Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje u sporu o faktičkoj eksproprijaciji

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđuje povredu prava na pravično suđenje i poništava drugostepenu presudu. Sudovi su neosnovano prebacili teret dokazivanja na tužioce u sporu za naknadu za zemljište koje je postalo javni put.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća, i sudije Bratislav Đokić, dr Goran P. Ilić, Snežana Marković, dr Tijana Šurlan, dr Jovan Ćirić, Sabahudin Tahirović i dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi K. Š . i Ž. J, obojice iz Novog Sada, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 31. maja 2018. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba K. Š . i Ž . J. i utvrđuje da je presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 2932/16 od 7. septembra 2016. godine i presudom Osnovnog suda u Novom Sadu P. 9300/15 od 26. aprila 2016. godine povređeno pravo podnosilaca ustavne žalbe na pravično suđenje , iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 2932/16 od 7. septembra 2016. godine i određuje da taj sud donese novu odluku o žalbi podnosilaca ustavne žalbe izjavljenoj protiv presude Osnovnog suda u Novom Sadu P. 9300/15 od 26. aprila 2016. godine.

3. Odbacuje se zahtev podnosilaca ustavne žalbe za naknadu materijalne štete.

4. Ova odluka ima pravno dejstvo i prema licima koja nisu podnela ustavnu žalbu, a nalaze se u istoj pravnoj situaciji kao i podnosioci ustavne žalbe, saglasno odredbi člana 87. Zakona o Ustavnom sudu.

O b r a z l o ž e nj e

1. K. Š . i J . Ž, obojica iz Novog Sada, podneli su Ustavnom sudu, 26. oktobra 201 6. godine, preko punomoćnika D. P, advokata iz N ovog Sada, ustavnu žalbu protiv akata navedenih u tač. 1. i 2. izreke, zbog povrede prava na pravično suđenje i prava na imovinu, zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 58. Ustava Republike Srbije, te odredaba člana 97. tačka 7), člana 145. stav 2. i člana 198. stav 1. Ustava.

Podnosioci ustavne žalbe navode da su im označena prava povređena tumačenjem procesnih pravila o teretu dokazivanja, jer su sudovi odbili njihov tužbeni zahtev za naknadu na ime faktičke eksproprijacije zemljišta sa obrazloženjem da oni nisu pružili dokaze na osnovu kojih bi se sa sigurnošću utvrdilo ko je dao nalog za izgradnju i infrastrukturno opremanje javnog puta (saobraćajnice). Po mišljenju podnosilaca, teret dokazivanja te činjenice je na strani tuženog Grada Novog Sada, budući da su komunalna i javna preduzeća čiji je on osnivač, jedina ovlašćena da izvode takve radove upravo po nalogu njegovih službi i organa. Podnosioci takođe smatraju da se tuženi ne može osloboditi obaveze naknade tržišne vrednosti oduzetog zemljišta bez obzira na to ko je dao nalog za izgradnju ulice jer je ulica javno dobro u opštoj upotrebi. Predlažu da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu, poništi osporene presude i odredi im naknadu koju su tužbom tražili.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje se zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosilaca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno nj ihovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, uvidom u dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Osporenim presudama Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 2932/16 od 7. septembra 2016. godine i Osnovnog suda u Novom Sadu P. 9300/15 od 26. aprila 2016. godine pravnosnažno su odbijen i tužbeni zahtev i tuži laca K. Š . i Ž . J, ovde podnosilaca ustavne žalbe i tužilje I. P, kojima su tražili da se utvrdi da je tuženi Grad Novi Sad izvršio faktičku eksproprijaciju bliže označenog zemljišta i obavezivanje tuženog da im na ime izvršene faktičke eksproprijacije isplati određene novačne iznose. Prema činjeničnom stanju utvrđenom u prvos tepenom postupku, tužioci su na osnovu plana parcelacije koji im je sačinio ovlašćeni geometar is hodovali parcelaciju svog poljoprivrednog zemljišta i u periodu od 2000. do 2002. godine prodavali formirane placeve u cilju izgradnje stambenih zgrada. Tom prilikom, formiranim placevima je ostavljan prilaz, pa su u okviru parcelacije formirane sporne katastarske parcele – parcela 1783/11 koja je suvlasništvo tužilaca K . Š . i I . P . i parcele 1780/4 i 1780/16 koja je vlasništvo tužioca Ž. J. Predmetne parcele se u katastarskom operatu vode kao njive 3. klase, a u naravi su građevinsko zemljište i sastavni deo infrastrukturno opremljene ulice Lj. u Veterniku , u kojoj su sa obe strane izgrađene stambene zgrade. Prema GUP Grada Novog Sada do 2021. godine ("Službeni list Grada Novog Sada", broj 39/06) , g rađevinsko zemljište obuhvata građevinsko područje Novog Sada unutar koga se nalazi i gradsko građevinsko zemljište, a sporne parcele se na osnovu Odluke o merilima za obračun visine naknade za uređivanje građevinskog zemljišta nalaze u petoj zoni . Promena namene predmetnih parcela je izvršena prema Regulacionom planu naselja Veternik ("Službeni list Grada Novog Sada", broj 3/01) i Odlu ci o izmenama i dopunama pomenutog Plana, te iste sada čine javnu površinu – delove ulica. Javno preduzeće "Zavod za izgradnju Grada Novog Sada" nema podataka o tome ko je izdao nalog za izgradnju ulice Lj, a Programom radova tog preduzeća nisu predviđena sredstva za rešavanje imovinskopravnih odnosa na tom lokalitetu. Na podlozi ovak o utvrđenog činjeničnog stanja prvostepeni sud je odbio tužbeni zahtev primenom pravila o teretu dokazivanja iz člana 7. stav 2. i člana 231. stav 1. Zakona o parničnom postupku sa obrazloženjem da tuž ioci nisu pružili dokaze da je tuženi posredstvom svojih službi i javnih preduzeća preduzimao bilo kakve radnje kojima bi uznemiravao ili oduzeo državinu tužilaca na predmetnom zemljištu, te da stoga nema osnova za primenu odredaba čl. 41, 42, 61. i 72. Zakona o eksproprijaciji. Drugostepeni sud je naveo da u celosti prihvata kao pravilne razloge nižestepenog suda, dodajući da su tužioci samoinicijativno svoje poljoprivredno zemljište pretvorili u građevinsko, raspolagali svojinom na placevima i formirali prilazne puteve čiji su vlasnici, da do zaključenja glavne rasprave nisu pružili dokaze da su stranke preduzimale radnje u svrhu promene namene predmetnih parcela u skladu sa planskim aktima tuženog, niti da su stambene zgrade koje se nalaze u Ulici Lj. sagrađene na osnovu izdate građevinske dozvole koja podrazumeva plaćanje naknade za komunalno opremanje, te da stoga ne postoji nijedna okolnost koja bi vodila zaključku da je tuženi u javnom interesu preduzimao akte vlasti na predmetnim parcelama koji bi predstavljali osnov njegove obaveze na isplatu tražene naknade.

4. Odredbama Ustava, na čiju se povredu pozivaju podnos ioci ustavne žalbe , jemči se: pravo na pravično suđenje (član 32. stav 1.) pravo na imovinu (član 58.).

Odredbama Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS“, broj 53/95, „Službeni list SRJ“, broj 16/01 i „Službeni glasnik RS“, br. 23/01, 20/09 i 55/13 -Odluka US) propisano je: da se danom pravosnažnosti rešenja o eksproprijaciji menja sopstvenik na eksproprisanoj nepokretnosti (potpuna eksproprijacija) (član 4.); da se eksproprijacija može vršiti za potrebe Republike Srbije, autonomne pokrajine, grada, grada Beograda, opštine, javnih fondova, javnih preduzeća, privrednih društava koja su osnovana od strane javnih preduzeća, kao i za potrebe privrednih društava sa većinskim državnim kapitalom osnovanih od strane Republike Srbije, autonomne pokrajine, grada, grada Beograda, ili opštine, ako zakonom nije drukčije određeno (član 8. stav 1.).

Odredbama Zakona o planiranju i uređenju prostora i naselja („Službeni glasnik RS“, br. 44/95, 23/96, 16/97 i 46/98), koji je bio na snazi u vreme donošenja Regulacionog plana naselja Veternik iz 2001. godine, bilo je propisano: da je "javna površina" prostor utvrđen planom za objekte čija je izgradnja od opšteg interesa, u skladu sa propisima o eksproprijaciji kao i za objekte namenjene za javno korišćenje, a da je "namena prostora" planom utvrđen skup mogućnosti kako se prostor, odnosno građevina može urediti, odnosno graditi, odnosno koristiti (član 2. tač. 3) i 9)); da su urbanistički planovi generalni plan grada, odnosno naselja, generalni plan predela, generalni plan mreže infrastrukture ili mreže područja ili objekata sa posebnim funkcijama i regulacioni plan (član 16. stav 1.); da urbanističke planove, plan parcelacije i urbanistički projekat donosi skupština opštine, odnosno grada (član 35. stav 3.); da se do privođenja planiranoj nameni, neizgrađeni prostor može privremeno urediti prema njegovim prirodnim osobenostima, na mesno uobičajeni način za obavljanje delatnosti ili za poljoprivrednu proizvodnju i da se izvođenje radova iz st. 3. i 4. može odobriti pod uslovom da obim i način izvođenja radova ne predstavljaju smetnju za privođenje prostora planiranoj nameni, odnosno da ne ugrožavaju postojeće i planirano korišćenje okolnog prostora (član 38. st. 3. i 5.).

Odredbom člana 2. stav 2. Zakona o putevima („Službeni glasnik RS“, br. 46/91, 52/91, 53/93, 67/93, 48/94 i 42/98 ) bilo je propisano da javne puteve čine: magistralni, regionalni i lokalni putevi, kao i ulice u naseljima.

Odredbama člana 10. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 88/11 i 105/14), pored ostalog, propisano je : da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, u smislu ovog zakona, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su kao takve određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi i dr.)(stav 2.); da svako ima pravo da dobro u opštoj upotrebi koristi na način koji je radi ostvarivanja te namene propisan zakonom, odnosno odlukom organa ili pravnog lica kome su ta dobra data na upravljanje (stav 5.); da su dobra u opštoj upotrebi u svojini Republike Srbije, izuzev puteva II reda, koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj teritoriji se nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koje nisu deo autoputa ili državnog puta I i II reda) i trgova i javnih parkova, koji su u svojini jedinice lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalaze (stav 7.).

Odredbom člana 229. stav 1. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 49/13-Odluka US, 74/13-Odluka US i 55/14) propisano je da dokazivanje obuhvata sve činjenice koje su važne za donošenje odluke.

5. Budući da podnosioci smatraju da im je pravo iz čl ana 32. stav 1. Ustava povređeno načinom na koji su sudovi tumačili procesna pravila o teretu dokazivanja, te da u prilog tvrdnji o povredi prava ističu i da se tuženi Grad Novi Sad ne može osloboditi obaveze naknade vrednosti oduzetog zemljišta bez obzira na to ko je dao nalog za izgradnju ulice jer je ulica javno dobro u opštoj upotrebi, Ustavni sud podseća da je suštinski istovetno pitanje koje se postavlja i u ovom konkretnom slučaju , a koje se tiče nastanka obaveze za jedinicu lokalne samouprave da plati naknadu za zemljšte koje u naravi predstavlja ulicu i koje je planskim aktima predviđeno za javnu površinu, već razmatrao u svojoj dosadašnjoj praksi. Naime, Ustavni sud je u većem broju svojih odluka (videti, pored ostalih, Už-3661/2011 od 5. marta 2014. godine, Už-5533/2011 od 3. jula 2014. godine, Už- 206/2015 od 22. juna 2017. godine i Už-4230/2015 od 1. marta 2018. godine na : www.ustavni.sud.rs) isticao da faktička eksproprijacija nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastruktura ili drugi objekti pro bono publico, iako ne postoji rešenje o oduzimanju zemljišta koje je planskim aktom određeno za javnu površinu i koje je izgradnjom ulice i promenom namene, izvršene upravo planskim aktom , pri vedeno nameni, te da u situaciji kada se takvo zemljište u javnim evidencijama o nepokretnostima i dalje vodi kao svojina fizičkih lica, to zemljište, kao ulicu, svako ima pravo da koristi na način koji je radi ostvarivanja te namene propisan zakonom i podzakonskim aktima, jer bi u suprotnom, fizička li ca koja su upisana kao vlasnici mogla da određuju način i obim njegovog korišćenja tj. da uživaju sva ovlašćenja koja proizlaze iz prava svojine na stvari ( usus, fructus, abusus) – javnog puta. Osim navedenog, Ustavni sud je u pomenutim odlukama isticao i da se takvo zemljište više ne može smatrati privatnim putem, već ulicom koja je po Zakonu o javnoj svojini dobro u opštoj upotrebi u svojini jedinice lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalazi.

Polazeći od toga da je u postupku koji je prethodio ustavnosudskom utvrđeno da je promena namene predmetnih parcela izvršena prema Regulacionom planu naselja Veternik iz 2001. godine sa kasnijim izmenama i dopunama, te iste sada čine javnu površinu – delove ulica i da u prirodi i jesu ul ica koja ima svoj naziv, što znači da je sporno zemljište privedeno nameni i da je, saglasno citiranim odredbama Zakona o javnoj svojini, postalo dobro u opštoj upotrebi u javnoj svojini – svojini jed inice lokalne samouprave, Ustavni nalazi da je ustavnopravno neprihvatljiv zaključak redovnih sudova o neosnovanosti tužbenog zahteva iz razloga što podnosioci nisu pružili dokaze da je tuženi Grad Novi Sad posredstvom svojih službi i javnih preduzeća preduzimao bilo kakve radnje kojima je uznemiravao ili im oduzeo državinu na predmetnom zemljištu tj. akte vlasti u javnom interesu. Naime, sama činjenica da je promena namene spornog zemljišta izvršena planskim aktom, čije je donošenje u nadležnosti skupštine grada, ukazuje da je u ustavnopravnom smislu neprihvatljivo stanovište drugostepenog suda da ne postoji nijedna okolnost koja bi upućivala na zaključak da je tuženi u javnom interesu preduzimao akte vlasti na predmetnim parcelama, budući da se regulacionim planom dela naselja utvrđuju i određuju javne površine koje pred stavljaju prostor za izgradnju objekata od opšteg interesa. Izneta ocena odnosi se i na stanovište nižestepenog suda da podnosioci nisu pružili dokaze da im je tuženi posredstvom svojih službi i organa oduzeo državinu na predmetnom zemljištu , u sitaciji kada je privođenjem zemljišta nameni (izgradnjom ulice i promenom namene planskim aktom) ono postalo dobro u opštoj upotrebi, koje mogu svi da koriste , a kojim upravlja i koje održava jedinica lokalne samouprave preko svojih organa i javnih preduzeća čiji je osnivač.

Imajući u vidu izneto, Ustavni sud ne vidi nijedan razlog da odstupi od svoje dosadašnje prakse i iznetih shvatanja da vlasnik ili korisnik zemljišta, koje je privedeno nameni u skladu sa planskim aktom i koje je na osnovu zakona postalo javna svojina, ne može da trpi štetne posledice propusta nadležnog organa da sprovede upravi postpak i donese rešenje o eksproprijaciji ili izuzimanju zemljišta iz poseda koje bi bilo osnov za isplatu naknade.

S obzirom na navedeno, Ustavni sud je , saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13-Odluka US , 40/15-dr. zakon i 103/15), u ovom delu usvojio ustavn u žalbu i utvrdio da je presudama Apelacionog suda u Novom Sadu Gž. 2932/16 od 7. septembra 2016. godine i Osnovnog suda u Novom Sadu P. 9300/15 od 26. aprila 2016. godine podnosiocima ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, kao meru otklanjanja štetnih posledica učinjene povrede navedenog ustavnog prava, poništio osporenu drugostepenu presudu i odredio da taj sud ponovo odluči o žalbi podnosilaca podnetoj protiv prvostepene presude, odlučujući kao u tački 2. izreke.

7. Što se tiče zahteva za naknadu materijalne štete opredeljenog u visini potraživanja koje je bilo predmet spora , Ustavni sud je našao da je taj zahtev preuranjen budući da će u ponovnom postupku nadležni sud odlučivati o žalbi podnosilaca protiv prvostepene odluke, te je odlučeno kao u tački 3. izreke, saglasno članu 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu .

8. Ustavni sud je u tački 4. izreke konstatovao da ova odluka ima pravno dejstvo i prema licima koja nisu podnela ustavnu žalbu, a nalaze se u istoj pravnoj situaciji, saglasno odredbi člana 87. Zakona o Ustavnom sudu.

Kako će na osnovu Odluke Ustavnog suda drugostepeni sud ponovo odlučivati o žalbi podnosilaca izjavljenoj protiv prvostepene presude, Ustavni sud nije psoebno razmatrao njihove navode o povredi prava na imovinu i povredi ostalih odredaba Ustava na koje su se pozvali .

9. Na osnovu svega izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 47. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 8 9. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“ , broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje u sporu o faktičkoj eksproprijaciji

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti