Povreda prava na pravično suđenje u postupku restitucije

Kratak pregled

Ustavni sud je poništio presudu Upravnog suda u predmetu restitucije M. K. Utvrđeno je da je sud proizvoljno primenio zakon tvrdeći da podnosiocu imovina nije oduzeta, iako je parcela nesporno nacionalizovana 1960. godine.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-7483/2023
10.07.2025.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Snežana Marković, predsednik Veća i sudije Vesna Ilić Prelić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), Gordana Ajnšpiler Popović, dr Vladan Petrov, Tatjana Đurkić i Miroslav Nikolić, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi M. K. iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 10. jula 2025. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba M. K. i utvrđuje da je presudom Upravnog suda U. 19727/19 od 21. aprila 2023. godine povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Upravnog suda U. 19727/19 od 21. aprila 2023. godine i određuje se da isti sud donese novu odluku o tužbi podnosioca ustavne žalbe podnetoj protiv rešenja Ministarstva Finansija broj 46-00-00772/2017-13 od 28. oktobra 2019. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. M. K. iz Beograda, preko punomoćnika G. L, advokata iz Beograda, podneo je Ustavnom sudu, 22. juna 2023. godine, ustavnu žalbu protiv presude Upravnog suda U. 19727/19 od 21. aprila 2023. godine, zbog povrede načela zabrane diskriminacije iz člana 21. Ustava Republike Srbije, prava na pravično suđenje, prava na jednaku zaštitu prava i prava na imovinu, zajemčenih odredbama člana 32. stav 1, člana 36. stav 1. i člana 58. st. 1. i 2. Ustava.

U ustavnoj žalbi je u prilog tvrdnji o povredi označenih prava navedeno:

- da je „pre nacionalizacije na dvorišnom objektu“, kao i na k.p. broj … bilo konstituisano suvlasništvo sa jasno opredeljenim udelima pojedinih suvlasnika, u svemu kako je navedeno u rešenju NO Vračar broj 11440/1 od 8. aprila 1960. godine;

- da je na osnovu tog rešenja u zemljišne knjige upisana društvena svojina na navedenoj parceli, kući i dvorišnoj zgradi u dnu desno – zajednički delovi;

- da su stanovi u jednom od tih objekata izuzeti od nacionalizacije i kasnije eksproprisani, ali da je predmet zahteva podnosioca nacionalizovana, a ne eksproprisana imovina;

- da to šta je bilo predmet nacionalizacije potvrđuje i rešenje Opštinskog komiteta za privredu i finansije opštine Vračar od 2. aprila 1987. godine, kojim je Z. „P.“ uz naknadu ustupljena k.p. broj … KO Vračar, sa zajedničkim dleovima ulične zgrade i dvorišnom zgradom;

- da su raniji vlasnici u postupku eksproprijacije dobili naknadu samo za stanove u jednom od tih objekata;

- da je netačan stav nadležnih organa da je dvorišna zgrada pomoćni objekat i da je pratila sudbinu glavnog objekta na predmetnoj parceli.

Ustavnom žalbom se predlaže da Ustavni sud utvrdi povredu označenih načela i prava i poništi osporeni akt.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3.1. Ustavni sud je u sprovedenom postupku, na osnovu uvida u osporeni akt i celokupnu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovom ustavnosudskom predmetu:

Rešenjem Agencije za restituciju – Područna jedinica Beograd (dalje u tekstu: Agencija) broj 46-006046/2013 od 8. februara 2019. godine odbijen je kao neosnovan zahtev podnosioca ustavne žalbe za vraćanje odnosno obeštećenje za imovinu koja se odnosi na stambenu i dvorišnu zgradu u Beogradu, N. S. broj 25 i građevinsko zemljište na k.p. broj … KO Beograd 4 (dalje u tekstu: sporna parcela). U obrazloženju rešenja je navedeno: da iz rešenja Komisije za nacionalizaciju pri NO Skupštine opštine Vračar N. broj 1166/59 od 4. novembra 1959. godine proizlazi da je na dan 26. decembra 1959. godine nacionalizovana i postala društvena svojina stambena zgrada u ulici N. S. 25 u Beogradu, sporna parcela površine 354,0 m2, čiji su suvlasnici na dan 25. decembra 1959. godine bila lica označena u rešenju, među kojima i mal. M. K. (podnosiac ustavne žalbe) sa udelom 51/171; da je navedena zgrada imala pet stanova i jednu odvojenu sobu, koji su izuzeti od nacionalizacije i ostavljeni u svojinu ranijim suvlasnicima, pri čemu je podnosiocu ostavljen stan broj 5; da iz rešenja NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine proizlazi da je na dan 26. decembra 1958. godine nacionalizovana i postala društvena svojina sporna parcela, na kojoj se nalazi kuća broj 29 i zgrada sa dvorištem u ulici N, čiji su sopstvenici bila lica označena u rešenju, među kojima i podnosilac ustavne žalbe sa udelom 51/171; da je u raspravnom zapisniku broj 2690 konstatovano da se na spornoj parceli nalaze dva objekta, i to kuća broj 25, kao i dvorišna zgrada u dnu desno koja predstavlja zajedničke delove, jer rešenjem Komisije za nacionalizaciju od 4. novembra 1959. godine nije tretirana kao garaža, niti je ostavljena u svojini nekog od ranijih vlasnika; da je dozvoljena uknjižba navedene parcele, kuće broj 25 i dvorišne zgrade u dnu desno – zajednički delovi sa dvorištem u ukupnoj površini od 355 m2 kao društvena svojina i uknjižba prava vlasništva na svim posebnim delovima kuće broj 25 u korist lica navedenih u zapisniku.

U rešenju Agencije je dalje navedeno: da je rešenjem Opštinskog komiteta za privredu i finansije opštine Vračar broj 465-1/87-II od 30. marta 1987. godine, na osnovu Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84) odlučeno da se eksproprišu uz naknadu i prenesu u fond društvene svojine u korist opštine Vračar, a za potrebe Z. „P.“ stanovi br. 1, 2, 3, 4 i 5, svi u stambenoj zgradi u ulici N. broj 25; da je rešenjem Opštinskog komiteta za privredu i finansije opštine Vračar broj 463-1/87-II od 2. aprila 1987. godine odlučeno da se ustupa Z. „P.“ gradsko građevinsko zemljište na spornoj parceli, sa zajedničkim delovima ulične zgrade broj 25 i dvorišnom zgradom u dnu desno – zajednički delovi, radi rušenja, a u cilju uređenja i pripreme zemljišta za izgradnju stambenog naselja u MZ „Janko Lisjak“; da je uvidom u zapisnik o poravnanju broj 465-1/87-II od 2. decembra 1987. godine utvrđeno da je Z. „P.“ obavezana da na ime naknade za eksproprisane stanove br. 1 i 2 isplati ranijim vlasnicima M.J. i V.B. iznos označen u zapisniku i da je u pogledu definitivnog utvrđivanja naknade spis dostavljen Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu; da je rešenjem tog suda Re. 694/87 od 28. decembra 1988. godine određena naknada ranijim vlasnicima za eksproprisane stanove br. 1, 2, 3, 4 i 5 u predmetnoj stambenoj zgradi.

Odluka Agencije o odbijanju dela zahteva koji se odnosi na zgradu kao celinu i dvorišnu zgradu, zasnovana je na odredbama člana 27. st. 1. i 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju (dalje u tekstu: Zakon) i člana 19. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa i obrazložena time da su svi stanovi u predmetnoj zgradi izuzeti od nacionalizacije, da su raniji vlasnici dobili naknadu za eksproprisane stanove po odredbama Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84), koji nije predviđen u članu 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju i da dvorišna zgrada nije nacionalizovana. U pogledu dela zahteva koji se odnosi na građevinsko zemljište, Agencija se pozvala na član 13. navedenog Zakona o eksproprijaciji, prema kome sopstveniku objekta prestaje pravo korišćenja zemljišta pod objektom i zemljišta potrebnog za njegovu redovnu upotrebu i pripada mu pravična naknada za zemljište na kome mu je prestalo pravo korišćenja. Polazeći od toga da je ranijim vlasnicima prestalo pravo korišćenja na spornoj parceli i da Zakon o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84) nije određen članom 2. Zakona kao propis na osnovu koga se može ostvariti pravo na restituciju, Agencija je ocenila da je zahtev i u tom delu neosnovan.

Podnosilac ustavne žalbe je u žalbi izjavljenoj protiv predmetnog rešenja Agencije, pored ostalog, istakao da je rešenjem Opštinskog komiteta za privredu i finansije opštine Vračar broj 463-1/87-II od 2. aprila 1987. godine za oduzetu zgradu, „pomoćnu zgradu/objekat“ i zemljište određena naknada u drugoj nepokretnosti opštini Vračar, kao sopstveniku te imovine u vreme eksproprijacije.

Rešenjem Ministarstva finansija broj 46-00-00772/2017-13 od 28. oktobra 2019. godine odbijena je žalba podnosioca ustavne žalbe izjavljena protiv predmetnog rešenja Agencije i ocenjeno da je „pravilno prvostepeni organ utvrdio da podnosiocu ništa nije oduzeto rešenjem Komisije za nacionalizaciju pri NO Skupštine opštine Vračar N. broj 1166/59 od 4. novembra 1959. godine i rešenjem NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine“. Po oceni drugostepenog organa, zahtev za vraćanje sporne parcele je neosnovan zbog toga što ta parcela nije oduzeta i prenesena u društvenu svojinu rešenjem NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine, već je ostala u posedu lica koja su bili vlasnici stanova u predmetnoj stambenoj zgradi sve do donošenja rešenja o eksproprijaciji tih stanova 30. marta 1987. godine. Ocenjen je neosnovanim i žalbeni navod da je rešenjem NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine nacionalizovana dvorišna zgrada na spornoj parceli, budući da je ta zgrada imala karakter pomoćnog objekta, koji nisu bili predmet nacionalizacije u smislu člana 12. Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta. Imajući u vidu izloženo, drugostepeni organ je našao da su bez uticaja na drugačije odlučivanje navodi žalbe da ranijim vlasnicima nije isplaćena naknada za spornu parcelu i da prvostepeni organ nije postupio po zahtevu podnosioca da se izvrši uviđaj, zbog saznanja da predmetna parcela predstavlja neizgrađeno građevinsko zemljište.

Osporenom presudom Upravnog suda U. 19727/19 od 21. aprila 2023. godine odbijena je kao neosnovana tužba kojom je podnosilac ustavne žalbe pobijao zakonitost navedenog konačnog rešenja Ministarstva finansija. Upravni sud je, pozivajući se na član 13. Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84), ocenio pravilnom odluku drugostepenog organa da odbije žalbu podnosioca, prihvatajući u svemu razloge iznete u pobijanom rešenju.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava, na čiju povredu se, pored ostalih, ukazuje u ustavnoj žalbi, utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Za odlučivanje Ustavnog suda u ovoj pravnoj stvari, pored već navedenih ustavnih odredaba, relevantne su i sledeće odredbe zakona:

Članom 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik PC“, br. 72/11i 108/13) predviđeno je da se pravo na vraćanje imovine po odredbama tog zakona može ostvariti za imovinu oduzetu primenom propisa navedenih u tačkama 1) do 41) navedenog člana, među kojima je Zakon o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta, „Službeni list FNRJ“, broj 52/58 (tačka 34)).

Odredbama navedenog zakona je, takođe, propisano: da bivši vlasnik nema pravo na vraćanje imovine, odnosno obeštećenje, u skladu sa ovim zakonom za imovinu oduzetu na osnovu propisa o eksproprijaciji koji su se primenjivali posle 15. februara 1968. godine, za koju je određena naknada u novcu ili drugim stvarima ili pravima (član 6. stav 3.); da se oduzeta imovina vraća bivšem vlasniku u svojinu i državinu, a ako to prema ovom zakonu nije moguće, bivši vlasnik ima pravo na obeštećenje (član 8. stav 1.); da su predmet vraćanja podržavljene nepokretnosti – građevinsko zemljište, poljoprivredno zemljište, šume i šumsko zemljište, stambene i poslovne zgrade, stanovi i poslovne prostorije i drugi objekti koji postoje na dan stupanja na snagu ovog zakona (član 15. stav 2.); da je predmet vraćanja, u smislu ovog zakona, građevinsko zemljište u javnoj svojini Republike Srbije, autonomne pokrajine ili jedinice lokalne samouprave, kao i građevinsko zemljište u državnoj, društvenoj odnosno zadružnoj svojini (član 22. stav 1.); da se bivšim vlasnicima vraćaju stambene zgrade, kuće, stanovi, garaže i drugi prateći objekti oduzeti primenom propisa iz člana 2. ovog zakona (član 27. stav 1.); da se izuzetno od stava 1. ovog člana, ne vraćaju stambene zgrade i kuće na kojima je, u slučaju zasnivanja etažne svojine, u skladu sa zakonom, prestalo da postoji pravo svojine na zgradi, odnosno kući (član 27. stav 2).

Odredbama Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 72/09, 81/09 - ispravka, 64/10-Odluka US, 24/11, 121/12, 42/13-Odluka US, 50/13-Odluka US, 54/13-Rešenje US, 98/13-Odluka US, 132/14, 145/14 i 83/18), u tekstu koji je bio na snazi na dan donošenja predmetnog rešenja Agencije, bilo je propisano da se pravo korišćenja na građevinskom zemljištu, pretvara u pravo svojine, bez naknade (član 102. stav 1.); da ako se na katastarskoj parceli nalazi objekat, odnosno objekti u suvlasništvu različitih lica ili je objekat sastavljen od posebnih delova koji su u vlasništvu različitih lica, organ iz stava 1. ovog člana u evidenciju nepokretnosti i pravima na njima upisuje da je katastarska parcela u suvlasništvu tih lica, a da je udeo tih lica u srazmeri sa površinom koju poseduju u odnosu na ukupnu površinu objekta, odnosno objekata koji se nalaze na toj parceli (član 104. stav 2.).

Odredbama Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ“, br. 52/58, 3/59, 24/59, 24/61 i „Službeni list SFRJ“, broj 32/68) propisano je: da zgrade, delovi zgrada i građevinska zemljišta, koji su nacionalizovani ovim zakonom, postaju društvena svojina danom stupanja na snagu ovog zakona i da se rešenjem nadležnog organa donetim u postupku određenom ovim zakonom i propisima donetim na osnovu njega, utvrđuje koji su objekti nacionalizovani ovim zakonom (član 8. st. 1. i 2.); da se danom stupanja na snagu ovog zakona nacionalizuju (član 12.) najamne stambene zgrade, tj. zgrade u građanskoj svojini sa više od dva stana ili sa više od tri mala stana (tačka 1), sve stambene zgrade i stanovi kao posebni delovi zgrada, koji su u svojini građanskih pravnih lica, društvenih organizacija i drugih udruženja građana (tačka 2), poslovne prostorije u svojini građanskih pravnih lica, društvenih organizacija i drugih udruženja građana, ako ne služe njihovoj dozvoljenoj delatnosti (tačka 3), višak preko dva stana u svojini jednog građanina (tačka 4), poslovne prostorije u stambenoj zgradi u svojini građana (član 12. tačka 5)); da ako se na nacionalizovanoj građevinskoj parceli nalazi zgrada koja nije nacionalizovana, sopstvenik te zgrade ima pravo besplatnog korišćenja zemljišta koje pokriva zgrada i zemljišta koje služi za redovnu upotrebu te zgrade, sve dok na tom zemljištu postoji zgrada (član 37.). Odredbama Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84) bilo je predviđeno: da prilikom eksproprijacije građevinskog objekta koji se nalazi na zemljištu u društvenoj svojini, sopstveniku takvog objekta prestaje pravo korišćenja zemljišta pod objektom i zemljišta koje služi za njegovu redovnu upotrebu (član 13. stav 1.); da za zemljište na kome je prestalo pravo korišćenja, ranijem sopstveniku toga zemljišta pripada pravična naknada (član 13. stav 2.); da se naknada za eksproprisanu nepokretnost određuje u novcu (član 17. stav 1.); da se po sporazumu stranaka naknada može odrediti u vidu davanja druge nepokretnosti u svojinu, susvojinu ili na korišćenje, odnosno u drugom obliku (član 17. stav 4.).

5. Ocenjujući osnovanost ustavne žalbe sa stanovišta prava na pravično suđenje, Ustavni sud je konstatovao da su u postupku koji je okončan osporenim aktom utvrđene sledeće činjenice:

- da je rešenjem Komisije za nacionalizaciju pri NO Skupštine opštine Vračar N. broj 1166/59 od 4. novembra 1959. godine nacionalizovana stambena zgrada izgrađena na spornoj parceli i da su istim rešenjem izuzeti od nacionalizacije i ostavljeni u svojini ranijih suvlasnika svi posebni delovi te zgrade;

- da je rešenjem NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine nacionalizovana sporna parcela;

- da dvorišna zgrada, koja se nalazila na spornoj parceli nije nacionalizovana, niti je izuzeta od nacionalizacije navedenim rešenjima;

- da je u zemljišnoj knjizi bila upisana sporna parcela, stambena zgrada i dvorišna zgrada u dnu desno – zajednički delovi u ukupnoj površini od 355 m2 kao društvena svojina, a na svim posebnim delovima stambene zgrade bilo je upisano pravo vlasništva u korist ranijih suvlasnika;

- da su rešenjem Opštinskog komiteta za privredu i finansije opštine Vračar broj 465-1/87-II od 30. marta 1987. godine eksproprisani uz naknadu u korist opštine Vračar, a za potrebe U. „P.“ svi posebni delovi predmetne stambene zgrade, a rešenjem istog organa od 2. aprila 1987. godine ustupljena je toj stambenoj zadruzi sporna parcela, sa zajedničkim delovima stambene zgrade i dvorišnom zgradom radi rušenja, u cilju uređenja i pripreme zemljišta za izgradnju stambenog naselja;

- da je rešenjem nadležnog suda od 28. decembra 1988. godine određena naknada podnosiocu ustavne žalbe za eksproprisani stan broj 5.

Odluka Agencije o odbijanju dela zahteva koji se odnosi na zgradu kao celinu i dvorišnu zgradu obrazložena je time da su svi stanovi u predmetnoj zgradi izuzeti od nacionalizacije, da su raniji vlasnici dobili naknadu za eksproprisane stanove po odredbama zakona koji nije naveden u članu 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju i da dvorišna zgrada nije nacionalizovana. Drugostepeni organ je ocenio pravilnim zaključak da podnosiocu „ništa nije oduzeto“ rešenjima nadležnih organa od 4. novembra 1959. godine i 10. aprila 1960. godine, iako rešenje Agencije ne sadrži takav zaključak.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud nalazi da su se u konkretnom slučaju kao sporna postavila sledeća pravna pitanja:

- da li bivši vlasnik ima pravo na vraćanje imovine, odnosno obeštećenje za nacionalizovanu porodičnu stambenu zgradu na kojoj je imao pravo susvojine, ako su svi posebni delovi te zgrade izuzeti od nacionalizacije i za njih dobijena naknada na osnovu propisa o eksproprijaciji koji su se primenjivali posle 15. februara 1968. godine;

- da li se može ostvariti pravo na restituciju za objekat koji je nakon nacionalizacije zemljišta na kome se nalazio upisan kao društvena svojina, ako rešenjem nadležnog organa nije utvrđeno da je taj objekat nacionalizovan;

- da li bivši vlasnik ima pravo na vraćanje imovine, odnosno obeštećenje za nacionalizovano građevinsko zemljište, ako je za posebne delove stambene zgrade koja se nalazila na tom zemljištu utvrđena naknada na osnovu propisa o eksproprijaciji koji su se primenjivali posle 15. februara 1968. godine.

Polazeći od navedenih odredaba Zakona, a imajući u vidu da su raniji suvlasnici u postupku eksproprijacije vođenom na osnovu Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84), dobili naknadu za sve posebne delove u toj zgradi, Ustavni sud smatra da je na ustavnopravno prihvatljiv način obrazložena odluka o odbijanju zahteva u delu koji se odnosi na predmetnu stambenu zgradu, koja je nacionalizovana.

U vezi sa drugim spornim pravnim pitanjem, Ustavni sud je konstatovao da iz dokaza izvedenih u predmetnom upravnom postupku proizlazi da su na spornoj parceli postojala dva objekta, da je nakon nacionalizacije u zemljišnoj knjizi upisana društvena svojina ne samo na stambenoj, već i na dvorišnoj zgradi, ali da je rešenjem nadležnog organa nacionalizovan samo jedan objekat – stambena zgrada.

Iz navedenih odredaba Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta proizlazi da su predmet nacionalizacije bile stambene i poslovne zgrade, odnosno stanovi i poslovne prostorije, a da je rešenjem nadležnog organa utvrđivano koji se objekti nacionalizuju. S obzirom na to da podnosilac ustavne žalbe nije dostavio rešenje nadležnog organa o nacionalizaciji predmetne dvorišne zgrade, da ta zgrada nije označena kao stambeni, ni kao poslovni prostor, već je upisana kao društvena svojina – zajednički delovi, Ustavni sud smatra ustavnopravno prihvatljivim zaključak organa uprave i Upravnog suda da navedeni objekat nije bio predmet nacionalizacije, već je služio za potrebe svih vlasnika posebnih delova stambene zgrade kao pomoćni objekat. Činjenica da je nakon nacionalizacije u zemljišnoj knjizi upisana društvena svojina na predmetnoj dvorišnoj zgradi, po oceni Suda, ne može uticati na ostvarivanje prava u pogledu tog objekta, budući da nije dostavljen pravni akt nadležnog organa donet na osnovu Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta, kojim je taj objekat podržavljen.

U vezi sa trećim spornim pravnim pitanjem, koje se odnosi na vraćanje, odnosno obeštećenje za spornu parcelu, Ustavni sud je konstatovao da je članom 13. Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84) bio uređen pravni položaj sopstvenika eksproprisanog građevinskog objekta koji se nalazio na zemljištu u društvenoj svojini. Budući da je sopstveniku takvog objekta prestajalo pravo korišćenja zemljišta pod objektom i zemljišta koje služi za njegovu redovnu upotrebu, on je imao pravo na pravičnu naknadu za taj deo zemljišta. Imajući u vidu da je predmetna stambena zgrada nacionalizovana 1959. godine i da raniji suvlasnici nisu bili njeni sopstvenici 1987. godine, kada je sproveden postupak eksproprijacije posebnih delova zgrade koja je bila u društvenoj svojini, Ustavni sud nalazi da član 13. navedenog Zakona o eksproprijaciji, na kome je zasnovana odluka o odbijanju zahteva u delu koji se odnosi na spornu parcelu, nije merodavan za odlučivanje.

Po oceni Ustavnog suda, nije ustavnopravno prihvatljiv ni zaključak drugostepenog organa da sporna parcela „nije oduzeta i prenesena u društvenu svojinu rešenjem NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine“, budući da je ostala u posedu lica koja su bili vlasnici stanova u predmetnoj stambenoj zgradi sve do donošenja rešenja o eksproprijaciji tih stanova. Sud naglašava da ni sopstvenik zgrade koja nije nacionalizovana, a nalazila se na nacionalizovanom zemljištu, nije imao pravo korišćenja cele katastarske parcele, već samo dela zemljišta pod objektom i zemljišta koje služi za njegovu redovnu upotrebu. Iz toga dalje sledi da odluka o odbijanju zahteva za restituciju nacionalizovanog zemljišta ne može biti zasnovana samo na utvrđenju da je raniji vlasnik dobio pravičnu naknadu za eksproprisani objekat koji se nalazio na tom zemljištu, odnosno za posebni deo tog objekta, jer za deo zemljišta na kome posle nacionalizacije nije imao pravo korišćenja nije ni mogao dobiti naknadu u postupku eksproprijacije.

Ustavni sud je konstatovao da u predmetnom upravnom postupku nije utvrđeno da li je podnosilac ustavne žalbe za stan koji mu je eksproprisan dobio naknadu u novcu ili u drugoj nepokretnosti. Sud, s tim u vezi, ukazuje da je, saglasno odredbama Zakona o planiranju i izgradnji, vlasnicima posebnih fizičkih delova u stambenim zgradama sa više stanova izgrađenim na građevinskom zemljištu u državnoj svojini pravo korišćenja na građevinskom zemljištu prešlo u pravo svojine, u srazmeri sa površinom koju poseduju u odnosu na ukupnu površinu objekta koji se nalazi na tom zemljištu. Po nalaženju Ustavnog suda, pravo na restituciju ne može se ostvariti za deo zemljišta na kome je pravo stečeno u postupku eksproprijacije stana u nacionalizovanoj zgradi – srazmerno površini posebnog dela zgrade određenog kao naknada u tom postupku. Ustavni sud ističe i to da je u konkretnom slučaju od značaja činjenica da podnosilac ustavne žalbe nije bio isključivi vlasnik sporne parcele, već suvlasnik sa udelom 50/171, pa ni u situaciji da je jedini podnosilac zahteva za restituciju, ne može ostvariti više prava nego što je imao na toj parceli pre nacionalizacije.

S obzirom na to da je sporna parcela rešenjem NO Skupštine opštine Vračar broj 11440 od 10. aprila 1960. godine nacionalizovana i prešla u društvenu svojinu, a da su na osnovu Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik SRS“, broj 40/84) eksproprisani samo posebni delovi predmetne zgrade, Ustavni sud smatra proizvoljnom ocenu drugostepenog organa i Upravnog suda da je neosnovan zahtev podnosioca u delu koji se odnosi na spornu parcelu. Ustavni sud je stoga, ne prejudicirajući odluku u predmetnoj upravnoj stvari, utvrdio povredu prava na pravično suđenje, zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava i, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon, 103/15, 10/23 i 92/23), usvojio ustavnu žalbu u tom delu, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Imajući u vidu prirodu učinjene povrede prava, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, ocenio da se štetne posledice utvrđene povrede prava u konkretnom slučaju mogu otkloniti jedino poništavanjem osporene presude Upravnog suda U. 19727/19 od 21. aprila 2023. godine i određivanjem da se u ponovnom postupku donese nova odluka o tužbi podnetoj protiv rešenja Ministarstva Finansija broj 46-00-00772/2017-13 od 28. oktobra 2019. godine, pa je odlučio kao u tački 2. izreke.

Ustavni sud nije razmatrao ustavnu žalbu sa stanovišta načela i ostalih prava zajemčenih Ustavom, istaknutih u ustavnoj žalbi, jer je utvrdio povredu prava na pravično suđenje i poništio osporeni akt.

7. Na osnovu svega izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Snežana Marković, s.r.

Povreda prava na pravično suđenje u postupku restitucije

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti