Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu B. J. i utvrđuje povredu prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku. Postupak za naplatu potraživanja iz radnog odnosa trajao je tri i po godine, uz neopravdane prekide i zastoje od strane suda.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće , u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi B. J. iz V, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 17. aprila 2014. godine, doneo je

O D L U K U

Usvaja se ustavna žalba B. J. i utvrđuje da je u izvršnom postupku koji je vođen pred Osnovnim sudom u Vršcu u predmetu I. 705/10 povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije , dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

O b r a z l o ž e nj e

1. B. J. iz V. je 20. decembra 2011. godine, preko punomoćnika M. M, advokata iz V, podneo Ustavnom sudu ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku i prava na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 36. Ustava Republike Srbije u izvršnom postupku koji se vodi pred Osnovnim sudom u Vršcu u predmetu I. 1075/10. Podnosilac ustavne žalbe je osporio i rešenje Osnovnog suda u Vršcu I. 1075/10 od 30. novembra 2011. godine zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Podnosilac ustavne žalbe je naveo: da je kao izvršni poverilac 7. maja 2009. godine Opštinskom sudu u Vršcu podneo predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika AD „V. v.“ iz V, radi naplate svojih novčanih potraživanja iz radnog odnosa, i to plenidbom i prodajom pokretnih stvari izvršnog dužnika; da izvršenje i dalje nije sprovedeno; da je Viši sud u Pančevu u odlukama Gž. 1278/11 i Gž. 1163/11 od 16. septembra 2011. godine u istoj činjeničnoj i pravnoj situaciji kao što je i podnosilac ustavne žalbe u predmetnom postupku, zauzeo pravni stav da se postupak izvršenja ima nastaviti i okončati bez obzira što je izvršni dužnik u postupku restrukturiranja, međutim podnosilac ustavne žalbe nije priložio navedene sudske odluke.

Zahteva da Ustavni sud poništi rešenje Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 30. novembra 2011. godine i naredi izvršnom sudu da sprovede izvršni postupak. Naknadu štete nije tražio.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u s mislu člana 175. stav 3. Ustava uređuje zakonom.

Odredba člana 82. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS" br. 109/07, 99/11 i 18/13 -Odluka US) je po sadržini istovetn a odredbi člana 170. Ustava, dok j e stavom 2. istog člana propisano da se ustavna žalba može izjaviti i ako nisu iscrpljena pravna sredstva, u slučaju kada j e podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku, uvidom u spise predmeta Osnovnog suda u Vršcu I. 1247/12 (raniji broj I. 705/10), utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Podnosilac ustavne žalbe je kao izvršni poverilac 7. maja 2009. godine podneo Opštinskom sudu u Vršcu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika AD „V. v.“ iz V, radi naplate novčanog potraživanja, i to popisom, plenidbom, procenom i prodajom pokretnih stvari izvršnog dužnika, a na osnovu pravnosnažne i izvršne presude zbog propuštanja Opštinskog suda u Vršcu P1. 13/09 od 18. februara 2009. godine. Opštinski sud u Vršcu je rešenjem I. 268/09 od 8. maja 2009. godine usvojio predloženo izvršenje.

Izvršni poverilac je 6. novembra 2009. godine od izvršnog suda tražio promenu sredstava izvršenja, sada na nepokretnostima izvršnog dužnika i rešenjem Opštinskog suda u Vršcu I. 268/09 od 13. novembra 2009. godine usvojen je predlog izvršnog poverioca za promenu sredstava izvršenja, određeno je da će se izvršenje sprovesti na konkretnim nepokretnostima izvršnog dužnika, i naloženo je katastru nepokretnosti da na tim nepokretnostima izvrši zabeležbu ovog rešenja i rešenja o izvršenju I. 268/09 sa teretom javne prodaje. Odlučujući o žalbi izvršnog dužnika rešenjem Višeg suda u Pančevu Gž. 1060/10 od 8. februara 2010. godine usvojena je žalba izvršnog dužnika, te je rešenje Opštinskog suda u Vršcu I. 268/09 od 13. novembra 2009. godine ukinuto i predlog za promenu sredstava izvršenja je odbačen kao nepotpun.

Agencija za privatizaciju je 5. novembra 2010. godine dostavila tada nadležnom Osnovnom sudu u Vršcu odluku o restrukturiranju AD „V. v.“, od 1. novembra 2010. godine. Rešenjem Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 17. decembra 2010. godine prekinut je predmetni izvršni postupak do donošenja odluke o okončanju restrukturiranja nad izvršnim dužnikom. Izvršni poverilac, ovde podnosilac ustavne žalbe je 18. marta 2011. godine tražio od izvršnog suda nastavak izvršnog postupka pozivajući se na pravni stav Građanskog odeljenja Vrhovnog kasacionog suda od 22. februara 2011. godine prema kome se izvršni postupci koji se odnose na naplatu novčanih potraživanja iz radnog odnosa utvrđeni izvršnim ispravama protiv izvršnog dužnika, subjekta privatizacije u restrukturiranju neće prekidati, a prekinuti postupci će se nastaviti i okončati. Rešenjem Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 24. maja 2011. godine određeno je da se izvršni postupak nastavlja.

Odlučujući o žalbi izvršnog dužnika protiv rešenja o nastavku postupka izvršenja, rešenjem Višeg suda u Pančevu Gž. 880/11 od 28. juna 2011. godine odbijena je kao neosnovana žalba izvršnog dužnika i potvrđeno je rešenje Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 24. maja 2011. godine.

Osporenim rešenjem Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 30. novembra 2011. godine određeno je da se zastaje sa postupkom izvršenja u predmetu I. 705/10 do okončanja restrukturiranja subjekata privatizacije i da će sud nastaviti postupak po službenoj dužnosti čim prestanu razlozi koji su izazvali zastoj postupka.

Izvršni poverilac je 17. jula 2012. godine tražio promenu sredstava izvršenja i to sada na novčanim sredstvima izvršnog dužnika, kao i nastavak postupka izvršenja. Rešenjem Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 18. septembra 2012. godine nastavljen je izvršni postupak. Rešenjem Osnovnog suda u Vršcu Ipv (I) 129/12 od 8. oktobra 2012. godine odbijen je kao neosnovan prigovor izvršnog dužnika i potvrđeno je rešenje o nastavku postupka izvršenja Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 18. septembra 2012. godine.

Zaključkom Osnovnog suda u Vršcu I. 1247/12 od 15. novembra 2012. godine, a na osnovu zahteva izvršnog poverioca, promenjeno je sredstvo predmetnog izvršenja tako da je sada izvršenje određeno na novčanim sredstvima izvršnog dužnika, te je naloženo Narodnoj banci Srbije - Odseku za prinudnu naplatu Kragujevac da novčana sredstva sa računa izvršnog dužnika u restrukturiranju prenese na račun izvršnog poverioca, ovde podnosioca ustavne žalbe.

Narodna banka Srbije je 21. novembra 2012. godine obavestila izvršni sud da je rešenje Osnovnog suda u Vršcu I. 1247/12 izvršeno u celosti 19. novembra 2012. godine.

4. Za odlučivanje Ustavnog suda o predmetnoj ustavnoj žalbi od značaja su sledeće odredbe Ustava i zakona:

Odredbom člana 32. stav 1. Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravim i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega. Odredbama člana 36. Ustava utvrđeno je da se jemči jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, imaocima javnih ovlašćenja i organima autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave i da svako ima pravo na žalbu ili drugo pravno sredstvo protiv odluke kojom se odlučuje o njegovom pravu, obavezi ili na zakonu zasnovanom interesu.

Odredbama Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji je važio u vreme podnošenja predloga za izvršenje u ovoj pravnoj stvari, bilo je propisano: da je u postupku izvršenja i obezbeđenja sud dužan da postupa hitno i da je sud dužan da o predlogu za izvršenje odluči u roku od tri dana od dana podnošenja predloga (član 5. st. 1. i 2.); da rokovi koje određuje sud za preduzimanje određenih radnji ne mogu biti duži od tri dana, osim ako ovim zakonom nije drugačije predviđeno (član 5. stav 3.); da se postupanje protivno odredbama st. 1. i 2. ovog člana smatra nesavesnim i nestručnim postupanjem sudije, u smislu odredaba Zakona o sudijama (član 5. stav 5.); da je sud dužan da donese rešenje o izvršenju i preduzima radnje sprovođenja izvršenja, kada su ispunjeni uslovi za donošenje rešenja o izvršenju i za sprovođenje izvršenja (član 7.).

5. Razumna dužina trajanja sudskog postupka je relativna kategorija, koja zavisi od niza činilaca koji se moraju uzeti u obzir u svakom pojedinačnom slučaju prema njegovim specifičnim okolnostima. Složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanje nadležnih sudova koji vode postupak kao i priroda postavljenog zahteva, odnosno značaj raspravljanog prava za podnosioca ustavne žalbe su kriterijumi koji utiču na ocenu dužine trajanja postupka i određuju da li je postupak okončan u okviru razumnog roka ili ne.

Analizirajući dužinu trajanja osporenog izvršnog postupka, Ustavni sud je utvrdio da je navedeni izvršni postupak trajao tri i po godine.

Ocenjujući postupanje suda u ovoj pravnoj stvari, Ustavni sud je našao da izvršni sud nije delotvorno preduzimao radnje na koje je po zakonu bio obavezan kako bi se izvršni postupak okončao u razumnom roku. Naime, izvršni sud je u postupku izvršenja dužan da postupa hitno. Hitnost postupka podrazumeva brzo i efikasno donošenje odgovarajućih odluka, odnosno preduzimanje drugih radnji kojima se postupak izvršenja sprovodi i okončava.

Bitna karakteristika izvršnog postupka je njegov prinudni karakter koji određuje osnovna načela tog postupka. Jedno od tih načela je načelo oficijelnosti koje od suda zahteva aktivno ponašanje sve do okončanja izvršnog postupka, te je sud dužan hitno da preduzima sve radnje koje treba da dovedu do sprovođenja izvršenja i okončanja izvršnog postupka, što u konkretnoj situaciji nije bio slučaj. Osnovni razlog trajanja predmetnog izvršenja je neefikasno delovanje prvo Opštinskog suda u Vršcu, a zatim Osnovnog suda u Vršcu, njihovo nepostupanje u rokovima propisanim zakonom i nekorišćenje svih procesnih ovlašćenja koja su sudovima stajala na raspolaganju.

Naime, postupak izvršenja je započeo predlogom za izvršenje podnosioca ustavne žalbe 7. maja 2009. godine, izvršni sud je 8. maja 2009. godine dozvolio predloženo izvršenje, dok je 17. decembra 2010. godine prekinuo izvršni postupak jer se izvršni dužnik nalazio u postupku restrukturiranja. Zatim je nakon šest meseci od prekida postupka, na zahtev izvršnog poverioca, postupak izvršenja nastavljen. Dalje, 30. novembra 2011. godine određen je zastoj postupka do okončanja restrukturiranja izvršnog dužnika i izvršni poverilac je posle nepunih godinu dana tražio nastavak izvršnog postupka, kao i promenu sredstava izvršenja te je izvršni sud po zahtevu podnosioca nastavio postupak izvršenja i odredio promenu sredstava izvršenja sa nalogom Narodnoj banci Srbije da sprovede izvršenje. Narodna banka Srbije je posle šest dana obavestila sud da je rešenje o izvršenju sprovedeno u celosti 19. novembra 2012. godine.

Ustavni sud je našao da je predmet spora bio od izuzetnog značaja za podnosioca ustavne žalbe, s obzirom na to da je u pitanju izvršenje pravnosnažne sudske odluke koja se odnosi na novčana potraživanja podnosioca po osnovu radnog odnosa kod poslodavca.

Ispitujući ponašanje podnosioca ustavne žalbe, Ustavni sud je ocenio da podnosilac kao izvršni poverilac nije doprineo produžavanju izvršnog postupka.

Na osnovu navedenog, kako je izvršni sud bio dužan da saglasno odredbi člana 5. stav 1. Zakona o izvršnom postupku, postupa hitno, Ustavni sud nalazi da nadležni sudovi nisu postupali efikasno u skladu sa zakonskim ovlašćenjima da bi se izvršni postupak koji je po svojoj prirodi hitnog karaktera, okončao u najkraćem roku da bi se izvršni poverilac namirio.

U vezi sa iznetim, a s obzirom na to da je pravnosnažna i izvršna presuda Opštinskog suda u Vršcu P1. 13/09 od 18. februara 2009. godine izvršena nakon tri i po godine od dana podnošenja predloga za izvršenje, Ustavni sud konstatuje da je podnosiocu ustavne žalbe u izvršnom postupku koji se vodio pred Opštinskim sudom u Vranju u predmetu I. 705/10 povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbama člana 32. stav 1. Ustava. Stoga je Ustavni sud, krećući se u granicama ustavne žalbe, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, usvojio ustavnu žalbu.

6. U vezi sa navodima podnosioca da mu je povređeno pravo iz člana 36. stav 1. Ustava, Ustavni sud ukazuje da podnosilac ustavne žalbe nije dostavio sudske odluke o nejednakom postupanju nadležnih organa u istim činjeničnim i pravnim situacijama, na koje se pozvao u ustavnoj žalbi, te je Ustavni sud ocenio da ustavna žalbe ne sadrži ustavnopravne razloge kojima bi bila potkrepljena tvrdnja podnosioca da mu je uskraćeno pravo na jednaku sudsku zaštitu prava, a imajući u vidu navode o povredi prava na pravno sredstvo iz člana 36. stav 2. Ustava, Ustavni sud ukazuje da nema ustavnopravnih razloga ni za tvrdnje o povredi tog ustavnog prava, jer su podnosiocu ustavne žalbe tokom predmetnog izvršnog postupka stajala na raspolaganju sva zakonom raspoloživa pravna sredstva koja je koristio.

7. U vezi osporavanja ustavnom žalbom rešenja Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 30. novembra 2011. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud konstatuje da osporeno rešenje ne predstavlja akt kojim se odlučuje o pravima i obavezama stranke u postupku. Međutim, Ustavni sud ocenjuje da je osporeno rešenje o zastoju postupka Osnovnog suda u Vršcu I. 705/10 od 30. novembra 2011. godine u suprotnosti sa odlukama ovog suda, Evropskog suda za ljudska prava, te navedenim načelnim pravnim shvatanjem Vrhovnog kasacionog suda, jer zastoj izvršnog postupka iz razloga što se izvršni dužnik nalazi u postupku restrukturiranja sa stanovišta prava na suđenje u razumnom roku izvršnog poverioca, ovde podnosioca ustavne žalbe, ima iste pravne posledice kao i prekid izvršnog postupka. Stoga je Ustavni sud utvrdio da je donošenje rešenja o zastoju postupka, takođe, imalo uticaja na nerazumno dugo trajanje izvršnog postupka.

Stoga je u drugom delu izreke ustavna žalba odbačena, na osnovu člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, zbog nepostojanja pretpostavki utvrđenih Ustavom i Zakonom za vođenje postupka i odlučivanje.

8. Na osnovu izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.