Odluka Ustavnog suda o neosnovanosti ustavne žalbe zbog dužine postupka

Kratak pregled

Ustavni sud odbio je kao neosnovanu ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku. Uzevši u obzir period nakon što je već utvrđena povreda prava, Sud je ocenio da je postupanje suda bilo adekvatno, a da je i sama podnositeljka doprinela dužini trajanja.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Snežana Marković, predsednik Veća i sudije Miroslav Nikolić, dr Tijana Šurlan, Tatjana Đurkić, dr Jovan Ćirić , Lidija Đukić, dr Nataša Plavšić i dr Dragana Kolarić , članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalb i M . M . iz Sjenice , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj. 1. aprila 2021. godine, doneo je

O D L U K U

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba M. M . izjavljena zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku, iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije , u izvršnom postupku koji j e vođen u predmetu Osnovnog suda u Sjenici I. 29/10 (ranije u predmetu Opštinskog suda u Sjenici I. 302/07 ), dok se u p reostalom delu ustavna žalba odbacuje.

O b r a z l o ž e nj e

1. M. M . iz Sjenice podnela je Ustavnom sudu, 26. juna 2018. godine, preko punomoćnika N . B , advokata iz Ivanjice , ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku i prava na imovinu, zajemčenih članom 32. stav 1. i članom 58. stav 1. Ustava Republike Srbije, u izvršnom postupku koji je vođen u predmetu Osnovnog suda u Sjenici I. 29/10 (ranije u predmetu Opštinskog suda u Sjenici I. 302/07 ).

U ustavnoj žalbi je, između ostalog, navedeno: da je izvršni postup ak, u kojem je podnositeljka imala svojstvo izvršnog poverioca, trajao 11 godina ; da je podnositeljka predložila izvršenje na nepokretnosti izvršnog dužnika u vanknjižnoj svojini izvršnog dužnika i da je sud odredio izvr šenje na takvoj nepokretnosti, ali da je izvršni sud u toku postupka zaključkom odredio popis i procenu pokretnih stvari izvršnog dužnika; da je izvršni sud obustavio izvršni postupak sa obrazloženjem da izvršni dužnik ne poseduje bilu kakvu pokretnu ili nepokretnu imovinu na kojoj bi se moglo sprovesti izvršenje, pri čemu se izvršni sud uopšte nije izjasnio šta je sa nepokretnošću na kojoj je određeno izvršenje i koja predstavlja ličnu imovinu izvršnog dužnika.

Podnositeljka ustavne žalbe je predložila Ustavnom sudu da usvoji ustavnu žalbu i utvrdi povredu označenih ustavnih prava. Tražila je naknadu nematerijalne štete i troškove na ime sastavljanja ustavne žalbe.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom po stupku, uvidom u spise predmeta Osnovnog suda u Sjenici I. 29/10, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Izvršni poverilac M. M, ovde podnositeljka ustavne žalbe, podnela je, preko punomoćnika iz reda advokata, 30. maja 2007. godine, predlog za izvršenje Opštinskom sudu u Sjenici, na osnovu izvršne isprave, protiv izvršnog dužnika R . T, radi namirenja novčanog potraživanja , i to na nepokretnosti izvršnog dužnika na području KO Sjenica (porodična stambena zgrada , podnositeljaka je tek podneskom od 26. septembra od 2011. godine obavestila izvršni sud da se nepokretnost u javne knjige vodi na drugo lice ).

Opštinski sud u Sjenici je rešenjem I. 302/07 od 31. maja 2007. godine odredio predloženo izvršenje.

Nakon uspostavljanja nove mreže sudova, postupak je nastavljen pred Osnovnim sudom u Novom Pazaru – Sudska jedinica u Sjenici u predmetu I. 29/10.

Viši sud u Novom Pazaru je rešenjem R4I. 26/14 od 16. januara 2015. godine odlučio sledeće: u stavu prvom izreke utvrdio je povredu prava na suđenje u razumnom roku podnositeljki ustavne žalbe u izvršnom postupku koji se vodi pred Osnovnim sudom u Sjenici u predmetu I. 29/10; u stavu drugom izreke naložio je izvršnom sudu da preduzme sve mere kako bi se postupak okončao u što kraćem roku; u stavu trećem izreke utvrdio je pravo podnositeljke na primerenu naknadu u novčanom iznosu od 30.000,00 dinara; u stavu četvrtom izreke dosudio je podnositeljki troškove postupka u iznosu od 6.000,00 dinara.

Predsednik Osnovnog suda u Sjenici je 27. februara 2015. godine doneo naredbu kojo m se nalaže postupajućem sudiji da preduzme mere radi okončanja izvršnog postupka.

Osnovni sud u Sjenici je dopisom I. 29/10 od 17. septembra 2015. godine tražio od Službe za katastar nepokretnosti Sjenica da dostavi izveštaj o tome da li izvršni dužnik poseduje nepokretnosti u svojini.

Služba za katastar nepokretnosti Sjenica je dopisom od 28. septembra 2015. godine obavestila izvršni sud da na ime izvršnog dužnika nema upisanih nepokretnosti.

Osnovni sud u Sjenici je zaključkom I. 29/10 od 19. oktobra 2016. godine odredio popis i procenu pokretnih stvari izvršnog dužnika.

U zapisniku o popisu i proceni pokretnih stvari od 28. oktobra 2016. godine je utvrđeno da izvršni dužnik već duže vreme ne živi na datoj adresi, veći živi u Sarajevu, i da nema imovinu.

Osnovni sud u Sjenici je novim zaključkom I. 29/10 od 28. novembra 2 016. godine odredio popis i procenu pokretnih stvari izvršnog dužnika.

U zapisniku o popisu i proceni pokretnih stvari od 5. decembra 2016. godine je utvrđeno da izvršni dužnik već duže vreme ne živi na datoj adresi, veći živi u Sarajevu, i da nema imovinu.

Osnovni sud u Sjenicu je rešenjem I. 29/10 od 7. decembra 2016. godine obustavio postupak izvršenja. Nakon pokušaja dostave, rešenje je konačno dostavljeno punomoćniku podnositeljke 23. oktobra 2017. godine.

Osnovni sud u Sjenici je rešenjem IPV(I). 2/18 od 29. maja 2018. godine odbio kao neosnovan prigovor podnositeljke ustavne žalbe i potvrdio navedeno prvostepeno rešenje. Drugostepeno rešenje je dostavljeno punomoćniku podnositeljke 1. juna 2018. godine. U obrazloženju ovog rešenja je, između ostalog, navedeno da je izvršni sud u više navrata davao nalog sud skom izvršitelju da izvrši popis i procenu pokretnih stvari, a koji pokušaji su ostali bezuspešni; da podnositeljka ustavne žalbe nije predložila dokaz da je na ime izvršnog dužnika upisana nepokretnost i da je Služba za katastar nepokretnosti Sjenica dopisom od 28. septembra 2015. godine obavestila izvršni sud da na ime izvršnog dužnika nema upisanih nepokretnosti; u svom obrazloženju izvršni sud se pozvao na odredbe člana 91. st. 4. i 5. Zakona o izvrše nju i obezbeđenju iz 2011. godine.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava, na čiju povredu se podnositeljka ustavne žalbe poziva, utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

5. Odredbom člana 545. Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, br. 106/15, 106/16 – a utentično tumačenje, 113/ 17 – a utentično tumačenje i 54/19 ), koji je počeo da se primenjuje 1. jula 2016. godine, propisano je da izvršni postupci i postupci obezbeđenja koji su počeli pre stupanja na snagu ovog zakona nastavljaju se prema Zakonu o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, br. 31/11, 99/11 – dr. zakon, 109/13 – Odluka US, 55/14 i 139/14).

Odredbama Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, br. 31/11, 99/11 – dr. zakon, 109/13 – Odluka US, 55/14 i 139/14), koji se primenjivao od 17. septembra 2011. godine i koji je bio merodavan u konkretnom slučaju, u članu 358. stav 1. je propisao da će se postupci izvršenja i obezbeđenja u kojima je do dana početka primene ovog zakona započeto sprovođenje izvršenja okončati po odredbama ovog zakona. Odredbama ovog zakona je bilo propisano: da je postupak izvršenja i obezbeđenja hitan (član 6. stav 1.); da sud može, na predlog izvršnog poverioca ili po službenoj dužnosti, u toku postupka, zaključkom odrediti drugo sredstvo i na drugim predmetima izvršenja, odnosno obezbeđenja, umesto onih koji su prethodno određeni (član 20. stav 1.); da se izvršni postupak okončava obustavom ili zaključenjem (član 75.); da ako se prilikom popisa ne nađu stvari koje mogu biti predmet izvršenja sud, odnosno izvršitelj će o tome obavestiti izvršnog poverioca koji nije prisustvovao popisu, da izvršni poverilac može, u roku od 45 dana od dana prijema obaveštenja o bezuspešnom popisu, odnosno od dana bezuspešnog popisa kome je prisustvovao, predložiti da se ponovo sprovede popis i da ako izvršni poverilac u tom roku ne predloži da se popis ponovo sprovede ili ako se ni prilikom ponovnog popisa ne nađu stvari koje mogu biti predmet izvršenja, sud će obustaviti izvršenje (član 91. st. 1, 4. i 5.); da uz predlog za izvršenje i predlog za sprovođenje izvršenja na nepokretnosti potrebno je da izvršni poverilac podnese izvod iz javne knjige, kao dokaz o tome da je nepokretnost upisana kao svojina izvršnog dužnika i da ako je pravo na nepokretnosti iz stava 1. ovog člana upisano u javnoj knjizi na drugo lice, a ne na izvršnog dužnika, izvršni poverilac je dužan da podnese ispravu koja je podobna za upis prava svojine izvršnog dužnika (član 105. st. 1 i 2.).

Odredbama Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji se primenjivao u vreme pokretanja izvršnog postupka do 17. septembra 2011. godine, bilo je propisano: da uz predlog za izvršenje na nepokretnosti potrebno je da izvršni poverilac podnese izvod iz javne knjige, kao dokaz o tome da je nepokretnost upisana kao svojina izvršnog dužnika. Ako je pravo na nepokretnosti iz stava 1. ovog člana upisano u javnoj knjizi na drugo lice a ne na izvršnog dužnika, izvršni poverilac je dužan da podnese ispravu koja je podobna za upis prava svojine izvršnog dužnika (član 100. st. 1. i 2 .).

6. Polazeći od toga da je ustavna žalba izjavljena zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud najpre konstatuje da izvršni postupak, kao posebna vrsta sudskog postupka, predstavlja jedinstvenu celinu i pokreće se podnošenjem predloga za izvršenje, a završava se zaključenjem ili obustavom izvršnog postupka. U konkretnom slučaju, izvršni postupak je okončan obustavom . Stoga se , po pravilu, za ocenu postojanja povrede prava na suđenje u razumnom roku, uzima ceo period trajanja izvršnog postupka, od kada je podnosilac ustavne žalbe podneo predlog za izvršenje pa do donošenja pravnosnažnog rešenja o obustavi izvršnog postupka. Međutim, u konkretnom slučaju, Viši sud u Novom Pazaru je već pravnosnažnim rešenjem R4 I. 26/14 od 16. januara 2015. godine utvrdio povredu prava na suđenje u razumnom roku podnositeljki ustavne žalbe u predmetnom izvršnom postupku. Ustavni sud, stoga, ocenjuje da je u konkretnom slučaju relevantan vremenski period koji se uzima u obzir prilikom ocene utvrđenja povrede prava na suđenje u razumnom roku, period od momenta donošenja navedenog pravnosna žnog rešenja Višeg suda u Novom Pazaru, 16. januara 2015. godine, pa do donošenja rešenja Osnovnog suda u Sjenici IPV(I). 2/18 od 29. maja 2018. godine, kojim je potvrđeno prvostepeno rešenje o obustavi izvršnog postupka.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je utvrdio da je izvršni postupak u toj fazi trajao tri godine i četiri meseca , što, samo po sebi, može ukazivati da nije okončan u okviru standarda razumnog roka. Međutim, prilikom utvrđivanja postojanja povrede prava na suđenje u razumnom roku, Ustavni sud polazi od toga da je pojam razumnog trajanja jednog sudskog postupka relativna kategorija koja zavisi od niza činilaca, a pre svega od složenosti činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanja podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanja nadležnih sudova i prirode zahteva, odnosno značaja prava o kome se raspravlja za podnosioca, te je Sud i u ovom slučaju ispitivao da li su i u kojoj meri navedeni kriterijumi uticali na ovako dugo trajanje postupka.

Ustavni sud nalazi da izvršni postupak, koji predstavlja završnu fazu u ostvarivanju subjektivnih građanskih prava i koji nije kontradiktoran postupak, po pravilu, isključuje postojanje složenih činjeničnih i pravnih pitanja, što se odnosi i na ovaj slučaj .

Ustavni sud dalje nalazi da je podnositeljka ustavne žalbe kao izvršni poverilac imala nesumnjiv i legitiman materijalnopravni interes da ostvari novčano potraživanje koje je utvrđeno pravnosnažnom i izvršnom presudom u što kraćem roku. Interes izvršnog poverioca se inače podudara sa osnovnim ciljem izvršnog postupka, a to je da se potraživanje izvršnog poverioca namiri efikasno i u razumnom roku. Međutim, nezavisno od navedenog, Ustavni sud ocenjuje da je sama podnositeljka ustavne žalbe svojim postupanjem doprinela dužini trajanja postupka. Naime, podnositeljka ustavne žalbe je kao izvršni poverilac tražila izvršenje na nepokretnosti koja je bila upisana u javnoj knjizi na drugo lice, a ne na izvršnog dužnika , i izvršenje je određeno na predmetnoj nepokretnosti. Međutim, podnositeljka ustavne žalbe u toku postupka, znači i nakon 16. januara 2015. godine, nije podnela ispravu koja je podobna za upis prava svojine izvršnog dužnika , na šta je bila obavezna, u smislu odredbe člana 105. stav 2. Zakona o izvršenju i obezbeđenju iz 2011. godine (identična odredba je postojala u članu 100. stav 2 . Zakona o izvršnom postupku iz 2004. godine). Time je podnositeljka us tavne žalbe onemogućila izvršni sud da efikasno sprovede izvršenje na eventualno jedinoj imovini izvršnog dužnika (predmetnu nepokretnost je podnositeljka predložila kao jedino sredstvo i predmet izvršenja).

Kada je reč o postupanju izvršnog suda, Ustavni sud ocenjuje da je izvršni sud nakon 16. januara 2015. godine preduzeo određene radnje u cilju namirenja potraživanja izvršnog poverioca. Izvršni sud je od Službe za katastar nepokretnosti Sjenica tražio izveštaj o tome da li se na ime izvršnog dužnika vodi nepokretnost na području Sjenice. Nakon dobijanja izveštaja od Službe za katastar nepokretnosti Sjenica da na ime izvršnog dužnika nema upisanih nepokretnosti, izvršni sud je u dva navrata zaključkom zakazao popis i procenu pokretnih stvari izvršnog dužnika, ali bezuspešno, nakon čega je obustavio izvršni postupak. Na ovaj način izvršni sud je koristio zakonsku mogućnost, iz člana 20. stav 1. Zakona o izvršenju i obezbeđenju iz 2011. godine, a u korist podnositeljke ustavne žalbe kao izvršnog poverioca, da zaključkom odredi drugo sredstvo i predmet izvršenja, umesto onog koji je određen u rešenju u izvršenju. Bez obzira na ove radnje izvršnog suda, nije nađena imovina izvršnog dužnika koja bi bila podobna za izvršenje (a u pogledu nepokretnosti koja nije bila upisana u korist izvršnog dužnika i na kojoj je određeno izvršenje , podnositeljka nije dostavila zakonsku ispravu) . Uloga suda kao državnog organa svodi se na to da pomogne izvršenju presude u korist stranke koja je spor dobila, ali ne i da garantuje izvršenje u svim okolnostima (videti presudu Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Fuklev protiv Ukrajine, predstavka broj 71186/01, od 7. juna 2005. godine, st. 84–86 .).

Imajući u vidu sve navedeno , Ustavni sud je utvrdio da podnositeljki ustavne žalbe u izvršnom postupku koji je vođen u predmetu Osnovnog suda u Sjenici I. 29/10 (ranije u predmetu Opštinskog suda u Sjenici I. 302/07) , i to u fazi postupka od 16. januara 2015. godine, pa do 29. maja 2018. godine, kada je pravnosnažno obustavljen postupak, nije povređeno pravo na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava, te je ustavnu žalbu u tom delu odbio kao neosnovanu , saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon i 103/15 ), odlučujući kao u prvom delu izreke.

7. U delu ustavne žalbe u kojem se ističe povreda prava na imovinu iz člana 58. stav 1. Ustava, Ustavni sud je imao u vidu i shvatanje Evropskog suda za ljudska prava prema kome se država ne može smatrati odgovornom za obaveze privatnih subjekata, niti se Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda može tumačiti na način da prisiljava državu da zauzme mesto privatnih pojedinaca ili privrednih subjekata koji više ne mogu plaćati svoje dugove (vidi presudu Evropskog suda za ljudska prava Bobrova protiv Rusije, od 17. novembra 2005. godine, predstavka broj 24654/03, stav 16.). Prema tome, iako je zadatak suda u izvršnom postupku da preduzme sve potrebne radnje usmerene na sprovođenje izvršenja, izvršni sud ne može biti odgovoran i za namirenje potraživanja prema fizičkom licu, odnosno privatnom licu kao izvršnom dužniku (ovakav stav je Ustavni sud već zauzeo u svojoj Odluci Už-1110/20 09 od 25. oktobra 2012. godine). Stoga je Ustavni sud u ovom delu odbacio ustavnu žalbu, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, jer nisu ispunjene Ustavom i Zakonom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka i odlučivanje, rešavajući kao u drugom delu izreke.

8. U pogledu zahteva podnositeljke ustavne žalbe za naknadu troškova na ime sastava ustavne žalbe, Ustavni sud podseća da je u svojoj dosadašnjoj praksi više puta razmatrao navedeno pitanje, te da je zauzeo stav da, u smislu člana 6. Zakona o Ustavnom sudu, nema osnova za naknadu troškova postupka pred Ustavnim sudom. S tim u vezi, Ustavni sud se poziva na obrazloženje koje je dato, pored mnogih drugih, u Odluci Už-633/2011 od 8. maja 2013. godine (videti internet stranicu Ustavnog suda na: www.ustavni.sud.rs).

9. Polazeći od svega iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Snežana Marković, s.r.