Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja žalbu zbog pogrešne primene materijalnog prava u sporu o isplati otpremnine. Niži sudovi su arbitrerno zaključili da je obaveza ispunjena, ignorišući prigovor podnositeljke na sporazum i pravila o ponudi i prihvatanju iz Zakona o obligacionim odnosima.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: zamenica predsednika Ustavnog suda dr Marija Draškić, zamenica predsednika Veća, i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Valentine Vujović iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 20. novembra 2013. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Valentine Vujović protiv presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P1. 81/03 od 27. marta 2008. godine, ispravljene rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu P1. 9392/10 od 8. aprila 2010. godine i presude Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6047/10 od 22. februara 2012. godine i utvrđuje da je podnositeljki ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6047/10 od 22. februara 2012. godine i određuje da Apelacioni sud u Beogradu donese novu odluku o žalbi podnositeljke ustavne žalbe izjavljenoj protiv presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P1. 81/03 od 27. marta 2008. godine, ispravljene rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu P1. 9392/10 od 8. aprila 2010. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. Valentina Vujović iz Beograda je 25. septembra 2012. godine podnela Ustavnom sudu ustavnu žalbu protiv presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P1. 81/03 od 27. marta 2008. godine, ispravljene rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu P1. 9392/10 od 8. aprila 2010. godine i presude Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6047/10 od 22. februara 2012. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i prava na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa iz člana 60. stav 4. Ustava.

U ustavnoj žalbi se, pored ostalog, navodi: da je osporenim presudama odbijen tužbeni zahtev tužilje – ovde podnositeljke ustavne žalbe da joj se isplati pripadajući neisplaćeni deo otpremnine; da je imajući u vidu propise koji su se odnosili na prava zaposlenih u vreme prestanka radnog odnosa podnositeljke, kao i akte koje je donela Savezna Vlada, Komisija za hatrije od vrednosti i finansijsko tržište, mimo navedenih propisa i akata, obračun otpremnine podnositeljke sačinila u iznosu koji je manji od iznosa koji je podnositeljki pripadao; da isplata otpremnine predstavlja zakonom utvrđeni oblik pravne zaštite zaposlenih u slučaju prestanka radnog odnosa zbog tehnoloških, ekonomskih i organizacionih promena, koga se u smislu člana 60. stav 4. Ustava niko ne može odreći; da u konkretnom slučaju isplata otpremnine predstavlja oblik pravne zaštite zaposlenih u državnoj upravi zbog preuređenja odnosa u novonastaloj državnoj zajednici Srbija i Crna Gora; da su stoga, po mišljenju podnositeljke ustavne žalbe, sudovi proizvoljno i arbitrerno postupili kada su zauzeli stav da je delimičnom isplatom otpremnine tuženoj prestala obaveza države kao poslodavca na isplatu otpremnine u punom iznosu; da ovakva delimična isplata otpremnine podnositeljki, i pored toga što u zakonom utvrđenom roku nije tražila poništaj sporazuma o prestanku radnog odnosa, ne isključuje pravo podnositeljke da zahteva od poslodavca isplatu neisplaćenog dela otpremnine, tim pre što se podnositeljka nije odrekla neisplaćenog dela otpremnine, manifestujući to pismenim prigovorom na sporazum, zabeleženim na samom primerku sporazuma, kao i naknadno podnetim posebnim prigovorom; da imajući u vidu navedeno, podnositeljka smatra da su joj osporenim presudama povređni pravo na pravično suđenje i pravo na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa , zajemčeni odredbama člana 32. stav 1. i člana 60. stav 4. Ustava. Podnositeljka predlaže da Ustavni sud utvrdi povredu označnih prava, poništi osporene presude i naloži Apelacionom sudu u Beogradu da ponovo odluči po njenoj žalbi izjavljenoj protiv prvostepene presude.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje se zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku iz sadržine ustavne žalbe i uvidom u dostavljenu dokumentaciju utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Osporenom presudom Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P1. 81/03 od 27. marta 2008. godine, ispravljenom rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu P1. 9392/10 od 8. aprila 2010. godine, odbijen je tužbeni zahtev tužilje – ovde podnositeljke ustavne žalbe da se obaveže tužena Republika Srbija – Komisija za hartije od vrednosti i finansijsko tržište da tužilji isplati iznos od 492.343,88 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 31. decembra 2002. godine do isplate i obavezana tužilja da tuženoj naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 18.000 dinara.

Rešavajući o žalbi tužilje izjavljenoj protiv prvostepene presude, Apelacioni sud u Beogradu je osporenom presudom Gž1. 6047/10 od 22. februara 2012. godine odbio žalbu kao neosnovanu i potvrdio ožalbenu presudu.

U provedenom sudskom postupku je utvrđeno da je tužilja bila u radnom odnosu na neodređeno vreme u Saveznoj komisiji za hartije od vrednosti i finansijsko tržište (u daljem tekstu: Savezna komisija); da je Savezna vlada Savezne Republike Jugoslavije zaključkom 9 broj 10-1/2002 od 14. novembra 2002. godine uputila poziv svim radnicima u saveznim organima uprave koji su zainteresovani da ostvare pravo na otpremninu u visini od 24 prosečne bruto zarade ostvarene na radnom mestu na kome su bili raspoređeni u poslednja tri meseca pre ostvarivanja prava na otpremninu, a saglasno važećim odredbama Zakona o osnovama sistema državne uprave i o Saveznom izvršnom veću i saveznim organima uprave koje se odnose na prava radnika u slučaju ukidanja zadataka i poslova i ukidanja organa, da se počev od 18. novembra 2002. godine u roku od 15 dana prijave nadležnim službama u tim organima radi ostvarivanja pomenutog prava, s tim da zaposleni koji se opredele da koriste pravo na otpremninu ne mogu istovremeno koristiti i druge institute radnopravne zaštite; da je Zaključkom Savezne Vlade 9 broj 10-1/2002 od 5. decembra 2002. godine, a zatim i Odlukom Savezne Vlade o načinu uređivanja položaja zaposlenih u saveznim organima uprave povodom reorganizacije savezne države E. p. broj 236 od 5. decembra 2002. godine, utvrđeno da pravo na otpremninu mogu ostvariti zaposleni u saveznim organima uprave koji se do 11. decembra 2002. godine izjasne da im prestane radni odnos sa pravom na otpremninu i sa kojima se o tome zaključi odgovarajući sporazum; da se pod bruto iznosom sredstava koji će se isplaćivati na ime otpremnine podrazumeva bruto zarada radnika koji čini iznos koji se dobija primenom koeficijenta i osnovice uz primenu pripadajućeg korektivnog dodatka i minulog rada, posebih dodataka, naknada za topli obrok, naknada za korišćenje godišnjeg odmora, isplate po osnovu prekovremenog rada, noćnog rada i rada na terenu, uvećan za poreze i doprinose, koji se plaćaju na teret radnika; da će se zaključivanje sporazuma i isplata otpremnine izvršiti zaključno sa 31. decembrom 2002. godine (tač. 1, 6. i 8. Odluke); da se podnositeljka 11. decembra 2002. godine prijavila nadležnoj Saveznoj komisiji, saglasno pozivu iz zaključka Savezne vlade od 14. novembra 2002. godine; da je sporazumom o prestanku radnog odnosa sa pravom radnika na otpremninu zaključenim između Savezne komisije i tužilje broj 1/0-05-474/41-02 od 27. decembra 2002. godine u članu 2. utvrđeno da tužilji, koja je bila raspoređena na radno mesto višeg saradnika u Odeljenju za informacioni sistem u Saveznoj komisiji, prestaje radni odnos i da joj se isplaćuje otpremnina u visini od 24 prosečne bruto zarade, obračunate sa koeficijentom za ovo radno mesto, po osnovici koju je utvrdila Savezna vlada za obračun mesečne zarade zaposlenih u saveznim organima uprave u poslednja tri meseca pre ostvarivanja prava na otpremninu, a koji bruto iznosi 300.397,48 dinara; da je nakon potpisivanja sporazuma tužilja na primerku sporazuma stavila prigovor u kome je navela da obračun otpremnine nije urađen u skladu sa odlukom Savezne vlade E. p. broj 236 od 5. decembra 2002. godine i zaključkom Savezne vlade od 14. novembra 2002. godine na osnovu kojih je potpisala prijavu za isplatu otpremnine, te da zadržava pravo na neobračunati deo otpremnine; da je tužilja zatim podnela prigovor na način obračuna otpremnine Saveznoj komisiji 30. decembra 2002. godine, o kome nije odlučeno; da je tužilji isplaćena otpremnina u iznosu utvrđenom navedenim sporazumom; da je prvostepeni sud na osnovu nalaza i mišljenja sudskog veštaka ekonomsko-finansijske struke utvrdio da je iznos od 492.343,88 dinara razlika otpremnine koja bi tužilji pripadala po metodologiji ustanovljenoj u zaključku Saveze vlade od 5. decembra 2002. godine i Odluci Savezne vlade od 5. decembra 2002. godine i otpremnine koju je ostvarila po zaključenom sporazumu, te da je taj iznos dobro postavljen u tužbenom zahtevu.

U obrazloženju prvostepene presude se, pored ostalog, navodi: da je tužilja stavila pismeni prigovor na metodologiju obračuna otpremnine u samom sporazumu, a i kasnije posebnim pismenim prigovorom, ali da tužilja nije pokrenula i vodila postupak za raskid ovog sporazuma ili za poništaj sporazuma o prestanku radnog odnosa sa pravom radnika na otpremninu, tako da je sporazum koji nije raskinut ili poništen, u tom vidu ostao na snazi, kao ugovor parničnih stranaka u kome su obaveze ispunjene, pa se po mišljenju suda – ako se sporni sporazum shodno članu 26. Zakona o obligacionim odnosima posmatra kao ugovor zaključen između dve strane, onda se radi o svršenoj obligaciji shodno članu 295. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima, te tužilja neosnovano potražuje razliku otpremnine koju je opredelila u tužbenom zahtevu.

Apelacioni sud u Beogradu je našao da je prvostepeni sud na potpuno i pravilno utvrđeno činjenično stanje pravilno primenio materijalno pravo i to odredbu člana 295. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima kada je odbio tužbeni zahtev tužilje kao neosnovan. U obrazloženju presude se, pored ostalog, navodi: da je u konkretnom slučaju nesumnjivo utvrđeno da je sporazumom između parničnih stranaka od 27. decembra 2002. godine tužilji utvrđeno pravo na otpremninu u visini od 300.397,48 dinara i da joj je taj iznos isplaćen od strane tužene 30. decembra 2002. godine, te je na taj način prestala obligacija ispunjenjem obaveze od strane tužene kao dužnika prema tužilji kao poveriocu u smislu člana 295. Zakon o obligacionim odnosima; da navodi žalbe tužilje da je pokušala da svoje pravo zaštiti kod tužene stavljanjem prigovora na navedeni sporazum nisu od uticaja na drugačiju odluku u ovoj pravnoj stvari; da je nakon što je potpisala sporazum o prestanku radnog odnosa sa pravom radnika na otpremninu, tužilja trebalo da pokrene postupak za raskid ili poništaj sporazuma kojim joj je utvrđena otpremnina, jer bi samo na taj način stekla pravo da traži od tužene kao poslodavca veći iznos po osnovu otpremnine, a pod uslovom da joj taj iznos pripada.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Odredbom člana 60. stav 4. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo na poštovanje dostojanstva svoje ličnosti na radu, bezbedne i zdrave uslove rada, potrebnu zaštitu na radu, ograničeno radno vreme, dnevni i nedeljni odmor, plaćeni godišnji odmor, pravičnu naknadu za rad i na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa i da se niko tih prava ne može odreći.

Odredbama člana 394v Zakonom o osnovama sistema državne uprave i o Saveznom izvršnom veću i saveznim organima uprave ("Službeni list SFRJ", br. 23/78, 58/79, 21/82, 18/85, 37/88, 18/89, 40/89, 72/89, 42/90, 74/90, 35/91, 31/93 i 50/93) je bilo propisano: da radnik koji ne može da se rasporedi, a koji se sa saveznim organom uprave, odnosno saveznom organizacijom pismeno sporazume da mu prestane radni odnos u tom organu, odnosno organizaciji, ima pravo na otpremninu u visini od 24 prosečna mesečna lična dohotka koja je ostvario u poslednja tri meseca pre ostvarivanja prava na otpremninu (stav 1.) i da radnik ostvaruje pravo na otpremninu, u smislu stava 1. ovog člana, danom utvrđenim u sporazumu o prestanku radnog odnosa (stav 5.), a odredbama člana 397. st. 1. do 6. da radnik ima pravo prigovora protiv svakog rešenja kojim se odlučuje o njegovim pravima i dužnostima u vezi sa radnim odnosom, da se prigovor podnosi u roku od 15 dana od dana prijema rešenja, ako ovim zakonom nije drukčije određeno, da je organ koji je doneo rešenje protiv koga je prigovor podnesen dužan da razmotri navode u prigovoru i da donese rešenje, da ako je rešenje doneo funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave, odnosno saveznom organizacijom, o prigovoru će se prethodno pribaviti mišljenje radne zajednice, ako ovim zakonom nije drukčije određeno, da je rešenje koje se donosi povodom podnesenog prigovora konačno, te da protiv konačnih odluka donetih od strane samoupravnih i drugih organa, radnik ima pravo i na zaštitu svojih samoupravnih prava pred sudovima udruženog rada, drugim samoupravnim organima i sudovima, u skladu sa zakonom.

5. Podnositeljka ustavne žalbe smatra da su sudovi proizvoljno i arbitrerno postupili kada su u osporenim presudama zauzeli stav da je delimičnom isplatom otpremnine podnositeljki, koja je utvrđena sporazumom o prestanku radnog odnosa podnositeljke, prestala obaveza države, kao poslodavca, na isplatu otpremnine u punom iznosu koji je bio propisan članom 394a Zakona o osnovama sistema državne uprave i o Saveznom izvršnom veću i saveznim organima uprave, jer podnositeljka nije tražila poništaj sporazuma o prestanku radnog odnosa. Za ocenu osnovanosti podnete ustavne žalbe sa stanovišta istaknute povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, po nalaženju Ustavnog suda, kao osnovno se postavlja pitanje da li je bez uporišta u zakonu, a samim tim i proizvoljan, stav sudova da bi podnositeljka samo pokretanjem postupka za poništaj sporazuma o prestanku radnog odnosa mogla da stekne pravo na isplatu razlike otpremnine, odnosno da se u ovom slučaju radi o svršenoj obligaciji u smislu člana 295. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima. Ustavni sud smatra da bi navedeni pravni stav sudova bio ustavnopravno prihvatljiv ukoliko bi se stalo na stanovište da je obaveza države, kao poslodavca, da podnositeljki isplati otpremninu nastala trenutkom zaključenja sporazuma o prestanku radnog odnosa podnositeljke. Međutim, ako se prava i obaveze podnositeljke i njenog poslodavca nastale povodom prestanka radnog odnosa podnositeljke sagledaju sa stanovišta ugovora, sudovi su morali da imaju u vidu opšte odredbe ugovornog prava koje se tiču zaključenja ugovora na osnovu učinjene ponude, što u osporenim presudama nije slučaj.

Naime, podnositeljki ustavne žalbe je prestao radni odnos zbog promena u organizaciji saveznih organa, do kojih je došlo zbog reorganizacije savezne države - Savezne Republike Jugoslavije i uspostavljanja državne zajednice Srbija i Crna Gora. Od predviđenih vidova radno-pravne zaštite koje je u slučaju ukidanja zadataka i poslova ili ukidanja organa predviđao tada važeći Zakon o osnovama sistema državne uprave i o Saveznom izvršnom veću i saveznim organima uprave (u daljem tekstu: Zakon), koji se primenjivao na zaposlene u saveznim organima, podnositeljka je prihvatila ponudu poslodavca da joj radni odnos prestane zaključivanjem sporazuma sa poslodavcem uz isplatu otpremnine u visini od 24 prosečna mesečna lična dohotka koje je ostvarila u poslednja tri meseca pre ostvarivanja prava na otpremninu, propisane članom 394v Zakona. Savezna vlada je, u skladu sa svojim ovlašćenjima, prvo svojim Zaključkom od 5. decembra 2002. godine, a zatim i Odlukom od 5. decembra 2002. godine, utvrdila način na koji će se obračunavati i isplaćivati otpremnina iz člana 394v Zakona i koji je tužilja, prijavljujući se za ovaj način rešavanja radnopravnog statusa, prihvatila. Savezna vlada je utvrdila da se pod prosečnom tromesečnom bruto zaradom zaposlenog koja će se isplaćivati na ime otpremnine podrazumeva bruto zarada radnika koji čini iznos koji se dobija primenom koeficijenta i osnovice uz primenu pripadajućeg korektivnog dodatka i minulog rada, posebih dodataka, naknada za topli obrok, naknada za korišćenje godišnjeg odmora, isplate po osnovu prekovremenog rada, noćnog rada i rada na terenu, uvećan za poreze i doprinose, koji se plaćaju na teret radnika, kao i da će se zaključivanje sporazuma i isplata otpremnine izvršiti zaključno sa 31. decembrom 2002. godine. Na ovaj način jasno je definisana ponuda poslodavca za isplatu otpremnine u određenom iznosu prilikom zaključivanja sporazuma sa zaposlenim u smislu člana 394v Zakona. Odredbama Zakona o obligacionim odnosima ("Službeni list SFRJ", br. 29/78, 39/85, 45/89 i 57/89 i "Službeni list SRJ", br. 31/93, 22/99, 23/99, 35/99 i 44/99) je propisano da je ugovor zaključen onog časa kad ponudilac primi izjavu ponuđenog da prihvata ponudu (član 32. stav 1.), kao i da je ponudilac vezan ponudom izuzev ako je svoju obavezu da održi ponudu isključio, ili ako to isključenje proizlazi iz okolnosti posla (član 36. stav 2.). Prilikom donošenja osporenih presuda sudovi nisu imali u vidu navedene odredbe Zakona o obligacionim odnosima, niti su ih primenili na konkretan slučaj, te su obavezu isplate otpremnine podnositeljki vezali za zaključenje sporazuma o prestanku radnog odnosa, a ne za čas kada je poslodavac obavešten da je podnositeljka prihvatila njegovu ponudu da joj radni odnos prestane uz isplatu otpremnine u visini predviđenoj članom 394v Zakona. To je, po oceni Ustavnog suda, imalo za posledicu da sudovi proizvoljno zaključe da je podnositeljka mogla da stekne pravo na isplatu otpremnine samo u slučaju da je tražila ponišaj sporazuma o prestanku radnog odnosa, što ona nije učinila. Međutim, sudovi su, takođe, izgubili iz vida da je podnositeljka na primerku sporazuma stavila prigovor na obračun otpremnine, a zatim podnela i prigovor Saveznoj vladi o kome nikad nije odlučeno. Navedeni propust sudova da prilikom donošenja osporenih presuda primene merodavno materijalno pravo, po mišljenju Ustavnog suda, doveo je do povrede prava podnositeljke na pravično suđenje zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava.

S obzirom na to da podnositeljka povredu prava na pravičnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa izvodi iz povrede prava na pravično suđenje, o kojoj je odlučeno, Ustavni sud nije posebno ocenjivao označenu povredu člana 60. stav 4. Ustava.

Na osnovu svega izloženog, Ustavni sud je utvrdio da je osporenim presudama povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje, te je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13 – Odluka US), ustavnu žalbu usvojio, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Imajući u vidu prirodu učinjene povrede ustavnog prava u konkretnom slučaju, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, kao meru za otklanjanje posledica učinjene povrede prava, poništio osporenu presudu Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6047/10 od 22. februara 2012. godine i odredio da Apelacioni sud u Beogradu donese novu odluku o žalbi podnositeljke ustavne žalbe izjavljenoj protiv presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P1. 81/03 od 27. marta 2008. godine, ispravljene rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu P1. 9392/10 od 8. aprila 2010. godine, kao u tački 2. izreke.

7. Polazeći od iznetog, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

ZAMENICA

PREDSEDNIKA VEĆA

dr Marija Draškić

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti