Odbacivanje ustavne žalbe u postupku za rehabilitaciju lica proglašenih ratnim zločincima

Kratak pregled

Ustavni sud odbacuje ustavnu žalbu protiv rešenja kojim je odbijen zahtev za rehabilitaciju. Sud je našao da se žalbom u suštini traži instanciona kontrola zakonitosti, za šta Ustavni sud nije nadležan, a da navodi ne ukazuju na povredu ustavnih prava.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-8199/2016
13.09.2018.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik Vesna Ilić Prelić i sudije Tatjana Babić, Bratislav Đokić, dr Goran P. Ilić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), dr Milan Marković, Snežana Marković, Miroslav Nikolić, Milan Stanić, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović, dr Jovan Ćirić, dr Milan Škulić i dr Tijana Šurlan, u postupku po ustavnoj žalbi Lasla Sladeka iz Sombora, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 13. septembra 2018. godine, doneo je

R E Š E Nj E

Odbacuje se ustavna žalba Lasla Sladeka izjavljena protiv rešenja Apelacionog suda u Novom Sadu Rexž. 268/16 od 25. avgusta 2016. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. Laslo Sladek iz Sombora podneo je Ustavnom sudu, 31. oktobra 2016. godine, preko punomoćnika mr Antala Bozoki, advokata iz Novog Sada, ustavnu žalbu protiv rešenja Apelacionog suda u Novom Sadu Rexž. 268/16 od 25. avgusta 2016. godine, zbog povrede prava na život, prava na slobodu i bezbednost, prava na postupanje s licem lišenim slobode, prava u vezi pritvora, prava na pravično suđenje, posebnih prava okrivljenog, prava na rehabilitaciju i naknadu štete, prava na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo i prava na imovinu, zajemčenih čl. 24, 27, 28. i 29, članom 32. stav 1, čl. 33, 35, 36. i 58. Ustava Republike Srbije.

Ustavnom žalbom se osporava drugostepeno rešenje doneto u vanparničnom postupku u kojem je podnosilac ustavne žalbe imao svojstvo predlagača, a kojim je preinačeno prvostepeno rešenje, tako što je odbijen kao neosnovan njegov zahtev za rehabilitaciju pok. H.P. i pok. H.M.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, kojom je ustavna žalba ustanovljena kao posebno i izuzetno pravno sredstvo za zaštitu Ustavom zajemčenih prava i sloboda, Ustavni sud je u postupku po ustavnoj žalbi nadležan jedino da ispituje postojanje povreda ili uskraćivanja Ustavom zajemčenih prava i sloboda, te se stoga i navodi ustavne žalbe moraju zasnivati na ustavnopravnim razlozima kojima se, sa stanovišta Ustavom utvrđene sadržine označenog prava ili slobode, potkrepljuju tvrdnje o njegovoj povredi ili uskraćivanju. To istovremeno znači da Ustavni sud nije nadležan da, postupajući po ustavnoj žalbi, kao instancioni (viši) sud još jednom ispituje zakonitost osporenih akata ili radnji, pa iz tih razloga formalno pozivanje na povredu ustavnih prava i sloboda, samo po sebi, ustavnu žalbu ne čini dopuštenom.

3. Ustavni sud najpre ukazuje da se ustavnom žalbom osporava drugostepeno rešenje kojim je odbijen kao neosnovan podnosiočev zahtev za rehabilitaciju pok. H.P. i pok. H.M.

U navedenoj pravnoj stvari od pravnog značaja su odredbe Zakona o rehabilitaciji („Službeni glasnik RS“, broj 92/11). Odredbama člana 2. navedenog Zakona propisano je koja se lica ne mogu rehabilitovati, te su pored pripadnika okupacionih snaga i pripadnika kvislinških formacija (stav 1.), iz prava na rehabilitaciju isključena sva lica koja su odlukom vojnog suda ili drugog organa pod kontrolom Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije od dana oslobođenja određenog mesta proglašena za ratne zločince, odnosno učesnike u ratnim zločinima i sva lica koja su sudovi i drugi organi Demokratske Federativne Jugoslavije i Federativne Narodne Republike Jugoslavije, kao i Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača tokom Drugog svetskog rata proglasili da su ratni zločinci, odnosno učesnici u ratnim zločinima (stav 2. tač. 1. i 2.); samo izuzetno, pod licima iz citiranog stava ne smatraju se lica koja su do dana stupanja na snagu ovog zakona rehabilitovana, lica koja budu rehabilitovana po sili zakona u skladu sa ovim zakonom, kao i lica za koja se u postupku rehabilitacije utvrdi da nisu izvršila, odnosno učestvovala u izvršenju ratnih zločina (stav 3.).

Za lica čija se rehabilitacija traži redovni sud je utvrdio da su proglašena za ratne zločince od strane organa pod kontrolom Nacionalnog komiteta za oslobođenje Jugoslavije, kao takva uhapšena su od strane OZN-a Sombor i streljana istog dana, 17. novembra 1944. godine. Iz arhiva Vojvodine dostavljena je isprava Komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Vojvodini F183 iz knjige evidencije streljanih ratnih zločinaca, gde su H.P. i H.M. iz Sombora u spisku navedeni pod br. 1062 i 1063, kao potkazivači, uhapšeni od strane organa OZN-a Sombor. Kao ratni zločinici lišeni su života u kratkom roku nakon oslobođenja mesta u kome su živeli. Grad Sombor je oslobođen 21. oktobra 1944. godine, a H.P. i H.M. su uhapšeni i streljani 17. novembra 1944. godine, od stane organa novouspostavljene vlasti. OZN-a je bila organ pod kontrolom Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, isto kao i Državna Komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača na domaćem planu osnovana je pri Predsedništvu NKOJ, Odlukom AVNOJ-a, na Drugom zasedanju, 30. novembra 1943. godine.

Polazeći od navedenog, a imajući u vidu sadržinu ustavne žalbe, Ustavni sud je ocenio da se navodi podnosioca ne mogu smatrati ustavnopravnim razlozima kojima se argumentuju tvrdnje o povredi označenih ustavnih prava, već se od Ustavnog suda, u suštini, traži da kao instancioni sud oceni zakonitost osporenog drugostepenog rešenja. Ustavni sud je, stoga, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13-Odluka US, 40/15-dr. zakon i 103/15), ustavnu žalbu odbacio, jer nisu ispunjene Ustavom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka.

4. S obzirom na izneto, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42a stav 1. tačka 5) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Rešenje kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

Vesna Ilić Prelić

IZDVOJENO MIŠLjENjE SUDIJE DR TAMAŠA KORHECA

(Dr. KORHECZ TAMÁS)

u vezi sa Rešenjem Ustavnog suda broj Už-8199/2016, od 13. septembra 2018. godine.

Ustavni sud, na sednici održane 13. septembra 2018. godine, u predmetu Už-8199/2016, većinom glasova doneo je rešenje sa kojom je odbacio ustavnu žalbu Lasla Sladeka iz Sombora izjavljene protiv rešenja Apelacionog suda u Novom Sadu Rehž. 268/16 od 25. avgusta 2016. godine.

Ustavnom žalbom osporeno je drugostepeno rešenje doneto u vanparničnom postupku, a kojom je preinačeno prvostepeno rešenje tako što je odbijen kao neosnovan zahtev podnosioca za rehabilitaciju pokojnih H.P. i H.M.

Nisam saglasan sa ovim rešenjem iz više razloga.

Kao prvo, smatram da na osnovu svega što je navedeno u ustavnoj žalbi u prilog povrede ustavnih prava, Ustavni sud nije imao pravnog osnova da ustavnu žalbu odbaci rešenjem bez meritornog razmatranja iste, pozivajući se na član 36. stav 1. tačka 7 Zakona o Ustavnom sudu (neispunjenost Ustavom utvrđenih pretpostavki za vođenje postupka). U ovom slučaju, iz obrazloženja rešenja Ustavnog suda proizilazi da prema sudijskom uverenju većine mojih kolega u ustavnoj žalbi se traži da Ustavni sud „kao instancioni sud oceni zakonitost osporenog drugostepenog rešenja“. Smatram, da osporeno rešenje Apelacionog suda, kojom je odbijena rehabilitacija H.P. i H.M., bivših stanovnika Sombora doneta uz povredu ustavom zajamčenih garancija prava na pravično suđenje iz člana 32. Ustava Republike Srbije, stoga ustavna žalba trebala je biti meritorno razmatrana, a po mom uverenju i usvojena od strane Ustavnog suda.

Duboko sam uveren da u svim slučajevima ako sud odbije da rehabilituje lica, nenaoružane civilne, koja su bez sudskog postupka, i bez ikakve sudske presude streljani krajem Drugog svetskog rata, ustavnost takve sudske odluke podleže strogoj proveri u pogledi ispunjenosti standarda pravičnog suđenja.

Da bi mogao izložiti rezonovanje za ovu moju konstataciju potrebno je da na osnovu spisa predmeta, pre svega rešenja Višeg suda u Somboru (broj Reh 204/15 od 27. aprila 2016. godine) i Apelacionog suda u Novom Sadu (Novom Sadu Rehž. 268/16 od 25. avgusta 2016. godine) navedem nesporno utvrđene činjenice, naročito pošto te činjenice ostaju nepoznate iz samog rešenja Ustavnog suda, a predstavljaju bitne okolnosti za primenu merodavnog prava i ocenu ustavnosti rešenja Apelacionog suda u Novom Sadu.

UTVRĐENE, NESPORNE ČINjENICE

Sudovi u postupku rehabilitacije utvrdili su sledeće nesporne, za ovaj slučaj pravno relevantne činjenice.

Ruža Sladek (majka podnosioca ustavne žalbe) pokrenula je postupak rehabilitacije svojih roditelja H.P i H.M. na osnovu Zakona o rehabilitaciji 10. maja 2012. godine. Tokom sudskog postupka, utvrđeno je relevantno činjenično stanje korišćenjem raznih isprava i saslušanjem svedoka događaja tokom Drugog svetskog rata.

- Rehabilitanti, H.P i H.M. uhapšeni su nakon oslobođenja Sombora 17. novembra 1944. godine. Streljani su još istog dana od strane OZN-a, bez suđenja. Prema ispravi F183 iz knjige evidencije streljanih ratnih zločinaca Komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Vojvodini H.P. i H.M. navedeni su pod brojem 1062 i 1063 kao potkazivači.

- Protiv H.P. i H.M., nakon njihovog streljanja pred vojnim sudom u Somboru vođen je postupak po prijavi OZNE Sombor od dana 15. jula 1945. U postupku osuđeni su na smrt zbog izvršenja ratnog zločina. Ova odluka suda nije pronađena.

- Rehabilitanti, bračni par sa maloletnom decom bili su nenaoružani civili, kako pre, tako i tokom Drugog svetskog rata. H.P i H.M. nisu imali nikakvu funkciju ili zaduženje u okviru civilnih ili vojnih vlasti, nisu bili deo bilo kakvih oružanih formacija Kraljevine Mađarske (ili nacističke Nemačke koja je okupirala teritoriju tadašnje Kraljevine Mađarske u martu 1944. godine) koja je kontrolisala Sombor između aprila 1941. godine i oktobra 1944. godine.

- U periodu od aprila 1941 do oktobra 1944 mađarske i nemačke vlasti činile su različite zločine protiv dela domaćeg civilnog stanovništva. Ni jedna utvrđena činjenica ne ukazuje na učešće rehabilitanata u deportaciji, proterivanju, prebijanju, mučenju, ubijanju, odvođenju Jevreja ili drugih stanovnika Sombora tokom rata.

- Iz utvrđenih činjenica proizilazi da su se H.P. i H.M. za vreme Drugog svetskog rata družili sa oficirom vojske Kraljevine Mađarske. Takođe je utvrđeno, da su učestvovali, pomagali u iznošenju, možda i u krađi pokretnih stvari iz prethodno napuštene kuće deportovanih i prognanih građana Jevreja, u jednom slučaju 1941. godine a u drugom 1944. godine .

OCENA I PRAVNA KVALIFIKACIJA ČINjENICA OD STRANE SUDOVA

Prvostepeni sud, Viši sud u Somboru iz utvrđenih činjenica, primenom relevantnog prava utvrdio je da su ispunjeni zakonski uslovi za rehabilitaciju, odnosno da je u sudskom postupku utvrđeno da rehablitanti nisu izvršili niti učestvovali u izvršenju ratnih zločina. Za razliku od prvostepenog suda, Apelacioni sud u Novom Sadu je iz utvrđenih činjenica zaključio da su počinioci učestvovali u izvršenju ratnih zločina pa kao takvi ne mogu biti rehabilitovani na osnovu člana 2. Zakona o rehabilitaciji. Ovakvo pravnu ocenu Apelacionog suda, kao ustavnopravno nespornu i prihvatljivu prihvatio je i sam Ustavni sud.

Kao sudija Ustavnog suda, smatram da je tumačenje i primena merodavnog materijalnog prava od strane Apelacionog suda bila arbitrarna, da taj sud, svoje zaključke nije obrazložio u skladu sa standardima prava iz člana 32. Ustava, odnosno da je isti, dokaze i utvrđene činjenice cenio jednostrano na štetu podnosioca ustavne žalbe. U narednom delu, želim da detaljno ukažem na sve povrede člana 32. Ustava učinjene od strane Apelacionog suda u Novom Sadu, no pre nego što učinim, potrebno je da ukažem na neka pitanja u vezi domašaja ustavnopravne kontrola odluka sudova u postupku rehabilitacije.

REHABILITACIJA I USTANOSUDSKA ZAŠTITA PRAVA

Odnos države prema grubom i masovnom kršenju osnovnih ljudskih prava, počinjenih na njenoj teritoriji u prošlosti predstavlja osetljivo pitanje koje ima svoju političku, moralnu, sociološku ali i pravnu dimenziju. Na prostoru Republike Srbije, nekadašnje Jugoslavije, pa i cele jugoistočne Evrope tokom dvadesetog veka, vlasti su činile strašne zločine, masovno kršili najosnovnija prava čoveka motivisane ideološkim ciljevima i pobudama. Sve države ovog regiona Evrope, krajem 20. veka ili početkom 21. veka krenule su i izgradnju države koja se temelji na vrednostima liberalne demokratije: na poštovanju i zaštiti ljudskih i manjinskih prava, na podeli vlasti i nezavisnom sudstvu, na ustavnosti i zakonitosti, na političkom pluralizmu itd. U svim ovim, bivšim socijalističkim državama, postavilo se pitanje odnosa današnje države, današnjeg pravnog sistema prema aktima vlasti, učinjenim nepravdama u prošlosti. Pravi odgovor na pitanje izazvao je glavobolju neimarima novog demokratskog pravnog poretka. Sa jedne strane, zapovest elementarne pravde zahteva jasan otklon današnje države, zasnovane na principu vladavine prava od kršenja elementarnih ljudskih prava od strane državne vlasti u prošlosti, uključivši i određene vidove obeštećenja (od pravno simboličkih – moralnih do finansijskog obeštećenja - kompenzacije). S druge strane, ocena tadašnjih akata vlasti sa stanovišta današnjih ustavnih garancija, preuzimanje pune odgovornosti današnje države za nedela vlasti u prošlosti bi mogao ugroziti načelo pravne sigurnosti, predstavljalo bi retroaktivnu primenu prava i standarda 21. veka na akte nekog drugog vremena i nekog drugog pravnog sistema. Žrtve, kao što ni nalogodavci i izvršioci progona, u većini slučajeva, više nisu među živima. Već su drevni Rimljani sa pravom ukazali na to da činjenje nepravde ne može se opravdati ranijom nepravdom (Iniuria non excusat iniuriam). Bez obzira na dileme, gotovo sve ove države omogućile su određenu vrstu rehabilitacije i određenu vrstu i meru naknade štete žrtvama progona, ili njihovim naslednicima, motivisani svešću, da bez obzira na to da su akti vlasti izvršeni pre više decenija, određene posledice tih dela su prisutne i danas, zaštita dostojanstva žrtava i njihovih naslednika je i danas aktuelna.

I Republika Srbija se opredelila da omogući rehabilitaciju i obeštećenje onih lica koji su lišeni života, slobode i imovine aktima ili radnjama vlasti koji su doneti iz političkih i ideoloških razloga. Zakonom o rehabilitaciji sprovođenje postupka rehabilitacije poveren je sudovima opšte nadležnosti, koji o rehabilitaciji odlučuju u vanparničnom postupku. Sudovi su u postupku rehabilitacije bili dužni da utvrde relevantne činjenice i da primene odredbe Zakona o rehabilitaciji na činjenično stanje, a u slučaju ispunjenosti zakonskih uslova za rehabilitaciju da rehabilituju žrtve, da uklone iz pravnog poretka pravne akte bivših vlasti, odnosno da odbiju rehabilitaciju ako pravilnom primenom zakonskih odredbi na utvrđeno činjenično stanje proizilazi da zakonom propisani uslovi rehabilitacije nisu ispunjeni. Kao što su i činjenice u svakom predmetu različite, tako i praksa sudova u postupcima značajno varira. Ujednačeno tumačenje relevantnih zakonskih odredbi je značajno otežano činjenicom da postupke rehabilitacije sprovode svi viši sudovi u Republici Srbiji (25) a da pravosnažne odluke u ovim predmetima donose svi Apelacioni sudovi u Republici Srbiji (4). Dva su velika izazova za sudove u postupcima rehabilitacije. Prvi, jeste dokazivanje i pouzdano utvrđivanje činjenica od pre šezdeset, sedamdeset ili više godina. Drugi problem predstavlja tumačenje i primena onih odredbi Zakona o rehabilitaciji koji isključuju mogućnost rehabilitacije za određene kategorije lica za koje se traži rehabilitacije. Svi ovi problemi predstavljaju izazove i poteškoće za sudove opšte nadležnosti u postupcima rehabilitacije.

Svestan sam da postupak rehabilitacije ne sprovodi Ustavni sud, nije zadatak Ustavnog suda da umesto redovnih sudova izvodi i ceni dokaze, da utvrđuje relevantne činjenice, niti je zadatak Ustavnog suda da tumači i primenjuje relevantne norme zakona na utvrđeno činjenično stanje. Isto tako nije naš zadatak, da umesto najviših sudova u državi ujednačavamo sudsku praksu u nekoj oblasti. Naš zadatak, prilikom ocene sudskih odluka u postupku povodom ustavnih žalbi, pa tako i u ovom konkretnom predmetu, jeste da ocenimo da li je odlukom suda povređeno neko ustavno pravo. U ovom konkretnom slučaju, Ustavni sud je trebao oceniti da li rešenje Apelacionog suda u Novom Sadu ispunjava standarde pravičnog suđenja koja su zajamčena članom 32 Ustava Republike Srbije, u skladu sa standardima pravičnog suđenja koji je razvijen u praksi Ustavnog suda Republike Srbije i Evropskog suda za ljudska prava. Ni više, ali ni manje od toga. Apelacioni sud u Novom Sadu je bio nadležan da odlučuje o pitanju rehabilitacije H.P. i H.M., ne Ustavni sud, ali zato Ustavni sud je nadležan da utvrdi da li odluka Apelacionog suda kojom je rehabilitacija odbijena ispunjava ustavne standarde pravičnog suđenja. Standardi pravičnog suđenja ispunjeni su samo onda ako je strankama u sudskom postupku omogućeno da aktivno učestvuju, ako su poštovani osnovni pravni principi na kojima se temelji sudski postupak, ako je sud primenio merodavno materijalno pravo, ako tumačenje tog prava nije bilo očigledno proizvoljno, ako je sud svoju odluku obrazložio, odnosno ako sud dokaze i utvrđene činjenice nije cenio jednostrano na štetu podnosioca ustavne žalbe.

POVREDA PRAVA NA PRAVIČNO SUĐENjE ODLUKOM APELACIONOG SUDA U NOVOM SADU

V.1. PROZVOLjNO TUMAČENjE I PRIMENA MATERIJALNOG PRAVA

Prvi, i možda najvažniji nedostatak odluke Apelacionog suda u Novom Sadu, zbog kojeg ista ne ispunjava osnovne standarde ustavom zajamčenog prava na pravično suđenje jeste u proizvoljnom tumačenju odredaba člana 2. Zakona o rehabilitaciji. Naime, prema tumačenju Apelacionog suda, koju u celosti prihvata i Ustavni sud postoji više kategorija lica koja su isključena iz prava na rehabilitaciju. Prema ovom tumačenju, pored lica obuhvaćenim u stavu 1. člana 2. Zakona o rehabilitaciji (prema ovoj odredbi zakona ne mogu se rehabilitovati pripadnici okupacionih snaga koje su okupirale delove teritorije Republike Srbije tokom Drugog svetskog rata i pripadnici kvislinških formacija, a koji su izvršili, odnosno učestvovali u izvršenju ratnih zločina) ne mogu se rehabilitovati ni ona lica koja su obuhvaćeni stavom drugim, člana 2. Zakona o rehabilitaciji, koji glasi: Pod licima iz stava 1. ovog člana, odnosno licima iz člana 5. stav 3. tačka 3) Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju ("Službeni glasnik RS", broj 72/11) smatraju se:

1) sva lica koja su odlukom vojnog suda ili drugog organa pod kontrolom Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije od dana oslobođenja određenog mesta proglašena za ratne zločince, odnosno učesnike u ratnim zločinima;

2) sva lica koja su sudovi i drugi organi Demokratske Federativne Jugoslavije i Federativne Narodne Republike Jugoslavije, kao i Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača tokom Drugog svetskog rata proglasili da su ratni zločinci, odnosno učesnici u ratnim zločinima.

Smatram da je ovakvo tumačenje stava 2. člana 2. Zakona o rehabilitaciji koja zapravo ne precizira nego proširuje krug lica čija rehabilitacija nije moguća svakako proizvoljna, odnosno da do ovakvog tumačenja nikako ne možemo doći pravilnim jezičkim ili sistemskim tumačenjem ovih odredaba Zakona o rehabilitaciji.

Pravilnim tumačenjem ovih odredbi možemo zaključiti da su one međusobno povezane, te da stav 2. dopunjuje, razjašnjava i precizira stav 1. člana 2. Zakona, a nikako ne predstavlja proširenje značenja odredbe stava 1, odnosno ne proširenje kruga lica koja se ne mogu rehabilitovati. Naime, ako bi cilj i namera zakonodavca bila da zabranu rehabilitacije proširi izvan pripadnika okupacionih snaga koje su okupirale delove teritorije Republike Srbije tokom Drugog svetskog rata i pripadnika kvislinških formacija, a koji su izvršili, odnosno učestvovali u izvršenju ratnih zločina, onda bi u stavu 2, člana 2. zakonopisac morao da koristi reči „osim lica iz stava 1“ ili „pod licima iz stava 1. podrazumevaju i lica koja nisu bili pripadnici...“. Isto tako, da je namera zakonopisca bila da zabrani rehabilitaciju svih lica koja su osuđena ili proglašena ratnim zločincima, nezavisno od toga da li su ta lica bili pripadnici okupacionih ili kvislinških snaga i formacija, onda odredba stava 1 člana 2. Zakona bila bi potpuno nepotrebna, u tom slučaju stav 2, člana 2. bi bio sasvim dovoljan za utvrđivanje kruga lica koji se ne mogu rehabilitovati.

Međutim, pravilno tumačenje odredaba stava 1 i 2, člana 2. Zakona o rehabilitaciji nas dovodi do zaključka da se stavom 1. na opšti način određuje krug lica koji se ne mogu rehabilitovati, dok stav dva precizira isti. Stavom 2. se ne menja i ne proširuje sadržina stava 1. nego se utvrđuje precizna sadržina ove odredbe, utvrđuje da se ne mogu rehabilitovati oni pripadnici ovih snaga i formacija koji su odlukom vojnog suda ili drugog organa pod kontrolom Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije od dana oslobođenja određenog mesta proglašena za ratne zločince, odnosno učesnike u ratnim zločinima, kao i oni koje su sudovi i drugi organi Demokratske Federativne Jugoslavije i Federativne Narodne Republike Jugoslavije, kao i Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača tokom Drugog svetskog rata proglasili da su ratni zločinci, odnosno učesnici u ratnim zločinima. Svako tumačenje koje ne povezuje sadržinu, značenje i smisao ova dve organski povezane odredbe predstavlja ili proizvoljno tumačenje prava ili održava pretpostavku da je volja zakonodavca u ovom slučaju izrazito neprecizno izražena, da je ova norma bez širokog i kreativnog tumačenja zapravo „nerazumljiva“. Da zaključim, proizvoljno je svako tumačenje člana 2. Zakona o rehabilitaciji, prema kojoj odredbe ovog člana isključuju rehabilitaciju nenaoružanih civilnih lica, odnosno lica koja nisu bili pripadnici okupacionih ili kvislinških vlasti, snaga ili formacija.

V.2. NEOBRAZLOŽENA ODLUKA

Čak i u slučaju, da se prihvati - prema mojoj oceni - proizvoljno tumačenje stava 1. i stava 2. člana 2. Zakona o rehabilitaciji prema kojoj bi i nenaoružana civilna lica, van sastava oružanih snaga, van struktura okupacionih ili kvislinških vlasti spadali u kategoriju lica koja se ne može rehabilitovati ako su ta lica od strane novih komunističkih-partizanskih vlasti bili oglašeni ili evidentirani kao ratni zločinci, postavlja se pitanje da li je u konkretnom slučaju trebala biti omogućena rehabilitacija H.P. i H.M. na osnovu stava 3. člana 2. Zakona o rehabilitaciji, kao licima za koje je u postupku rehabilitacije utvrđeno da nisu izvršila, odnosno učestvovala u izvršenju ratnih zločina. U postupku rehabilitacije, Viši sud u Somboru doneo je rešenje o rehabilitaciji zato što je iz utvrđenih činjenica taj sud zaključio da radnje H.P i H.M. koje su činili za vreme Drugog svetskog rata nisu ratni zločin, odnosno iako su streljani i evidentirani kao učesnici u ratnom zločinu, ono što su oni učinili ne predstavlja ratni zločin. Na osnovu istog utvrđenog činjeničnog stanja Apelacioni sud zaključuje suprotno, da su oni učestvovali u izvršenju ratnih zločina, tojest da pomaganje vojnicima u krađi iz napuštenih kuća prethodno proteranih, odnosno deportovanih Jevreja predstavlja ratni zločin. Smatram da ovakva pravna kvalifikacija utvrđenih činjenica netačna i neobrazložena. Sa jedne strane, upitno je da li nenaoružano civilno lice, ko nije deo oružanih snaga, organa vlasti ili formacija koja pomaže u krađi napuštene imovine može da bude izvršilac ratnog zločina. Naročito imajući u vidu da je učešće nenaoružanih civila, van organa vlasti u vojnim i policijskim akcijama protiv jevrejskog stanovništva (deportacija, progon, mučenje, konfiskacija imovine, ubijanje) bilo nezamislivo i nedopušteno tadašnjim pravilima. S druge strane, Apelacioni sud u potvrdi stava da su rehabilitanti učestvovali u ratnim zločinima poziva se u svom obrazloženju na odredbe Statuta Međunarodnog vojnog suda u Nirnbergu i Zakona o krivičnim delima protiv naroda i države DFJ koji pravna akti nisu važili u vreme dela za koja su H:P. I H.M. odgovarali.

Žalbeni sud bio je dužan da obrazloži zašto i kako je krađa vrednosti iz praznih jevrejskih kuća u kojoj su H.P i H.M. kao nenaoružani civili učestvovali može predstavljati krivično delo ratnog zločina u vreme izvršenja tih dela.

Pravila ratovanja, pa tako i njihovo kršenje, u vreme izvršenja dela zbog koga su H.P. i H.M. streljani, bila su definisana Haškim konvencijama o pravilima ratovanja, kao i drugim međunarodnim ugovorima i običajnim pravilima. Ova međunarodna pravila je Evropski sud za ljudska prava u Strazburu iscrpno analizirao u presudi Velikog veća Kononov protiv Latvije (Predstavka br. 36376/04) tč. 52-96. Ova analiza relevantnog međunarodnog prava, kako ugovornog tako i običajnog, mogla je poslužiti Apelacionom sudu da utvrdi da li su rehabilitanti bili „civili“ u smislu tadašnjeg međunarodnog ratnog prava i da li su kao takvi , svojim radnjama za vreme rata, ali van ratnih dejstava mogli izvršiti ratni zločin. Ovakva analiza bi svakako podržala stav prema kome, nenaoružani civili, koji nisu deo oružanih snaga i formacija i koja nisu učestvovala u ratnim dejstvima, pomaganjem u krađi napuštene jevrejske imovine nisu mogli izvršiti ratni zločin. U ovom pogledu posebno je značajna konstatacija ESLjP u pasusu 204 Presude koja ukazuje na to da čak i u slučaju da postoji sumnja da su civili potkazivanjem neprijatelju neposredno učestvovali u ratnim dejstvima, pomagali okupatoru u vršenju ratnih zločina povredom „ius in bello“ oni su mogli biti uhapšeni i kažnjeni u pravičnom postupku pred vojnim ili civilnim tribunalima za takva dela, ali da njihovo streljanje, bez suđenja predstavlja kršenje zakona i običaja ratovanja. A na drugom mestu u presudi Veliko veće dodaje da suđenje u odsustvu optuženih, nakon njihovog streljanja nikako se ne bi mogao smatrati pravičnim suđenjem. (221)

Proučavajući spise velikog broja predmeta rehabilitacije, kao i raznih naučnih dela istoričara koja obrađuju dešavanja za vreme i nakon Drugog svetskog rata stiče se sve celovitija slika o tragičnim događanjima na samo za vreme okupacije nego i u periodu nakon oslobođenja. Uspostavljanje komunističko-partizanske vlasti pratilo je nasilje motivisano osvetom ali i ideološkim i nacionalnim pobudama. Na udaru novih vlasti, često neselektivno našli su se mnogi, a posebno oni koji su sarađivali sa okupacionim vlastima ali i oni koji su prosto bili bogati, i to u cilju što brže konfiskacije njihove imovine. Delovalo se brzo, odluke o hapšenju a i streljanju su donete na osnovu operativnih saznanja, iznuđenih iskaza ili na osnovu prijava komšija. U takvim situacijama greške su česte i neminovne ali je tadašnja vlast sve greške „pokrivala“ naknadnim suđenjima ili administrativnim evidentiranjem već kažnjenih lica kao ratnih zločinaca ili narodnih neprijatelja. Naknadno priznanje greške je bilo nemoguće, „narodna vlast ne greši“, a naročito ne u slučajevima klasnog neprijatelja i simpatizera okupatora.

Sudovi teško mogu utvrditi potpunu istinu o događajima pre sedam i više decenija, a još manje može i treba da to radi Ustavni sud. Ipak, smatram da spisi predmeta u postupku rehabilitacije H.P i H.M. svedoče o surovosti ratnih godina. H.P. i H.M. za vreme neviđenog stradanja njihovih komšija Jevreja nisu se časno ponašali, nisu pokazali ljudskost i humanost u teškim vremenima. Čak što više, hteli su se i bogatiti na tuđoj nesreći. Pomagali su u krađi imovine stradalih Jevreja. Sve to nije časno i nije moralno, čak što više takvo ponašanje predstavlja krivično delo. Međutim, isto tako smatram da takvo delo ne predstavlja ni danas, a nije predstavljalo ni u vreme izvršenja ratni zločin. Apelacioni sud u Novom Sadu i Ustavni sud svojim odlukama je onemogućio rehabilitaciju nenaoružanih civila koji su streljani bez sudskog postupka i odluke kao ratni zločinci, prema mojoj oceni za to nije bilo ni ustavnog ni zakonskog osnova.

Komunistička-partizanska vlast tadašnje Jugoslavije mogla je sebi dozvoliti da proglasi ratnim zločincima i one koji to nisu bili, ali danas, takvo odluku ne bi smeli prihvatiti i potvrditi nezavisni sudovi Republike Srbije, države koja se temelji na načelu vladavine prava.

____________________________________

Dr Tamaš Korhec (Dr.Korhecz Tamás)

Sudija Ustavnog suda

Odbacivanje ustavne žalbe u postupku za rehabilitaciju lica proglašenih ratnim zločincima

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti