Odluka Ustavnog suda o pravičnoj naknadi zbog povrede prava na suđenje
Kratak pregled
Ustavni sud usvaja ustavne žalbe i utvrđuje povredu prava na pravično suđenje. Iznos naknade nematerijalne štete koji su dosudili redovni sudovi zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku nije bio adekvatan, pa ga je Ustavni sud povećao.
Tekst originalne odluke
Republika SrbijaUSTAVNI SUD
Už-8199/2018
08.11.2018.
Beograd
Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije Bratislav Đokić, dr Goran P. Ilić, Miroslav Nikolić, dr Tijana Šurlan, dr Jovan Ćirić, Sabahudin Tahirović i dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Grada Vršca, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 8. novembra 201 8. godine, doneo je
O D L U K U
1. Usvaja se ustavna žalba Grada Vršca i utvrđuje da je presudom Višeg suda u Pančevu Gž. 328/18 od 29. maja 2018. godine i presudom Osnovnog suda u Vršcu P. 475/1 8 od 10. aprila 201 8. godine podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje , iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.
2. Poništava se presuda Višeg suda u Pančevu Gž. 328/18 od 29. maja 2018. godine i određuje da isti sud donese novu odluku o žalbi podnosi oca ustavne žalbe izjavljenoj protiv presude Osnovnog suda u Vršcu P. 475/18 od 10. aprila 2018. godine.
3. Odbacuje se predlog podnosioca ustavne žalbe za odlaganje izvršenja presude iz tačke 2 .
O b r a z l o ž e nj e
1. Grad Vršac je , 18. juna 201 8. godine, preko Gradskog javnog pravobranilaštva Grada Vršca, Ustavnom sudu podneo ustavnu žalbu protiv presuda Višeg suda u Pančevu Gž. 328/18 od 29. maja 2018. godine i Osnovnog suda u Vršcu P. 475/18 od 10. aprila 2018. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.
U ustavnoj žalbi se, pored ostalog, navodi: da su redovni sudovi u osporenim presudama proizvoljno primenili materijalno pravo, nalazeći da Odluka Ustavnog suda IUo-641/2014 od 1. decembra 2016. godine, kojom je utvrđena nesaglasnost sa zakonom odredaba člana 4. stav 1, u delu koji glasi „penzije ostvarene u zemlji i inostranstvu“, člana 5. stav 1. tačka 1), u delu koji glasi „na penzije“ i čl ana 8, u delu koji glasi „i penzioneri“ i „odnosno penzija“ Odluke o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije u Vršcu, predstavlja osnov za obavezivanje podnosioca ustavne žalbe na isplatu opredeljenih novčanih iznosa tužilji; da redovni sudovi smatraju da je podnosilac ustavne žalbe nesavestan od momenta donošenja Zakona o finansiranju lokalne samouprave, jer je, kako zaključuje prvostepeni sud „bio dužan da ga primenjuje te se ne može pozivati da nije znao ili nije mogao znati da je stekao bez osnova imovinu tužilje“ ; da, saglasno čl anu 168 . stav 3 . Ustava, odluka Ustavnog suda, kojom je utvrđena nezakonitost opšteg pravnog akta, proizvodi dejstvo od dana objavljivanja u služb enom glasilu, što znači da je podnosilac ustavne žalbe tek nakon donošenja odluke Ustavnog suda imao obavezu da svoje ponašanje uskladi sa tom odlukom, odnosno da prestane sa primenom onih odredaba za koje je Ustavni sud utvrdio da nisu u saglasnosti sa zakonom; da je suština predmetne parnic e bilo izvršenje odluke Ustavnog suda ; da je pred redovnim sudo vima u toku preko 3.000 pa rničnih postupaka u kojima je tužbeni zahtev zasnovan na is tom činjeničnom i pravnom osnovu, te da ova okolnost, iako se pojedinačno radi o sporovima male vrednosti, ukazuje na ustavno pravni značaj podnete ustavne žalbe.
Predloženo je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i poništi osporene akte. Takođe je predloženo i da Ustavni sud, na osnovu člana 86. Zakona o Ustavnom sudu, odloži izvršenje osporen ih akta.
2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.
U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.
3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku , izvršio uvid u osporene presude i dokumentaciju koja je dostavljena uz ustavnu žalbu, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:
Osporenom presudom Osnovnog suda u Vršcu P. 475/18 od 10. aprila 2018. godine, u stavu prvom izrek e, odbijen je prigovor apsolutne nenadležnosti Osnovnog suda u Vršcu, a u stavu drugom je usvojen tužbeni zahtev tužilje M . G . iz Vršca i obavezan tuženi G rad Vršac, ovde podnosilac ustavne žalbe, da tužilji , na ime stic anja bez osnova, isplati opredeljene novčane iznos e sa zateznom kamatom od 11. maja 2013. godine do konačne isplate.
U obrazloženju osporene prvostepene presude se, između ostalog, navodi da je na osnovu sprovedenog dokaznog postupka utvrđeno: da je Skupština opštine Vršac 18. oktobra 1995. godine, na osnovu tada važećeg Zakona o samodoprinosu („Službeni glasnik PC“, broj 29/93), donela Odluku o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije u Vršcu („Službeni list opštine Vršac“ broj 5/95) (u daljem tekstu: Odluka) , kojom je samodoprinos uveden za period od 1. decembra 1995. godine d o konačne izgradnje kanalizacije u naseljenom mestu Vršac, a najduže do 30. novembra 2025. godine; da je član om 4 . st av 1 . Odluke bilo propisano da je osnovica za izvršavanje samodoprinosa zarada, plata, ostala primanja koja imaju karakter ličnih primanja, odnosno prihoda, penzije ostvarene u zemlji i inostranstvu i prihodi ostvareni od imovine i imovinskih prava, da se samodoprinos obračunava na osnovicu odgovarajućeg primanja i prihoda, odnosno imovine utvrđene u skladu sa propisom kojim se određuje oporezivanje odgovarajućeg prihoda; da su sredstva ostvarena od samodoprinosa, saglasno članu 9. Odluke, vođena na posebnom računu kod Službe za platni promet i finansijski nadzor u Vršcu i da je prilikom isplata ličnih primanja građana, između ostalog i penzija, vršena obustava dela na ime samodoprinosa za izgradnju kanalizacije, na račun tuženog; da je Zakonom o finansiranju lokalne samouprave, koji je stupio na snagu 27. jula 2006. godine, propisano da jedinici lokalne samouprave pripadaju izvorni prihodi ostvareni na njenoj teritoriji, uključujući i prihode po osnovu samodoprinosa (član 6. tačka 14)), dok je članom 27 . tog zakona propisano da se samodoprinos ne može uvoditi na primanja i imovinu koji su zakonom izuzeti od oporezivanja, s tim da penzioneri mogu dobrovoljno uplaćivati samodoprinos od penzija ostvarenih u zemlji i inostranstvu, na osnovu pisane izjave ; da je članom 9 . stav 1. tačka 17) Zakona o porezu na dohodak građana propisano da se ne plaća porez na dohodak građana na primanja ostvarena po osnovu penzija i invalidnina koje se ostvaruju po osnovu prava iz obaveznog penzijskog i invalidskog osiguranja, odnosno vojnog osiguranja ; da Odluka nije usklađena sa odredbama Zakona o finansiranju lokalne samouprave, pa je nastavljeno sa njenom primenom i obustavom dela penzija građana na račun tuženog, bez pribavljanja propisane saglasnosti; da je Pokrajinski ombudsman u mišljenju od 10. aprila 2013. godine naveo da „nema osnova za obustavljanje dela iznosa penzije na ime samodoprinosa, s obzirom na to da odredba člana 4. Odluke o uvođenju samodoprinosa, u delu kojim je propisano da su osnovica za izvršavanje samodoprinosa penzije ostvarene u zemlji i inostranstvu, nije saglasna sa čl. 27. st. 1. Zakona o finansiranju lokalne samouprave“, te da stoga „Filijala Vršac RF PIO nepravilno postupa“ jer, pored ostalog, „prilikom isplate penzija obustavlja iznos dela penzije na ime samodoprinosa na osnovu Odluke o uvođenju samodoprinosa za ..., bez prethodno pribavljene pisane izjave penzionera da su saglasni odnosno da žele da plaćaju samodoprinos“, a zbog čega je Filijali Vršac RF PIO uputio preporuku da prestane sa obustavom iznosa dela penzije na ime samodoprinosa, osim penzionerima koji dobrovoljno žele da plaćaju samodoprinos; da je Odlukom Ustavnog suda IUo-641/14 od 1 . decembra 2016. godine utvrđeno da odredbe člana 4. stav 1, u delu koji glasi „penzije ostvarene u zemlji i inostranstvu“, člana 5. stav 1. tačka 1), u delu koji glasi „na penzije“ i člana 8, u delu koji glasi „i penzioneri“ i „odnosno penzija“ Odluke nisu u saglasnosti sa zakonom; da je Odluka Ustavnog suda objavljena u „Službenom glasniku PC“, broj 14/17 od 27. februara 2017. godine; da je nakon objavljivanja Odluke Ustavnog suda prestala obustava iznosa dela penzija na ime samodoprinosa, i to počev od drugog dela penzije za februar 201 7. godine; da je iz uverenja koje je Filijala Vršac RF PIO izdala tužilji kao korisniku starosne penzije, utvrđeno da joj je, u periodu od 20. oktobra 2007. do 31. janauara 2017. godine, od penzije , u ko rist mesnog samodoprinosa, obustavljeno ukupno 17.714,00 dinara, u pojedinačnim iznosima koji su obustavljani dva puta mesečno, po tačno opredeljenim datumima, koji su uplaćivani na račun tuženog, pri čemu tužilja nije dala izjavu ili saglasnost da joj se tokom spornog perioda vrši obustava od penzija.
U obrazloženju se dalje navodi da je „na osnovu ovako utvrđenog činjeničnig stanja sud našao da je tužbeni zahtev (za isplatu određenog novčanog iznosa na ime sticanja bez osnova) osnovan“. Citirajući odredbu člana 58. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, kojom je propisano da danom objavljivanje odluke Ustavnog suda u „Službenom glasniku Republike Srbije“ prestaje da važi opšti akt za koji je utvrđeno da nije u saglasnosti s Ustavom, opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava i potvrđenim međuarodnim ugovorom, prvostepeni sud zaključuje da su tužilji, u korist tuženog, obustavljani novčani iznosi od penzije, neposrednom primenom Odluke o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije, da je osnov obustave kasnije otpao kada je Odlukom Ustavnog suda IUo-641/2014 utvrđeno da deo Odluke o uvođenju samodoprinosa za uvođenje kanalizacije nij e u saglasnosti sa zakonom, odnosno kada je opšti akt jedinice lokalne samouprave prestao da važi - danom objavljivanja Odluke Ustavnog suda, te da stoga „tužilja ima pravo da shodno čl. 210. st. 2. ZOO traži vraćenje tih iznosa“.
Odlučujući o žalbi tuženog, Viši sud u Pančevu je osporenom presudom Gž. 328/18 od 29. maja 2018. godine odbio žalbu i prvostepenu presudu Osnovnog suda u Vršcu u celini potvrdio , ali je ocenio da je prvostepeni sud na pravilno i potpuno utvrđeno činjenično stanje primenio pogrešan pravni osnov prilikom odlučivanja, a kako se to osnovano žalbom tuženog ukazuje, što, međutim, ne utiče na donošenje drugačije odluke.
Naime, za razliku od prvostepenog suda, drugostepeni sud nalazi da je osnov potraživanja tužilje naknada štete zbog nezak onitog rada organa tužene, u smislu čl ana 172. stav 1. Z akona o obligacionim odnosima, a ne sticanje bez osnova iz čl ana 210. istog zakona.
Drugostepeni sud svoje pravno shvatanje u osporenoj presudi obrazlaže sledećim argumentima: da nezakonit rad predstavlja i propuštanje da se zakon, drugi propis ili opšti akt primeni; da je evidentno da je tužena jedinica lokalne samouprave postupala nezakonito, tako što je nastavila sa primenom Odluke, ne uskladivši je sa odredbama Zakona o finansiranju lokalne samouprave, kao aktom više pravne snage, koji je stupio na snagu 27. jula 2006. godine, postupajući na taj način suprotno odredbi člana 27. st av 1. tog Zakona ; da kako je dužnost svakog, a prevashodno tuženog, kao organa javne vlasti, da prati i pr imenjuje propise iz okvira svoje nadležnosti, kao i da svoja opšta akta usklađuje sa njima, a na š ta je ukazano i preporukom pokrajinskog ombudsmana iz 2013. godine, to je evidentno da je tuženi odgovoran za štetu nanetu tužilji obustavom dela penzije, a šteta je nastala svakom izvršenom pojedinačnom obustavom, u ukupnom iznosu koji tužilja tužbom potražuje; da kako naknada štete ima za svr hu uspostavu stanja koje je bilo pre nego što je šteta nastala, to tužilja ima pravo na zateznu kamatu, u smislu odredbe člana 186. Zakona o obligacionim odnosima, od trenutka nastanka štete, odnosno od datuma obustave svakog pojedinačnog iznosa dela penzije tužilje, ali kako je tužilja zateznu kamatu tražila od poslednje izvršene obustave, to je prvostepeni sud pravilno dosudio kamatu; da je, pri tome, pravilna i ocena prvostepenog suda o pr igovoru zastarelosti potraživanja tužilje, imajući u vidu odredbu člana 361. Z akona o obligacionim odnosima, kojom je predviđeno da zastarelost počinje teći prvog dana od dana kada je poverilac imao pravo zahtevati ispunjenje obaveze, a nastupa kada istekne poslednji dan zakonom određenog vremena; da pošto se u konkretnom slučaju radi o potraživanju zasnovanom na odluci Ustavnog suda, za početak zastarelosti celokupnog potraživanja tužilje merodavno je vreme objavljivanja odluke Ustavnog suda (27. februar 2017. godine), te se taj momenat ima uzeti kao momenat saznanja tužilje za štetu i štetnika; da kako je tužilja od tada stek la pravo da u daljem roku od tri godine, u smislu člana 376. Zakona o obligacionim odnosima, potražuje naknadu štete od tuženog, a imajući u vidu da je tužba u ovoj parnici podneta 26. februara 2018. godine, istaknuti prigovor zastarelosti potraživanja tužilje je neosnova n, kako to zaključuje i prvostepeni sud .
4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava , na čiju s e povred u ustavnom žalbom ukazuje , utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.
5. Razmatrajući navode o povredi prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud konstatuje d a se ustavnom žalbom ukazuje na proizvoljnost z aključka prvostepenog i drugostepenog suda da je donošenjem i objavljivanjem Odluke Ustavnog suda kojom je utvrđeno da opšti akt jedinice lokalne samouprave kojim je uveden mesni samodoprinos, u određenom delu, nije u skladu sa zakonom, nastala obaveza za jedinicu lokalne samouprave da tužiocu u parničnom postupku izvrši, u suštini, povraćaj iznosa koji su mu obustavljeni od penzije primenom opšteg akta koji je bio predmet ocene u postupku pred Ustavnim sudom i to za period pre donošenja Odluke Ustavnog suda – od 1. januara 2007. godine, kada je počeo da se primenjuje Zakon o finansiranju lokalne samouprave, kojim se, u članu 27, propisuje da se samodoprinos ne može uvoditi na primanja i imovinu koji su zakonom izuzeti od oporezivanja, kao i da penzioneri mogu dobrovoljno uplaćivati samodoprinos po osnovu penzija ostvarenih u zemlji i inostranstvu na osnovu pisane izjave.
Stoga Ustavni sud smatra da se prilikom ocene osnovanosti navoda o povredi prava n a pravično suđenje mora sagledati sprovedeni p arnični postupak kao jedinstvena celina, kako bi se ocenilo da li je on bio vođen na način koji je podnosi ocu ustavne žalbe obezbedio ostvarivanje prava na pravično suđenje garantovano g članom 32. stav 1. Ustava, odnosno d a li je primena, u konkretnom slučaju, materijalnog prava u osporenim presudama bila proizvoljna ili arbitrerna, što bi ukazivalo na očiglednu nepravičnost u postupanju redovnih sudova, a na štetu podnosi oca ustavne žalbe.
Ustavni sud konstatuje da je Osnovni sud u Vršcu osnov za obavezu podnosioca ustavne žalbe da tužilji izvrši povraćaj obustavljenih iznosa od penzija našao u odredbi člana 210. stav 2. Zakona o obligacionim odnosima, smatrajući da je prestankom važenja pojedinih odredaba opšteg akta jedinice lokalne samouprave (usled utvrđivanja njihove nesaglasnosti sa z akonom u postupku koji je vođen pred Ustavnim sudom ) otpao osnov po kome su obustave izvršene, te stoga jediica lokalne samouprave, kao tuženi, ima obavezu da tužilji isplati prethodno naplaćene iznose od dana početka primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave. Sa druge strane, Viši sud u Pančevu obustavljanje od penzija u periodu nakon početka primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave smatra nezakonitim radom organa jedinice lokalne samouprave, koji generiše pravo na naknadu štete, u smislu člana 172. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima. Dakle, nezavisno od različitog pravnog osnova usvajanja tužbenog zahteva i prvostepeni i drugostepeni sud zaključuju da obaveza podnosioca ustavne žalbe da izvrši povraćaj obustavljenih iznosa za celokupan period od početka primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave do dana objavljivanja Odluke Ustavnog suda (zbog sticanja bez osnova), odnosno da u tom iznosu tužilji naknadi pričinjenu štetu (nezakonitim radom organa jedinice lokalne samouprave), proizlazi iz činjenice da je podnosilac ustavne žalbe nastavio da primenjuje opšti akt kojim je uveden mesni samodoprinos i nakon početka primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave, a da prethodno nije izvršio njegovo usklađivanje sa odredbom člana 27. stav 1. tog zakona, kojom je propisano da se samodoprinos ne može uvoditi na primanja koja su zakonom izuzet a od oporezivanja , a u koja, saglasno članu 9. stav 1. tačka 17) Zakona o porezu na dohodak građana , spadaju i penzije.
Iz izloženih pravnih stavova na kojima se zasnivaju osporene presude proizlazi da se u ovom ustavosudskom sporu pre svega postavljaju pitanja koja se odnose na postupak ocenjivanja ustavnosti i zakonitosti opštih pravnih akata i pravno dejstvo, odosno pravne posledice odluke Ustavnog suda donete u tom postupku. Ovo iz razloga što su se i navodi tužbe u predmetnom parničnom postupku upravo zasnivali na donošenju odluke Ustavnog suda u postupku ocene zakonitosti opšteg akta čiji je donosilac bio tuženi, ovde podnosilac ustavne žalbe. Stoga Ustavni sud nalazi da se u konkretnom slučaju radi o pitanjima koja imaju ustavnopravni značaj bez obzira na visinu potraživanja u parničnom postupku.
Ustavni sud ukazuje da je jedna od Ustavom utvrđenih funkcija Ustavnog suda da štiti ustavnost i zakonitost (član 166. stav 1. Ustava), iz čega proizlazi nadležnost Ustavnog suda. Saglasno članu 167. stav 1. Ustava, samo je Ustavni sud nadležan da odluči o saglasnosti bilo kog opšteg akta sa Ustavom i zakonom. To dalje znači da važi pretpostavka da je svaki opšti akt saglasan sa Ustavom i zakonom, dok se odlukom Ustavnog suda ne utvrdi suprotno. Takođe, odredbom člana 166. stav 2. Ustava je utvrđeno da su odluke Ustavnog suda konačne, izvršne i opšteobavezujuće. Sa druge strane, odredbom člana 168. stav 3. Ustava je utvrđeno da zakon ili drugi opšti akt koji nije saglasan Ustavu ili zakonu prestaje da važi danom objavljivanja odluke Ustavnog suda u službenom glasilu, iz čega sledi da se opšti akt za koji je odlukom Ustavnog suda utvrđeno da je neustavan ili nezakonit uklanja iz pravnog poretka danom objavljivanja odluke Ustavnog suda , te se od tog dana ne može više primenjivati. Pravno dejstvo odluka Ustavnog suda je, na osnovu člana 175. stav 3. Ustava, uređeno Zakonom o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 - Odluka US , 40/15 - dr.zakon i 103/15 ). Ovim zakonom je, u članu 58. stav 3, propisano da kad Ustavni sud utvrdi da opšti akt ili kolektivni ugovor nije u saglasnosti sa zakonom, taj opšti akt ili kolektivni ugovor prestaje da važi danom objavljivanja odluke Ustavnog suda u „Službenom glasniku Republike Srbije”. Polazeći od navedene zakonske odredbe, pravilo je da odluka Ustavnog suda deluje ex nunc, što je detaljno uređeno odredbama čl. 59. i 60. Zakona. Jedini izuzetak od ovog pravila predviđen je članom 61. stav 1. Zakona, kojim je propisano da svako kome je povređeno pravo konačnim ili pravnosnažnim pojedinačnim aktom, donetim na osnovu zakona ili drugog opšteg akta, za koji je odlukom Ustavnog suda utvrđeno da nije u saglasnosti s Ustavom, opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima ili zakonom, ima pravo da traži od nadležnog organa izmenu tog pojedinačnog akta, u skladu sa pravilima postupka u kome je pojedinačni akt donet.
Primenjujući navedeni ustavni i zakonski okvir na konkretan ustavnosudski spor, Ustavni sud ukazuje na sledeće:
Odlukom Ustavnog suda IUo-641/2014 od 1. decembra 2016. godine (u daljem tekstu: Odluka Ustavnog suda), utvrđeno je da odredbe člana 4 . stav 1, u delu koji glasi: „penzije ostvarene u zemlji i inostranstvu“, člana 5. stav 1. tačka 1), u delu koji glasi: „na penzije“ i člana 8, u delu koji glasi: „i penzioneri“ i „odnosno penzija“ Odluke o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije u Vršcu („Službeni list opštine Vršac“, broj 5/95), nisu u saglasnosti sa zakonom. U obrazloženj u Odluke Ustavnog suda je, pored ostalog, navedeno: da je osporenu Odluku, kojom se uvodi samodoprinos za izgradnju kanalizacije u Vršcu, za period od 1. decembra 1995. do 31. novembra 2025. godine, donela Skupština opštine Vršac na sednici od 18. oktobra 1995. godine, kao i da je Odluka doneta u vreme važenja Zakona o samodoprinosu („Službeni glasnik RS“, broj 29/93), koji je prestao da važi 19. novembra 1999. godine, stupanjem na snagu Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“, broj 49/99), a koji Zakon je prestao da važi 6. marta 2002. godine, stupanjem na snagu Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“, broj 9/02) ; da su početkom primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave („Službeni glasnik RS“, broj 62/06), tačnije 1. januara 2007. godine, prestale da važe odredbe čl. 77. do 104. Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“, br. 9/02, 33/04 i 135/04), koje su se odnosile na finansiranje poslova jedinice lokalne samouprave ; da je stupanjem na snagu Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“, broj 129/07), dana 29. decembra 2007. godine, prestao da važi u cel ini Zakon o lokalnoj samoupravi iz 2002. godine; da član 27. Zakon a o finansiranju lokalne samouprave („Službeni glasnik RS“, br. 62/06, 47/11, 93/12, 99/13, 125/14, 95/15 i 83/16) propisuje da se samodoprinos ne može uvoditi na primanja i imovinu koji su zakonom izuzeti od oporezivanja, kao i da penzioneri mogu dobrovoljno uplaćivati samodoprinos po osnovu penzija ostvarenih u zemlji i inostranstvu na osnovu pisane izjave ; da je prelaznim i završnim odredbama, između ostalog, propisano da će se prava i obaveze građana koje su, do dana primene ovog zakona, utvrđene odlukama o uvođenju samodoprinosa, u skladu sa članom 93. Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“, br. 9/02, 33/04 i 135/04), izvršavati u skladu sa tim odlukama (član 58.); da je odredbom člana 9. stav 1. tačka 17) Zakona o porezu na dohodak građana („Službeni glasnik RS“, br. 24/01, 80/02, 80/02 – dr. zakon, 135/04, 62/06, 65/06 – ispr, 31/09, 44/09, 18/10, 50/11, 91/11 – Odluka US, 93/12, 114/12 – Odluka US, 47/13, 48/13 – ispr, 108/13, 57/14, 68/14 – dr. zakon, 112/15 i 5/16) propisano da se n e plaća porez na dohodak građana na primanja ostvarena po osnovu penzija i invalidnina koje se ostvaruju po osnovu prava iz obaveznog penzijskog i invalidskog osiguranja, odnosno vojnog osiguranja; da je o cenjujući zakonitost osporene Odluke sa stanovišta navoda i razloga iznetih u inicijativi, Ustavni sud utvrdio da je zakonitost odredaba odluka o samodoprinosu, donetih pre stupanja na snagu Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS“, br. 9/02, 33/04 i 135/04), kojima su utvrđene osnovice samodoprinosa u skladu sa tada važećim zakonom, a na koje se, prema Zakonu o finansiranju lokalne samouprave, ne može naplaćivati samodoprinos, bila predmet ocene Ustavnog suda u predmetu IUl-235/2009, kada je Sud zauzeo stav da se odredbe člana 58. Zakona o finansiranju lokalne samouprave odnose na odluke o samodoprinosu koje su donete za vreme važenja Zakona o lokalnoj samoupravi iz 2002. godine, a ne i na odluke koje su donete na osnovu ranijih zakona koji su uređivali institut samodoprinosa ; da sa druge strane, Zakon o finansiranju lokalne samouprave nijednom svojom odredbom nije predvideo rešenja kojima bi se odredila pravna sudbina odluka o uvođenju samodoprinosa čiji je pravni osnov za donošenje predstavljao Zakon o lokalnoj samoupravi iz 1999. godine ili neki drugi zakon koji je ranije prestao da važi; da imajući u vidu navedeno, kao i da je odredbom člana 27. stav 1. Zakona o finansiranju lokalne samouprave propisano drugačije rešenje u pogledu utvrđivanja osnovice samodoprinosa, kojim se samodoprinos ne može uvoditi na primanja i imovinu koji su zakonom izuzeti od oporezivanja, a kako se, saglasno članu 9. stav 1. tačka 17) Zakona o porezu na dohodak građana, na penzije ne plaća porez na dohodak građana, Ustavni sud je ocenio da osporene odredbe člana 4. stav 1, u delu koji glasi: „penzije ostvarene u zemlji i inostranstvu“, člana 5. stav 1. tačka 1), u delu koji glasi: „na penzije“ i člana 8, u delu koji glasi: „i penzioneri“ i „odnosno penzija“ Odluke, nisu u saglasnosti sa odredbom člana 27. stav 1. Zakona o finansiranju lokalne samouprave.
Odluka Ustavnog suda je objavljena u „Služb enom glasniku Republike Srbije“ broj 14/17, od 27. februara 2017. godine.
Budući da je o zakonitosti opšteg akta jedinice lokalne samouprave nadležan da odluči jedino Ustavni sud, da je Ustavni sud Odluku doneo 1. decembra 2016. godine, a da je Odluka Ustavog suda objavljena 27. februara 2017. godine od kog dana su prestale da važe odredbe osporenog opšteg akta za koje je utvrđeno da nisu u saglasnosti sa zakonom, to sledi da su do objavljivanja Odluke Ustavnog suda sve odredbe Odluke o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije u Vršcu bile sastavni deo pravnog poretka. Polazeći od navedenog, Ustavni sud naglašava da je podnosilac ustavne žalbe, kao donosilac osporenog opšteg akta, bio u obavezi da od 27. februara 2017. godine prestane sa primenom nezakonitih odredaba Odluke o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije u Vršcu. Ustavni sud konstatuje da iz činjeničnog stanja koje su utvrdili parnični sudovi proizlazi da je Republički fond penzijskog i invalidskog osiguranja – Filijala Vršac prestao da vrši obustave dela penzije na ime mesnog sam odoprinosa počev od drugog dela penzije za februar 201 7. godine, što znači da nezakonite odredbe opšteg akta podnosioca ustavne žalbe nisu primenjivane nakon donošenja Odluke Ustavnog suda.
S druge strane, kako je pravni osnov za donošenje spornog opšteg akta bio Zakon o samodoprinosu od 1993. godine, Ustavni sud ponavlja da je i u Odluci IUo-641/2014 ukazao da Zakon o finansiranju lokalne samouprave nijednom svojom odredbom nije predvideo rešenja kojima bi se odredila pravna sudbina odluka o uvođenju samodoprinosa čiji je pravni osnov za donošenje predstavlja o Zakon o lokalnoj samoupravi od 1999. godine ili neki drugi zakon koji je ranije prestao da važi , kao što je pomenuti Zakon o samodoprinosu. Prema tome, pored pretpostavke ustavnosti i zakonitosti, koja je nesumnjivo važila u periodu od početka primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave do dana objavljivanja Odluke Ustavnog suda, kao i činjenice da Odluka nakon 27. februara 2017. godine više nije primenjivana, parnični sudovi su kod odlučivanja o tužbenom zahtevu tužilje očigledno izgubili iz vida i to što zakonodavac nije odredi o pravn u sudbin u odluk a o uvođenju samodoprinosa koje su donete na osnovu Zakon a o lokalnoj samoupravi od 1999. godine ili neki raniji zakon , utoliko što bi propisao prestanak važenja ovih odluka ako se u određenom roku ne usklade sa novodonetim zakonom.
Polazeći od prethodno izloženog, a imajući u vidu da je Zakonom o obligacionim odnosima („Službeni list SFRJ“, br. 29/78, 39/85, 45/89 i 57/89 i „Službeni list SRJ” , br. 31/93, (22/99, 23/99, 35/99 i 44/99)) (u daljem tekstu: ZOO) propisano: da pravno lice odgovara za štetu koju njegov organ prouzrokuje trećem licu u vršenju ili u vezi sa vršenjem svojih funkcija (član 172. stav 1. ), te da k ad je neki deo imovine jednog lica prešao na bilo koji način u imovinu nekog drugog lica, a taj prelaz nema svoj osnov u nekom pravnom poslu ili u zakonu, sticalac je dužan da ga vrati, a kad to nije moguće - da naknadi vrednost postignutih koristi i da obaveza vraćanja, odnosno naknade vrednosti nastaje i kad se nešto primi s obzirom na osnov koji se nije ostvario ili koji je kasnije otpao (član 2 10.), Ustavni sud je ocenio da je shvatanje drugostepenog suda da sprovođenje Odluke o uvođenju samodoprinosa za izgradnju kanalizacije u Vršcu nakon početka primene Zakona o finansiranju lokalne samouprave predstavlja osnov za utvrđivanje deliktne odgovornosti podnosioca ustavne žalbe iz člana 172. stav 1. ZOO zbog toga što ova odluka nije usklađena sa članom 27. Zakona , ustavnopravno neprihvatljivo, jer je zasnovano na proizvoljnom i arbitrernom tumačenju relevantnog materijalnog prava. Takođe, Ustavni sud ukazuje da je ex tunc pravno dejstvo utvrđujuće odluke U stavnog suda donete u postupku ocene ustavnosti i/ili zakonitosti opšteg akta moguće uspostaviti samo po osnovu člana 61. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, a što ovde nije slučaj, te je ustavnopravno neprihvatljivo i stanovište prvostepenog suda o ispunjenosti uslova za primenu instituta sticanja bez osnova iz člana 210. stav 2. ZOO.
Na osnovu svega prethodno navedenog, Ustavni sud je ocenio da je osporenim presudama Višeg suda u Pančevu Gž. 328/18 od 29. maja 2018. godine i Osnovnog suda u Vršcu P. 475/18 od 10. aprila 2018. godine materijalno pravo primenjeno proizvoljno i arbitrerno, na štetu podnosioca ustavne žalbe, čime je podnosiocu povređeno pravo na pravično suđ enje iz člana 32. stav 1. Ustava. Stoga je Ustavni sud ustavnu žalbu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, odlučujući kao u tački 1. izreke.
6. Ustavni sud je ocenio da su posledice utvrđene povrede ustavnog prava takve prirode da se mogu otkloniti samo poništajem osporene drugostepene presude i određivanjem da Viši sud u Pančevu donese novu odluku o žalbi podnosioca ustavne žalbe izjavljenoj protiv presude Osnovnog suda u Vršcu P. 475/18 od 10. aprila 2018. godine, zbog čega je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu , odlučeno kao u tački 2. izreke.
7. Ustavni sud je, u skladu sa odredbama člana 56. stav 3. i člana 86. Zakona o Ustavnom sudu, u tački 3. izreke odbacio predlog za odlaganje izvršenja osporenog akta, jer je doneo konačnu odluku o ustavnoj žalbi.
8. S obzirom na sve izneto, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) , člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 3) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), doneo Odluku kao u izreci.
PREDSEDNIK VEĆA
Vesna Ilić Prelić, s.r.