Zaštita prava na zdravu životnu sredinu i pravično suđenje

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio žalbu porodice B. iz Bačke Palanke zbog štetnog zračenja dalekovoda u njihovom dvorištu. Poništena je presuda Apelacionog suda jer nije adekvatno razmotrila mere za sprečavanje opasnosti po zdravlje i pravo na zdravu životnu sredinu.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-7702/2013
07.12.2017.
Beograd

Ustavni sud, u sastavu: predsednik Vesna Ilić Prelić i sudije Tatjana Babić, Bratislav Đokić, dr Goran P. Ilić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), dr Milan Marković, Snežana Marković, Miroslav Nikolić, Milan Stanić, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović, dr Jovan Ćirić, dr Milan Škulić i dr Tijana Šurlan, u postupku po ustavnoj žalbi N. B, Z. B, Ne. B. i M. B, svih iz Bačke Palanke, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 7. decembra 2017. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba N. B, Z. B, Ne. B. i M. B. i utvrđuje da je stavom 2. izreke presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 3677/12 od 20. juna 2013. godine povređeno pravo podnosilaca ustavne žalbe na pravično suđenje, zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, u vezi sa pravom na zdravu životnu sredinu iz člana 74. Ustava.

2. Poništava se stav 2. izreke presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 3677/12 od 20. juna 2013. godine i određuje da taj sud donese novu odluku o žalbama tužilaca i tuženog izjavljenim protiv presude Osnovnog suda u Novom Sadu – Sudska jedinica u Bačkoj Palanci P. 54464/10 od 3. aprila 2012. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. N. B, Z. B, Ne. B. i M. B, svi iz Bačke Palanke, podneli su Ustavnom sudu, 30. septembra 2013. godine, preko punomoćnika M. L, advokata iz Novog Sada, ustavnu žalbu protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 3677/12 od 20. juna 2013. godine, zbog povrede prava zajemčenih odredbama čl. 32, 58, 68. i 74. Ustava Republike Srbije.

Podnosioci ustavne žalbe smatraju da je Apelacioni sud u Novom Sadu arbitrerno primenio materijalno pravo, jer je i pored toga što je utvrdio da ugovor o ustanovljenju službenosti nije potpisan od strane korisnika zemljišta (prvog podnosioca), odbio njihov tužbeni zahtev kojim su tražili da se iz njihovog dvorišta ukloni dalekovodni stub koji proizvodi štetna zračenja. Takođe, ističu da je odredba člana 53. (tadašnjeg) Zakona o osnovnim svojinsko-pravnim odnosima primenjena proizvoljno, budući da u odlukama državnih (pokrajinskih) organa, koje su bile osnov za ustanovljenje službenosti na njihovoj parceli i nepotpunu eksproprijaciju, nije naveden niti broj parcele, niti broj dalekovodnog stuba koji se postavlja, što su neophodni elementi za evidentiranje takve službenosti u javnim knjigama. Podnosioci dalje navode da je drugostepeni sud retroaktivno primenio Pravilnik o tehničkim normativima za izgradnju nadzemnih vodova iz 1988. godine (u daljem tekstu: Pravilnik iz 1988. godine), jer je sudski veštak, čiji je nalaz i mišljenje sud u celosti prihvatio i koji predstavlja osnov za odbijanje tužbenog zahteva, svoj nalaz i mišljenje dao na osnovu tog pravilnika, a ne Pravilnika o tehničkim normativima za izgradnju nadzemnih elektroenergetskih vodova iz 1973. godine (u daljem tekstu: Pravilnik iz 1973. godine), koji je pravnotehnički uređivao način izgradnje elektroenergetskih vodova u vreme postavljanja dalekovodnog stuba. Napred navedeno proizlazi iz toga što je iz nalaza i mišljenja veštaka utvrđeno da je „vod udaljen od spoljne strane zida stambene zgrade tužilaca 5,79 metara“, iako prema odredbama Pravilnika iz 1973. godine, sigurnosna visina i sigurnosna udaljenost voda od stambene zgrade mora da iznosi najmanje sedam metara. Dodaju i da nije uspostavljena ravnoteža između opšteg interesa zajednice i osnovnih prava pojedinca, s obzirom na to da je njihova parcela namenjena kao zaštitna zona prema zoni stanovanja, a da je sasvim druga parcela namenjena za postavljanje spornog stuba, što proizlazi iz izveštaja JP „S.“, Bačka Palanka, od 25. januara 2008. godine, koji sud nije posebno cenio, pri čemu je iz nalaza veštaka nesporno i postojanje povremenog varničenja sa provodnika, što ugrožava njihovo pravo na mirno uživanje imovine. Povredu prava iz člana 74. Ustava vide u načinu na koji je sud vrednovao nalaze veštaka Instituta za nuklearne nauke. Naime, smatrajući ih neobavezujućim mišljenjima i preporukama, sud je odbio njihov zahtev i time sprečio uspostavljanje zdrave životne sredine, iako je u pomenutim alazima izneto mišljenje o postojanju i štetnosti elektromagnetnog zračenja sa spornog stuba u odnosu na živa bića koja se stalno ili povremeno nalaze u sanitarnoj zoni. S tim u vezi dodaju, da je odbijanjem njihovog tužbenog zahteva drugostepeni sud omogućio nastavak višedecenijskog narušavanja njihovog psihičkog i fizičkog zdravlja i povećao im mogućnost od nastanka malignih oboljenja i podržao postojanje dalekovodnog stuba koji je izvor štetnog zračenja na neposrednu zdravu životnu sredinu podnosilaca, a tuženu protivustavno izuzeo od odgovornosti da životnu sredinu čuva i unapređuje, ne prihvatajući nijednu od predloženih mera koje mogu da spreče opasnost od spornog zračenja.

Podnosioci od Ustavnog suda traže da utvrdi da su im povređena istaknuta ustavna prava, da osporenu presudu poništi i naloži da Apelacioni sud u Novom Sadu ponovo odluči o izjavljenim žalbama.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

Činjenice i okolnosti slučaja

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, izvršio uvid u spise predmeta P. 54464/10 Osnovnog suda u Novom Sadu – Sudska jedinica u Bačkoj Palanci i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

N. B, Z. B, Ne. B. i M. B, ovde podnosioci ustavne žalbe, i Milan Bubulj (otac prvog podnosioca ustavne žalbe, koji je preminuo 2005. godine) su 31. marta 2003. godine, nakon izvršenog merenja jačine štetnog zračenja magnetnog i električnog polja, koje formira metalni električni stub postavljen u dvorištu njihove porodične kuće, saznali da je zračenje iznad dozvoljenih vrednosti, nakon čega su Opštinskom sudu u Bačkoj Palanci podneli tužbu protiv tuženog Javnog preduzeća „Elektromreža Srbije“ (u daljem tekstu: JP), čiji je pravni prethodnik, protivno njihovoj volji, postavio sporni stub. U tužbi su istakli da je tuženi odgovoran po principu objektivne odgovornosti, jer dalekovodni stub predstavlja opasnu stvar čije im postojanje konstantno pričinjava štetu, te svoje nepokretnosti ne mogu da koriste u skladu sa namenom. Takođe su istakli i da štetno zračenje stuba može dovesti do različitih malignih oboljenja, a da u dane sa maglom ili kišom, stub varniči i proizvodi „plamene jezičke“ što kod njih izaziva stres i strah, te da jedini način da se ova situacija trajno reši jeste njegovo uklanjanje ili isplata tržišne vrednosti njihovih nepokretnosti. Postavljenim tužbenim zahtevom su, pored naknade nematerijalne štete, tražili da sud obaveže tuženog da ukloni sporni stub ili da im isplati određeni novčani iznos, čime bi stekao pravo korišćenja njihovih parcela i objekata sagrađenih na njima.

Opštinski sud u Bačkoj Palanci doneo je 4. aprila 2006. godine međupresudu P. 1035/03 od 4. aprila 2006. godine, kojom je utvrdio postojanje pravnog osnova tužbenog zahteva tužilaca, kako za naknadu nematerijalne štete zbog pretrpljenog straha, tako i za uklanjanje predmetnog dalekovodnog stuba „koje se obaveze tuženi može osloboditi isplatom“ tužiocima novčane vrednosti njihovih nepokretnosti.

Okružni sud u Novom Sadu je presudom Gž. 3167/06 od 13. juna 2007. godine, u postupku po žalbi, potvrdio ožalbenu međupresudu, u delu kojim je utvrđeno postojanje pravnog osnova tužbenog zahteva tužilaca za naknadu nematerijalne štete, dok je u preostalom delu istu ukinuo i vratio prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

Podneskom od 8. septembra 2009. godine tužioci su „uredili“ tužbu tako što su pored zahteva za naknadu nematerijalne štete, istakli zahtev za uklanjanje spornog stuba dalekovoda sa parcele tužioca N. B. (4189/2), uz ovlašćenje tuženom da se može osloboditi ove obaveze isplatom određenog novčanog iznosa (koji odgovara tržišnoj vrednosti nepokretnosti) čime bi tuženi stekao pravo korišćenja predmetne i drugih parcela i pravo svojine na izgrađenim objekatima.

U ponovnom postupku, presudom Opštinskog suda u Bačkoj Palanci P. 1035/03 od 12. novembra 2009. godine obavezan je tuženi da sa parcele tužioca N. B. ukloni sporni električni vod i da tužiocima na ime naknade nematerijalne štete zbog pretrpljenog straha isplati po 375.000,00 dinara, dok je „supsidijarni“ tužbeni zahtev za isplatu protivrednosti nepokretnosti, kao i tužbeni zahtev za naknadu nematerijalne štete na ime pretrpljenog straha za iznos preko dosuđenog, odbijen kao neosnovan.

Apelacioni sud u Novom Sadu je 15. juna 2010. godine doneo rešenje Gž. 7294/10 kojim je pobijanu presudu ukinuo i predmet vratio prvostepenom sudu na ponovni postupak. U obrazloženju ove presude je, između ostalog, navedeno: da je prvostepeni sud pogrešno primenio materijalno pravo, te da se u konkretnom slučaju imala primeniti odredba člana 156. ZOO, koja se odnosi na uklanjanje izvora opasnosti od kojeg preti šteta, te da prvostepeni sud nije raspravljao niti utvrđivao koje su potrebne mere koje bi uticale na sprečavanje nastanka štete ili njeno smanjenje. Prema nalaženju toga suda, nižestepeni sud jeste utvrdio da dalekovodni stub emituje štetno zračenje, ali ne i da li se opasnost i sporno zračenje mogu eventualno otkloniti ili sprečiti odgovarajućim merama, te ukoliko mogu koje su to mere.

U ovom delu prvostepenog postupka, u skladu sa nalogom drugostepenog suda, preko veštaka iz JP „Nuklearni objekti Srbije“, sprovedeno je veštačenje na okolnost „da li opasnost i sporno zračenje može eventualno ukloniti ili sprečiti odgovarajućim merama i svesti na nivo koji ne prelazi normalne granice, te ukoliko može, kako, odnosno koje su mere potrebne“.

Presudom Osnovnog suda u Novom Sadu – Sudska jedinica u Bačkoj Palanci P. 54464/10 od 3. aprila 2012. godine usvojen je tužbeni zahtev tužilaca za uklanjanje spornog stuba dalekovoda sa parcele …/2, KO Bačka Palanka, uz ovlašćenje tuženom da se ove obaveze može osloboditi isplatom određenog novčanog iznosa čime bi stekao stvarna prava na bliže opisanim nepokretnostima tužioca N. B, dok je zahtev za naknadu nematerijalne štete delimično usvojen, a delimično odbijen.

Osporenom presudom Apelacionog suda y Novom Sadu Gž. 3677/12 od 20. juna 2013. godine ukinuta je pomenuta ožalbena prvostepena presuda, te je odbijen tužbeni zahtev tužilaca za uklanjanje spornog voda dalekovoda koje obaveze se tuženi može osloboditi isplatom određenog novčanog iznosa, dok je zahtev za naknadu nematerijalne štete delimično usvojen, a delimično odbijen. Prema činjeničnom stanju koje je utvrdio drugostepeni sud nakon otvorene glavne rasprave, tužilac N. B. je u zemljišnim knjigama upisan kao titular prava korišćenja katastarskih parcela …, …/1 i …/2, u KO Bačka Palanka. Na parceli … nalazi se stambena zgrada sa pomoćnim objektima, dok se na parceli …/2 nalaze drugi pomoćni objekti u tužiočevom vlasništvu, što zajedno čini celinu, kuću sa okućnicom, u kojoj žive svi tužioci. Odlukom Izvršnog veća Skupštine SAPV od 12. marta 1986. godine utvrđen je opšti interes za izgradnju dalekovoda DV 110 KV Futog-Bačka Palanka 2 opisanog u glavnom projektu i eksproprijacionom elaboratu, na osnovu koga se može podneti predlog za potpunu ili nepotpunu eksproprijaciju nepokretnosti u privatnom vlasništvu. Pokrajinski komitet za urbanizam, stambena pitanja i zaštitu životne sredine je rešenjem od 30. juna 1986. godine pravnom prethodniku tuženog odoborio lokaciju za izgradnju prema izrađenim urbanističko-tehničkim uslovima, uz obavezu naknade štete pričinjene vlasnicima u smislu odredaba Zakona o elektroprivredi. U obrazloženju rešenja je konstatovano da je podnosilac zahteva priložio ugovore o uspostavljenim službenostima sa vlasnicima/korisnicima poslužnih dobara, pored ostalih i ugovor zaključen 29. oktobra 1985. godine sa tužiocem N. B. Ovaj ugovor za predmet ima ustanovljenje prava trajne službenosti u korist pravnog prethodnika tuženog kao investitora i korisnika dalekovoda na poslužnom dobru – katastarskoj parceli …/2, KO Bačka Palanka, koje se sastoji u postavljanju dalekovodnog visokonaponskog stuba broj 82 sa električnim provodnicima uz obavezu isplate određenog novčanog iznosa korisniku poslužnog dobra. Na mestu predviđenom za potpis vlasnika poslužnog dobra rukopisom je napisano ime Mi. B. Tužilac N. B. nije potpisao ovaj ugovor, već je to učinio njegov otac Mi. B, sa kojim su predstavnici pravnog prethodnika tuženog vodili pregovore i postigli dogovor o uspostavljanju službenosti i visini naknade. U izveštaju o izvršenoj kontroli od 8. jula 1986. godine konstatovano je da je tehnička dokumentacija za predmetni dalekovod izrađena prema projektnom zadatku i investicionom programu i da su prilikom njene izrade primenjene odredbe Pravilnika iz 1973. godine, nakon čega je rešenjem nadležnog organa od 10. jula 1986. godine pravnom prethodniku tuženog izdato odobrenje za gradnju, a rešenjem od 27. avgusta 1987. godine izdata i dozvola za upotrebu i korišćenje dalekovoda. Sporni stub je postavljen 1986/1987. godine, a njegov najbliži krak od ivice kuće tužilaca je udaljen, 3,45 metara, dok je centar stuba udaljen 5,18 metara. Tri provodnika ovog električnog stuba su postavljena uzduž parcele …/2 tako da prelaze preko objekta za uzgoj svinja. Provodnici su postavljeni jedan iznad drugog, s tim da se najniži nalazi na visini od 8,90 metara od tla, sledeći na visini od 12 metara, a najviši na visini 14,90 metara od tla. Tačka na sljemenu krova kuće koja je najbliža najnižem provodniku od njega je udaljena 8,96 metara, dok je najviša tačka na krovu od tla udaljena 5,71 metar. Najviša tačka na pomoćnom objektu za uzgoj svinja preko kojeg prelaze provodnici od najnižeg provodnika je udaljena 4,89 metara, s tim što se ova udaljenost pri određenim vremenskim prilikama može smanjiti na 4,42 metra. U horizontalnoj projekciji najbliži provodnik se nalazi na udaljenosti od 5,79 metara od kuće. Pored ostalih mera, na stubu je primenjena pojačana električna izolacija, postavljeni varničari i oko zgrade je urađeno uzemljenje. Na dan 7. novembra 2007. godine izmeren je otpor od 2 oma, a za takve stubove dozvoljena je visina otpora od 15 oma. Prema nalazu veštaka elektrotehničke struke, predmetni dalekovod je izgrađen u skladu sa propisima za izgradnju nadzemnih vodova i ne može se smatrati da vod prelazi preko stambenog objekta tužilaca jer je za više od 5 metara udaljen od njega, dok vertikalna udaljenost iznosi najmanje 3 metra, s tim što ukoliko bi se smatralo da vod prolazi u naseljenom mestu, sigurnosna visina bi bila 7 metara od tla, pa bi i u tom slučaju, s obzirom na visinu od 7,225 metara, vod zadovoljavao propisane uslove. Na osnovu nalaza veštaka „Instituta za nuklearne nauke Vinča“, utvrđene su izmerene jačine električnog polja i gustina magnetnog fluksa u dvorištu porodične kuće tužilaca i objektima, na osnovu kojih vrednosti je dato mišljenje da su izmerene maksimalne vrednosti višestruko manje od referentnih vrednosti u poređenju sa smernicama Međunarodne Komisije za zaštitu nejonizirajućih zračenja (ICNIRP 1998), (ICNIRP 2010) i Pravilnikom o granicama izlaganja nejonizirajućim zračenjima („Službeni glasnik PC“, broj 104/09). Međutim, prema nalazu veštaka, postavljanje stuba u dvorištu kuće tužilaca nije opravdano sa gledišta zaštite od nejonizirajućih zračenja, imajući u vidu granice sanitarnozaštitnih zona saglasnih ruskim normama, prema kojima udaljenost nekog stambenog objekta od dalekovodnog stuba mora iznositi 20 metara. Po mišljenju veštaka iz JP „Nuklearni objekti Srbije“, datog s pozivom na definiciju SZO pojma zdravlje, osnovno načelo zaštite stanovnoštva od nejonizirajućih zračenja (izbegavanje izlaganja magnetnim, električnim i elektromagnetnim talasima) i dosadašnje iskustvo koje pokazuje da se na mestima ispod i u blizini trase dalekovoda dobijaju izmerene vrednosti nivoa električnih i magnetnih polja koje su deset puta veće u odnosu na mesta udaljenja od trase, postoje dve mere koje mogu da dovedu do sprečavanja opasnosti od spornog zračenja – izmeštanje stuba dalekovoda ili iseljavanje domaćinstva tužilaca. Prema urbanističkom mišljenju Javnog preduzeća za urbanizam, građevinsko zemljište, stambeno-komunalne poslove i puteve „S.“ iz Bačke Palanke od 25. januara 2008. godine, parcela 4189/2 namenjena je za zelenilo tj. kao zaštitna zona između prostora namenjenog za trafo stanicu i zona za stanovanje i ne nalazi se u koridoru dalekovoda. U obrazloženju svoje presude, drugostepeni sud je naveo da je prihvatio nalaze veštaka geodetske, elektrotehničke i onkološke struke, čiji nalaz sa mišljenjem nije interpretiran u obrazloženju drugostepene odluke (prema sadržini nalaza lekara onkologa koji se navodi u prvostepenoj presudi, zračenje magnetnog i el. polja za posledicu može imati razvoj kancerogenih ćelija, a el.stub, kao što je sporni, formira pomenuta polja sa vrednostima većim od 0,3 µT i predstavlja permanentnu, odnosno rizičnu opasnost za nastanak malignih oboljenja za svakoga ko ima povremeni kontakt sa takvim zračenjem). Nalaz veštaka iz „Instituta za nuklearne nauke Vinča“ i JP „Nuklearni objekti Srbije“ sud je prihvatio samo u delu da su izmerene maksimalne vrednosti višestruko manje od referentnih vrednosti u poređenju sa smernicama Međunarodne Komisije za zaštitu nejonizirajućih zračenja (ICNIRP 1998), (ICNIRP 2010) i Pravilnikom o granicama izlaganja nejonizirajućim zračenjima, dok je preostali deo koji se odnosi na predložene mere - izmeštanje stuba dalekovoda ili domaćinstva tužilaca, shvatio kao neobavezujuću preporuku jer se u konkretnom slučaju ne mogu primenjivati ruske norme na koje su se veštaci pozvali, već isključivo zakoni Republike Srbije. Sud, takođe nije cenio dopis JP „S.“, Bačka Palanka, od 25. januara 2008. godine, prema kome električni stub, po projektnoj dokumentaciji, nije trebalo da bude postavljen na tužiočevoj parceli iz razloga što se drugim izvedenim dokazima nije moglo utvrditi da li je to tačno, a teret dokazivanja te činjenice je bio na prvotužiocu. Polazeći od iznetog, drugostepeni sud je zaključio da je, saglasno članu 43. Zakona o elektroprivredi SAPV iz 1981. godine i propisa o eksproprijaciji, pravni prethodnik tuženog, na osnovu nepotpune eksproprijacije ustanovljenjem službenosti postavio sporni stub na katastarskoj parceli …/2, na kojoj je titular prava korišćenja prvotužilac jer je to bilo u opštem interesu, te da stoga nije od odlučujućeg i presudnog značaja činjenica ko je potpisao ugovor o ustanovljenju službenosti (tužilac ili njegov otac). Iz tog razloga, za drugostepeni sud je neprihvatljiv stav nižestepenog suda da pravni prethodnik tuženog nije mogao steći stvarnu službenost u smislu odredbe člana 52. Zakona o osnovnim svojinsko-pravnim odnosima, jer je nije upisao u zemljišne knjige, upravo zbog toga što službenost nije ni bila ustanovljena pravnim poslom, već odlukom državnog organa, koja se, na osnovu člana 53. istog zakona, ne ustanovljava upisom u javnu knjigu. Polazeći od navedenog, sud je dalje ocenio da tužbeni zahtev tužilaca nije osnovan u delu kojim traže uklanjanje dalekovodnog stuba, jer je stub postavljen saglasno odredbama Pravilnika iz 1973. godine i ne prelazi preko stambenog objekta tužilaca, već samo preko pomoćnog objekta za uzgoj svinja i u najnepovoljnijem slučaju najbliži provodnik je 4,42 metra iznad krova tog objekta, što je u skladu sa članom 104. Pravilnika kojim je propisano da za nepristupačne delove zgrade (krov, dimnjak i sl.) sigurnosna udaljenost iznosi 3 metra. Nadovezujući se na izneto, sud dalje zaključuje da ovaj zahtev nije osnovan i iz razloga što je utvrđeno da predmetni stub ne predstavlja izvor opasnosti od koga preti znatnija šteta tužiocima, što je uslov iz člana 156. ZOO. Sud je našao da zahtev nije osnovan ni po odredbi stava 3. navedenog člana, jer sve i da su tužioci i dokazali da trpe štetu, ona bi nastala u obavljanju opštekorisne delatnosti za koju je dobijena dozvola nadležnog organa, na osnovu čega su mogli zahtevati samo naknadu štete koja prelazi normalne granice, što postavljenim tužbenim zahtevom nisu učinili. Polazeći od pravosnažnog dela međupresude Opštinskog suda u Bačkoj Palanci P. 1035/03 od 4. aprila 2006. godine, kojim je utvrđeno postojanje pravnog osnova tužbenog zahteva tužilaca za naknadu nematerijalne štete zbog pretrpljenog straha, drugostepeni sud im je, primenom člana 200. ZOO, dosudio određeni iznos na ime te štete, smatrajući da je trpe zbog samog saznanja da zračenje može predstavljati opasnost po njihovo zdravlje ili život, naročito kada su prisutne promene vremena i napona, te da izmereno zračenje može dovesti do težih bolesti, a imajući u vidu nalaze veštaka medicinske struke, utvrđeno trajanje i intenzitet straha koji tužioci permanentno trpe.

Merodavno pravo

4. Odredbama Ustava, na čiju povredu ukazuju podnosioci, utvrđeno je: pravo na pravično suđenje (član 32. stav 1.); pravo na imovinu (član 58.); pravo na zdravstvenu zaštitu (član 68.); pravo na zdravu životnu sredinu (član 74.).

Zakonom o osnovnim svojinsko-pravnim odnosima („Službeni list SFRJ“, broj 6/80), koji je bi na snazi u vreme ustanovaljavanja službenosti, bilo je propisano je: da se stvarna službenost zasniva pravnim poslom, odlukom državnog organa i održajem (član 51.); da se na osnovu pravnog posla službenost stiče upisom u javnu knjigu ili na drugi odgovarajući način određen zakonom (član 52.); da se odlukom suda o deobi stvari ili odlukom drugog državnog organa stvarna službenost ustanovljava kada vlasnik povlasnog dobra u celini ili delimično ne može koristiti to dobro bez odgovarajućeg korišćenja poslužnog dobra, kao i u drugim slučajevima određenim zakonom i da se službenost iz stava 1. ovog člana stiče danom pravnosnažnosti odluke, ako zakonom nije drukčije određeno (član 53. st. 1. i 2.).

Zakonom o eksproprijaciji („Službeni list SAPV“, broj 16/78-prečišćen tekst) bilo je propisano: da ako je odluku o izgradnji određenog objekta, odnosno o izvođenju drugih radova donela organizacija udruženog rada ili druga organizacija ili organ, osim državnih organa iz člana 1. ovog zakona, odluku o tome da je izgradnja tog objekta, odnosno izvođenje drugih radova na zemljištu za koje se namerava predložiti eksproprijacija – od opšteg interesa, donosi na sednici skupština opštine na čijoj se teritoriji nalazi to zemljište, a ako se to zemljište nalazi na teritoriji više opština, odluku o utvrđivanju opšteg interesa donosi Izvršno veće Skupštine Socijalističke Autonomne Pokrajine Vojvodine (član 4.); da se na zemljištu u društvenoj svojini može ustanoviti pravo prelaza, prevoza, crpljenja vode, postavljanja vodovodnih cevi, postavljanja objekata za prenos i razvođenje električne energije i druge službenosti i da se naknada za ustanovljenje službenosti određuje po odredbama ovog zakona o naknadi u slučaju nepotpune eksproprijacije kojom se ustanovljava službenost i ide u korist nosioca prava korišćenja zemljišta, ili drugog prava na zemljištu, na kome je službenost ustanovljena (član 60.).

Odredbama člana 156. Zakona o obligacionim odnosima („Službeni list SFRJ“, br. 29/78, 39/85, 45/89 i 57/89 i „Službeni list SRJ“, br. 31/93, (22/99, 23/99, 35/99 i 44/99)) propisano je: da svako može zahtevati od drugoga da ukloni izvor opasnosti od koga preti znatnija šteta njemu ili neodređenom broju lica, kao i da se uzdrži od delatnosti od koje proizlazi uznemiravanje ili opasnost štete, ako se nastanak uznemiravanja ili štete ne može sprečiti odgovarajućim merama (stav 1.); da će sud na zahtev zainteresovanog lica narediti da se preduzmu odgovarajuće mere za sprečavanje nastanka štete ili uznemiravanja, ili da se otkloni izvor opasnosti, na trošak držaoca izvora opasnosti, ako ovaj sam to ne učini (stav 2.); da se ako šteta nastane u obavljanju opštekorisne delatnosti za koju je dobijena dozvola nadležnog organa, može zahtevati samo naknada štete koja prelazi normalne granice (stav 3.); ali da se i u tom slučaju može zahtevati preduzimanje društveno opravdanih mera za sprečavanje nastupanja štete ili za njeno smanjenje (stav 4.).

Zakonom o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS“, br. 135/04, 36/09, 36/09-dr. zakon, 72/09-dr. zakon, 43/11-Odluka US i 14/16) je propisano: da se ovim zakonom uređuje integralni sistem zaštite životne sredine kojim se obezbeđuje ostvarivanje prava čoveka na život i razvoj u zdravoj životnoj sredini i uravnotežen odnos privrednog razvoja i životne sredine u Republici Srbiji (član 1.); da pojedini izrazi upotrebljeni u ovom zakonu imaju sledeće značenje – da životna sredina jeste skup prirodnih i stvorenih vrednosti čiji kompleksni međusobni odnosi čine okruženje, odnosno prostor i uslove za život, da kvalitet životne sredine jeste stanje životne sredine koje se iskazuje fizičkim, hemijskim, biološkim, estetskim i drugim indikatorima, da aktivnost koja utiče na životnu sredinu (u daljem tekstu: aktivnost) jeste svaki zahvat (stalni ili privremeni) kojim se menjaju i/ili mogu promeniti stanja i uslovi u životnoj sredini, a odnosi se na korišćenje resursa i prirodnih dobara, procese proizvodnje i prometa, distribuciju i upotrebu materijala, ispuštanje (emisiju) zagađujućih materija u vodu, vazduh ili zemljište, upravljanje otpadom i otpadnim vodama, hemikalijama i štetnim materijama, buku i vibracije, jonizujuće i nejonizujuće zračenje, udese, da opterećenje životne sredine jeste pojedinačni ili zbirni uticaj aktivnosti na životnu sredinu koje se može izraziti kao ukupno (više srodnih komponenti), zajedničko (više raznorodnih komponenti), dozvoljeno (u okviru graničnih vrednosti) i prekomerno (preko dozvoljenih graničnih vrednosti) opterećenje, da rizik jeste određeni nivo verovatnoće da neka aktivnost, direktno ili indirektno, izazove opasnost po životnu sredinu, život i zdravlje ljudi (član 3. stav 1. tač. 1), 2), 9), 16) i 23)); da su svi subjekti sistema zaštite životne sredine dužni da čuvaju i unapređuju životnu sredinu (član 4. stav 2.); da se zaštita od zračenja sprovodi primenom sistema mera kojima se sprečava ugrožavanje životne sredine i zdravlje ljudi od dejstva zračenja koja potiču iz jonizujućih i nejonizujućih izvora i otklanjaju posledice emisija koje izvori zračenja emituju ili mogu da emituju i da pravno i fizičko lice može proizvoditi, vršiti promet i koristiti izvore jonizujućih i nejonizujućih zračenja po propisanim uslovima i na propisan način (član 32.); da se na pitanja o odgovornosti za štete nanete životnoj sredini koja nisu posebno uređena ovim zakonom primenjuju opšta pravila Zakona o obligacionim odnosima (član 108.).

Zakonom o zaštiti od nejonizujućih zračenja („Službeni glasnik RS“, broj 36/09) je propisano: da granica izlaganja nejonizujućim zračenjima jeste maksimalno dozvoljena vrednost intenziteta polja u životnoj sredini koja je određena standardom ili drugim propisom, da životna sredina jeste skup prirodnih i stvorenih vrednosti čiji kompleksni međusobni odnosi čine okruženje, odnosno prostor i uslove za život i da zaštita od nejonizujućih zračenja obuhvata skup mera i postupaka kojima se sprečava ili umanjuje štetno dejstvo nejonizujućih zračenja u životnoj sredini (član 2. tač. 5), 7) i 10)); da se uređivanje zaštite od nejonizujućih zračenja zasniva na načelu zabrane – izlaganje nejonizujućim zračenjima iznad propisane granice i svako nepotrebno izlaganje nejonizujućim zračenjima nije dozvoljeno, kao i načelu srazmernosti – uslovi i dozvoljenost korišćenja izvora nejonizujućih zračenja od posebnog interesa se određuju i cene prema koristi koju njihovo korišćenje pruža društvu u odnosu na potencijalne rizike nastupanja štetnog dejstva usled njihovog korišćenja, uzimajući u obzir nivo i trajanje izloženosti stanovništva u konkretnom slučaju, starosnu i zdravstvenu strukturu potencijalno izloženog stanovništva, način, vreme i mesto korišćenja takvog izvora, prisustvo drugih izvora sa različitim frekvencijama, kao i druge relevantne okolnosti konkretnog slučaja (član 3. tač. 1) i 2)).

Pravilnikom o izvorima nejonizujućih zračenja od posebnog interesa, vrstama izvora, načinu i periodu njihovog ispitivanja („Službeni glasnik RS“, broj 104/09) je propisano: da pojedini izrazi upotrebljeni u ovom pravilniku imaju sledeće značenje – da izvor nejonizujućeg zračenja od posebnog interesa jeste izvor koji može da bude štetan po zdravlje ljudi i da su zone povećane osetljivosti područja stambenih zona u kojima se osobe mogu zadržavati i 24 sata dnevno, škole, domovi, predškolske ustanove, porodilišta, bolnice, turistički objekti, te dečja igrališta, površine neizgrađenih parcela namenjenih, prema urbanističkom planu, za navedene namene, u skladu sa preporukama Svetske zdravstvene organizacije (član 2. stav 1. tač. 1) i 5)); da se izvorima nejonizujućih zračenja od posebnog interesa smatraju izvori elektromagnetnog zračenja koji mogu da budu štetni po zdravlje ljudi, a određeni su kao stacionarni i mobilni izvori čije elektromagnetno polje u zoni povećane osetljivosti, dostiže najmanje 10% iznosa referentne, granične vrednosti propisane za tu frekvenciju (član 3.); da su izvori nejonizujućih zračenja od posebnog interesa zatečeni izvori elektromagnetskog polja za koje je izdata upotrebna dozvola za rad u skladu sa propisima koji su važili pre stupanja na snagu ovog pravilnika, kao i izvori koji se koriste bez upotrebne dozvole za rad i da izvori nejonizujućih zračenja od posebnog interesa iz stava 1. ovog člana u zavisnosti od tehničkih i drugih karakteristika koje se odnose na konstrukciju i rad tih izvora, mogu biti stacionarni izvori (član 4. satav 1. tačka 2) i stav 2. tačka 1)); da su stacionarni izvori elektromagnetskog zračenja – elektroenergetski vodovi tj. nadzemni ili podzemni kablovi za prenos ili distribuciju električne energije napona većeg od 35 kV, s tim što se elektroenergetski vodovi kao pojedini izvodi iz napojne trafostanice celom dužinom, sve do kraja svog naponskog nivoa, smatraju kao jedinstveni izvori elektromagnetskog polja (član 5. stav 2. tačka 2)).

Pravilnikom o granicama izlaganja nejonizujućim zračenjima („Službeni glasnik RS“, broj 104/09) je propisano: da pojedini izrazi upotrebljeni u ovom pravilniku imaju sledeće značenje – zone povećane osetljivosti jesu područja stambenih zona u kojima se osobe mogu zadržavati i 24 sata dnevno, škole, domovi, predškolske ustanove, porodilišta, bolnice, turistički objekti, te dečja igrališta, površine neizgrađenih parcela namenjenih, prema urbanističkom planu, za navedene namene, u skladu sa preporukama Svetske zdravstvene organizacije (član 2. tačka 9)). Ovim pravilnikom propisana su bazična ograničenja i referentni granični nivoi izlaganja stanovništva električnim, magnetskim i elektromagnetskim poljima.

Pravilnikom o tehničkim normativima za izgradnju nadzemnih elektroenergetskih vodova („Službeni list SFRJ“, broj 51/73) bilo je propisano: da se kao naseljena mesta smatraju: 1) u gradskim naseljima – delovi grada sa prosečenim ulicama, izgrađenim nizovima kuća, parkovima i šetalištima, dok se pojedinačne zgrade smatraju naseljem samo ako bi stub mogao da padne u ograđeno dvorište, ili se stub nalazi na udaljenosti manjoj od 15m od stambene zgrade, 2) u seoskim naseljima – pojedinačne kuće, ako bi stub mogao da padne u ograđeno dvorište ili okućnicu koja služi za baštu, ili se stub nalazi na udaljenosti manjoj od 15m od stambene zgrade (član 82. stav 5. tač. 1) i 2)); da vođenje nadzemnih visokonaponskih vodova preko zgrada koje služe za stalan boravak ljudi treba ograničiti na izuzetne slučajeve, ako se druga rešenja ne mogu tehnički ili ekonomski opravdati i da se smatra da vod prelazi preko zgrade i kad je rastojanje horizontalne projekcije najbližeg provodnika u neotklonjenom stanju od zgrade manje od 5 metara bez obzira na napon voda (član 114.); da za nepristupačne delove zgrada (krov, dimnjak isl.) sigurnosna udaljenost iznosi za visokonaponske vodove do 110 kV 3,0 metra (član 115. tačka 1)); da za vodove u naseljenim mestima (član 82. stav 5.), sigurnosna visina iznosi, i to – za visokonaponske vodove do 11kV 7,0 m, a za niskonaponske vodove 5,0m (član 126. stav 1.); da se kao gusto naseljena mesta smatraju naselja ili mesta sa regulisanim urbanističkim planom, odnosno naseljena mesta sa stambenim i drugim zgradama postavljenim jedna pored druge bez slobodnog međuprostora, te da sigurnosna visina iznosi – za visokonaponske vodove do 110kV 7,0m, a za niskonaponske 6,0m (član 145.).

Ocena Suda

5. Ocenjujući osnovanost ustavne žalbe sa aspekta istaknute povrede prava iz člana 32. stav 1. Ustava, a polazeći od toga da se razlozi na kojima podnosioci zasnivaju tvrdnju o povredi ovog prava svode na navode o proizvoljnoj primeni materijalnog prava na kome su utemeljene ocene drugostepenog suda o punovažnosti ugovora o uspostavljanju prava službenosti i postavljanju spornog stuba u skladu sa relevantnim Pravilnikom, te proizvoljnoj oceni o važnosti dokaza (izveštaj JP „S.“), uz zaključak da je odbijanjem njihovog tužbenog zahteva i neprihvatanjem predloženih mera ocenom dela nalaza veštaka kao neobavezujće preporuke, drugostepeni sud omogućio nastavak narušavanja njihovog psihičkog i fizičkog zdravlja i povećao im mogućnost od nastanka malignih oboljenja, što dovode u vezu sa povredom prava iz člana 74. Ustava, Ustavni sud podseća da garancija pravičnog suđenja ima za cilj da obezbedi da se u sudskom postupku poštuju ljudska prava i slobode zajemčene Ustavom i Evropskom konvencijom za zaštitu ljudskih prava i sloboda (u daljem tekstu: Konvencija), koja je, saglasno odredbi člana 16. stav 2. Ustava, sastavni deo pravnog poretka Republike Srbije i neposredno se primenjuje, iz čega proizlazi i obaveza redovnih sudova da odredbe merodavnog prava primenjuju i tumače u skladu sa odredbama Konvencije (identično stanovište u pogledu primene i tumačenja domaćeg prava u skladu sa obavezama iz Konvencije izneo je Evropski sud za ljudska prava (u daljem tekstu: ESLjP) u presudi Stankova protiv Slovačke, od 9. oktobra 2007. godine, broj predstavke 7205/02, stav 2, a prihvatio i Ustavni sud u odlukama Už-5084/2011 od 17. januara 2013. godine i Už-3265/2014 od 21. aprila 2016. godine.). Ustavni sud je u svojoj dosadašnjoj praksi, sledeći stavove ESLjP, ustanovio niz načela (ili uslova) koja moraju da budu ispunjena, da bi se određeni sudski postupak, posmatran u celini, mogao oceniti pravičnim. S tim u vezi Ustavni sud ukazuje da je jedan od elemenata prava na pravično suđenje i pravo na obrazloženu sudsku odluku, koje podrazumeva obavezu sudova da svoju odluku obrazlože tako da navedu jasne i razumljive razloge kojima su se rukovodili prilikom njihovog donošenja, Međutim, ova obaveza ne znači da su sudovi dužni da daju detaljne odgovore na sva postavljena pitanja i argumente stranaka. Mera u kojoj ova obaveza postoji zavisi od prirode odluke i okolnosti svakog pojedinačnog slučaja (videti presude Kuznetsov i drugi protiv Rusije, od 11. januara 2007. godine, broj predstavke 184/02 i Ruiz Torija protiv Španije, od 9. decembra 1994. godine, broj predstavke 18390/91). Prema praksi ESLjP, razlozi navedeni u obrazloženju odluke smatraće se argumentovanim i jasnim ukoliko iz njih nedvosmisleno proizlazi da sudovi nisu propustili da razmotre suštinski važne činjenice za rešenje spora, odnosno da u obzir uzmu pravno relevantne okolnosti koje su od značaja za presuđenje, da nisu proizvoljno odbili izvođenje dokaza koji bi mogli dovesti do drugačije odluke, odnosno zanemarili određene dokaze, bez navođenja jasnih razloga o njihovoj nerelevantnosti za konkretan slučaj. U tom smislu, obrazloženje sudske odluke je izuzetno važno jer nedostatak relevantnih i odlučujućih razloga za iznete zaključke ukazuje na povredu pomenutog prava. Iz iznetog, po nalaženju Ustavnog suda, proizlazi da tumačenje činjenica i okolnosti od strane redovnih sudova, na kojima je zasnovan zaključak koji je od suštinske važnosti po prava i obaveze podnosioca, ne sme da bude takvo da dovodi u sumnju da je sud razmotrio sve specifične i bitne okolnosti konkretnog slučaja koje je bio dužan da ispita (stanovište izneto u Odluci Ustavnog suda Už-8423/2015 od 12. oktobra 2017. godine). Stoga su ovlašćenja Ustavnog suda u postupku po ustavnoj žalbi ograničena na to da ispita da li su u određenom sudskom postupku poštovana ljudska prava i slobode zajemčene Ustavom i Konvencijom i standardi koje je ovaj sud izgradio u svojoj dosadašnjoj praksi.

Polazeći od iznetog, Ustavni sud konstatuje da se u parničnom postupku koji je prethodio ustavnosudskom, pored zahteva za naknadu nematerijalne štete zbog pretrpljenog straha, odlučivalo i o osnovanosti tužbenog zahteva podnosilaca za osudu na činidbu – uklanjanje spornog stuba dalekovoda. Osnovanost svojih zahteva podnosioci su temeljili na činjeničnim tvrdnjama da je sporni stub postavljen nezakonito i protiv njihove volje, te da proizvodi „plamene jezičke“ i štetno zračenje koje može dovesti do njihovog oboljevanja, a što u njima izaziva i strah.

Kako podnosioci tvrdnju o povredi prava iz člana 74. Ustava posledično dovode u vezu sa istaknutom povredom prava na pravično suđenje, Ustavni sud, pre svega, ističe da pomenuta odredba Ustava svakom jemči pravo na zdravu životnu sredinu i utvrđuje dužnost svakoga da je čuva i poboljšava. Pravni okvir zaštite životne sredine uređen je Zakonom o zaštiti životne sredine koji je donet 2004. godine (kasnije izmene i dopune su iz 2009. i 2016. godine), a tokom 2009. godine, pored ostalih zakona iz ove oblasti, usvojen je i Zakon o zaštiti od nejonizujućih zračenja i doneti su prateći podzakonski akti. Pomenuti zakon i podzakonski akti definišu pojam opterećenje životne sredine kao pojedinačni ili zbirni uticaj aktivnosti na životnu sredinu koje se može izraziti kao ukupno (više srodnih komponenti), zajedničko (više raznorodnih komponenti), dozvoljeno (u okviru graničnih vrednosti) i prekomerno (preko dozvoljenih graničnih vrednosti) opterećenje, dok pojam rizik definišu kao određeni nivo verovatnoće da neka aktivnost, direktno ili indirektno, izazove opasnost po životnu sredinu, život i zdravlje ljudi. Takođe je definisan pojam zone povećane osetljivosti kao područje stambenih zona u kojima se osobe mogu zadržavati i 24 sata dnevno i utvrđena načela na kojima se zasniva uređivanje zaštite od nejonizujućih zračenja (jedno od njih i načelo srazmernosti). Što se pak tiče građanskopravne zaštite životne sredine, ona se može ostvariti podnošenjem ekološke tužbe iz člana 156. Zakona o obligacionim odnosima. S druge, strane, iako Konvencija ne sadrži odredbu kojom se jemči pravo na zdravu životnu sredinu, ESLjP je ovom pravu pružao zaštitu posredno preko drugih prava garantovanih Konvencijom – prava na život, na poštovanje privatnog i porodičnog života i na mirno uživanje imovine (videti presude Oneryildz protiv Turske, od 30. novembra 2004. godine, broj predstavke 48939/99, Lopez Ostra protiv Španije, od 9. decembra 1994. godine, broj predstavke 16798/90 i Papastavrou i drugi protiv Grčke, od 10. aprila 2003. godine, broj predstavke 46372/99). U svim takvim slučajevima ESLjP je cenio suprotstavljene interese zajednice i ekonomskog napretka, s jedne strane, i brige o životnoj sredini, s druge strane.

Vraćajući se na okolnosti konkretnog slučaja, Ustavni sud dalje konstatuje da je o postojanju osnova tužbenog zahteva za naknadu štete odlučeno međupresudom od 4. aprila 2006. godine, a da je osporena drugostepena presuda u usvajajućem delu za traženu naknadu doneta uz ocenu da podnosioci „trpe štetu iz saznanja da zračenje koje se stvara oko elektromagnetnog polja koje se stvara oko predmetnog stuba može da predstavlja opasnost po zdravlje ... da može dovesti do težih bolesti“, te da podnosioci „trpe strah koji je prisutan sve verme“. S druge strane, osporena presuda u odbijajućem delu za osudu na činidbu zasnovana je na zaključcima da je sporni stub postavljen u skladu sa odredbama merodavnog Pravilnika iz 1973. godine, na osnovu ustanovljene službenosti nepotpunom eksproprijacijom zbog utvrđenog opšteg interesa za izgradnju dalekovoda i da isti ne predstavlja izvor opasnosti od koga podnosiocima preti znatnija šteta, a što je uslov iz člana 156. stav 1. ZOO. Neosnovanost ovog zahteva i po odredbi stava 3. pomenutog člana Zakona drugostepeni sud je obrazložio i stanovištem da podnosioci sve i da su dokazali da trpe štetu, ona bi nastala u obavljanju opštekorisne delatnosti za koju je dobijena dozvola nadležnog organa, na osnovu čega bi mogli zahtevati samo naknadu štete koja prelazi normalne granice, što postavljenim tužbenim zahtevom nisu tražili.

Po nalaženju Ustavnog suda, drugostepeni sud, podvodeći utvrđeno činjenično stanje koje se odnosi na okolnosti postavljanja spornog stuba pod relevantno pravo, nije proizvoljno primenio materijalno pravo izvodeći zaključak da je stub zakonito postavljen, u skladu sa odredbama Pravilnika iz 1973. godine i na osnovu ustanovljene službenosti nepotpunom eksproprijacijom odlukom nadležnog organa, iz kog razloga je dalje i ocenjeno da nije od presudnog i odlučujućeg značaja pitanje ko je potpisao ugovor o ustanovljenju službenosti. Naime, u situaciji kada je predmetni ugovor iz 1985. godine (na kome na mestu potpisnika u rukopisu stoji ime oca prvog podnosioca koji je i sam bio stranka u postupku, koji sadrži oznaku zemljišta i broj stuba i na osnovu koga je isplaćena naknada) priložen prilikom podnošenja zahteva za izdavanje odobrenja za izgradnju dalekovoda, a čija ništavost uzgred nije ni bila predmet tužbenog zahteva, Ustavni sud smatra da je drugostepeni sud dao ustavnopravno prihvatljive razloge za zaključak da je službenost stečena u skladu sa članom 53. tadašnjeg Zakona o osnovnim svojinsko-pravnim odnosima. Što se pak tiče ukazivanja na navodno retroaktivnu primenu Pravilnika iz 1988. godine, Ustavni sud konstatuje da je osporena presuda doneta s pozivom na odredbe Pravilnika iz 1973. godine koji u članu 114. propisuje da se smatra da vod prelazi preko zgrade i kad je rastojanje horizontalne projekcije najbližeg provodnika u neotklonjenom stanju od zgrade manje od pet metara bez obzira na napon voda, dok se zahtev od sedam metara odnosi na sigurnosnu visinu (član 126.), kao i da je ova činjenica konstatovana o izveštaju o izvršenoj kontroli iz 1986. godine, nakon čega su izdate građevinska i upotrebna dozvola.

U pogledu drugog razloga na kome je zasnovana osporena presuda donetog s pozivom na odredbe člana 156. st. 1. i 3. Zakona o obligacionim odnosima – da sporni stub ne predstavlja izvor opasnosti od koga preti znatnija šteta podnosiocima i da čak i da su dokazali da je trpe, ona bi nastala u obavljanju opštekorisne delatnosti za koju je dobijena dozvola nadležnog organa, a što bi predstavljalo osnov za njenu naknadu, što tužbom nije traženo – Ustavni sud primećuje da pomenuta zakonska odredba u stavu 4. propisuje da se i u slučaju iz stava 3. može zahtevati preduzimanje društveno opravdanih mera za sprečavanje nastanka štete ili njeno smanjenje. Sledi da pomenuta zakonska odredba predviđa pravnu zaštitu i pre nastanka štete i bez obzira na krivicu, iz čega proizlazi da se osim naknade štete, može tražiti i preduzimanje preventivnih mera kako bi se sprečilo njeno nastupanje, s tim što se u tužbenom zahetvu moraju navesti konkretne mere čije se preduzimanje traži. Dakle, uslov za traženje zaštite nije da je šteta nastupila, već da postoji opasnost od njenog nastupanja. Drugostepeni sud se u obrazloženju svoje odluke nije osvrnuo na pomenutu zakonsku odredbu (stav 4. člana 156. ZOO), niti je naveo razlog zašto je smatrao da ta odredba nije od značaja za rešavanje spornog odnosa, a nije učinio ni korak dalje i cenio srazmernost između interesa zajednice, s jedne strane, i prava podnosilaca na zdravu životnu sredinu, s druge strane, već se, pozivom na stav 3. ovog člana, zadržao na zaključku da su podnosioci, čak i da su dokazali da trpe štetu, mogli da zahtevaju samo njenu naknadu koja prelazi normalne granice, što postavljenim tužbenim zahtevom nisu tražili. Pri tome, Ustavni sud smatra neophodnim da primeti da je drugostepeni sud, odlučujući o zahtevu za naknadu nematerijalne štete, stao na stanovište da je podnosioci trpe zbog samog saznanja da zračenje može predstavljati opasnost po njihovo zdravlje ili život, naročito kada su prisutne promene vremena i napona, te da ovo može dovesti do težih bolesti. Nadovezujući se na izneto, Ustavni sud primećuje da je zaključak da sporni stub ne predstavlja izvor opasnosti od koga preti znatnija šteta izveden na osnovu prethodno iznetog zaključka o postavljanju stuba u skladu sa relevantnim Pravilnikom iz 1973. godine i na osnovu nalaza veštaka prema kome izmerene jačine zračenja ne prelaze referentne vrednosti. S tim u vezi, Ustavni sud nalazi da činjenica da je stub postavljen u skladu sa Pravilnikom ne može sama po sebi voditi zaključku da usled toga on ne predstavlja izvor opasnosti jer, kako je prethodno rečeno, zaštita koju pruža pomenuta zakonska odredba upravo se odnosi na situacije kada je šteta nastala ili može da nastane u obavljanju opštekorisne delatnosti za koju je data dozvola nadležnog organa. Što se pak tiče ocene da stub ne predstavlja izvor opasnosti od koga preti šteta koja prelazi normalne granice iz razloga što su zračenja ispod propisanih referentnih vrednosti, Ustavni sud nalazi da je drugostepeni sud, u situaciji kada je odlučujući o zahtevu za naknadu nematerijalne štete, izneo stanovište da je podnosioci trpe zbog samog saznanja da zračenje može predstavljati opasnost po njihovo zdravlje ili život, te da zračenje može dovesti do težih bolesti, propustio da na jasan i nedvosmislen način obrazloži zašto pomenute okolnosti nije uzeo u obzir prilikom iznošenja ocene o tome da sporni stub ne predstavlja izvor opasnosti, već se zadržao samo činjenicama koje se tiču izmerenog nivoa zračenja, a posebno u situaciji kada je nalaz veštaka onkolga (u kome se, pored ostalog, navodi da zračenje magnetnog i el. polja za posledicu može imati razvoj kancerogenih ćelija) u celosti prihvatio. Sledeće što je od značaja za Ustavni sud sa aspekta garancije pravičnog suđenja, jeste način na koji se drugostepeni sud odredio prema mišljenju JP „S.“ u kome stoji da je sporna parcela …/2 namenjena za zelenilo tj. kao zaštitna zona i da se ne nalazi u koridoru dalekovoda. Naime, drugostepeni sud taj dokaz nije posebno cenio iz razloga što se, kako je naveo, drugim izvedenim dokazima nije moglo utvrditi da li je to tačno, a teret dokazivanja te činjenice bio je na ovde podnosiocu. U vezi sa iznetim, Ustavni sud podseća da je u svojim odlukama Už-1626/2013 od 3. aprila 2013. godine i Už-417/2015 od 24. novembra 2016. godine istakao da redovni sudovi u skladu sa načelom slobodne ocene dokaza utvrđuju činjenice bitne za presuđenje, ali da slobodna ocena dokaza podrazumeva obrazloženje kako svakog dokaza pojedinačno, tako i obrazloženje i ocenu svih izvedenih dokaza u njihovoj međusobnoj logičkoj povezanosti. Stoga, sudovi imaju obavezu da opišu proces pojedinačne ocene dokaza, dovođenja svakog ocenjenog dokaza u vezu sa drugim izvedenim dokazima i izvođenja zaključka o dokazanosti određene činjenice. Ustavni sud ističe i da je u Odluci Už-485/2008 od 15. jula 2010. godine, između ostalog, istakao da je postupajući sud u obavezi da obrazloži zašto su neki dokazi verodostojni a drugi nisu, tj. da pravni standard pravičnog suđenja zahteva da se sud suoči sa svim dokazima. Takođe, Ustavni sud je u Odluci Už-343/2012 od od 11. decembra 2014. godine podsetio da pravilo o teretu dokazivanja predviđa da je na stranci koja osporava postojanje nekog prava, teret dokazivanja činjenice koja je sprečila nastanak ili ostvarivanje tog prava. Dakle, redovni sud je slobodan u izboru dokaznih sredstava i oceni njihove vrednosti, ali ne apsolutno, jer je dužan da u obrazloženju svoje odluke iznese uverljive razloge zbog kojih je određene činjenice uzeo kao dokazane, kao i razloge zbog kojih nije prihvatio određene dokazne predloge, odnosno ocenio da nisu od značaja za utvrđivanje činjenične podloge. Stoga, u situaciji kada je dostavljeno mišljenje JP da sporna parcela nije u koridoru dalekovoda, već da je zaštitna zona, razlog zbog koga ovaj dokaz sud nije cenio ne može se smatrati uverljivim. Štaviše, po oceni Suda, drugostepeni sud je na ovaj način podnosioce doveo u situaciju da vrednost dokaza koji potkrepljuje njihove činjenične tvrdnje dodatno argumentuju drugim dokazima, zanemarujući pri tome da pravilo o teretu dokazivanja nalaže stranci koja osporava postojanje nekog prava, da dokaže činjenice koje sprečavaju nastanak ili ostvarivanje tog prava.

Kod ovakvog stanja stvari, Ustavni sud ne može a da ne zaključi da je drugostepeni sud, iznoseći razloge za svoju odluku, propustio da obuhvati i sagleda sve važne aspekte konkretnog slučaja i da se u odnosu na njih izričito odredi, nezavisno od toga kakav bi bio njegov konačan zaključak (videti presudu ESLjP u predmetu Lacatus i drugi protiv Rumunije, od 13. novembra 2012. godine, broj predstavke 12694/04, stav 102.). Stoga je, po oceni Ustavnog suda, nerazmatranje pitanja koja su od ključnog značaja za ocenu osnovanosti zahteva za osudu na činidbu u kontekstu prava na zdravu životnu sredinu, dovelo do povrede prava na obrazloženu sudsku odluku, kao elementa prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, u vezi sa pravom iz člana 74. Ustava.

6. Na osnovu izloženog i odredbe člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13-Odluka US, 40/15-dr. zakon i 103/15), Ustavni sud je ustavnu žalbu usvojio i utvrdio da je stavom 2. izreke osporene presude povređeno pravo podnosilaca ustavne žalbe na pravično suđenje zajamčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, u vezi sa pravom na zdravu životnu sredinu iz člana 74. Ustava, te je odlučio kao u tački 1. izreke.

Ustavni sud je ocenio da se štetne posledice učinjene povredom prava iz člana 32. stav 1, u vezi sa pravom iz člana 74. Ustava, mogu otkloniti jedino poništajem stava 2. izreke presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 3677/12 od 20. juna 2013. godine i određivanjem da u ponovnom postupku nadležni sud donese novu odluku o žalbama parničnih stranaka izjavljenim protiv presude Osnovnog suda u Novom Sadu – Sudska jedinica u Bačkoj Palanci P. 54464/10 od 3. aprila 2012. godine, te je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio kao u tački 2. izreke.

7. Ustavni sud nije posebno razmatrao navode o povredi prava zajemčenih čl. 58. i 68. Ustava, imajući u vidu da je utvrdio povredu prava na pravično suđenje i naložio otklanjanje štetnih posledica utvrđene povrede prava podnosilaca ustavne žalbe.

8. Polazeći od svih iznetih razloga, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42a stav 1. tačka 5) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Zaštita prava na zdravu životnu sredinu i pravično suđenje

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti