i praksu Evropskog suda za ljudska prava u sličnim slučajevima, zatim ekonomske i socijalne prilike u Republici Srbiji, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete kojom se oštećenom pruža odgovarajuće zadovoljenje.

9. U pogledu zahteva podnosioca za naknadu troškova postupka po ustavn oj žalb i, Ustavni sud podseća da je u svojoj dosadašnjoj praksi više puta razmatrao navedeno pitanje, te da je zauzeo stav da u smislu člana 6. Zakona o Ustavnom sudu nema osnova za naknadu troškova postupka pred Ustavnim sudom (videti, pored drugih, Odluku Už -633/2011 od 8. maja 2013. godine).

10. Saglasno izloženom, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.