Odbijanje zahteva za restituciju imovine mađarskim državljanima

Kratak pregled

Ustavni sud je odbio žalbu A. A. u postupku restitucije. Utvrđeno je da je imovina podržavljena licima koja su u momentu oduzimanja bila mađarski državljani, čije je obeštećenje Mađarska preuzela međunarodnim sporazumima.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Snežana Marković, predsednik Veća i sudije Vesna Ilić Prelić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), Miroslav Nikolić, dr Vladan Petrov, dr Nataša Plavšić i Tatjana Đurkić, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi A. A(1) iz Budimpešte, Mađarska, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 23. oktobra 2025. godine, doneo je

O D L U K U

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba A. A(1) izjavljena protiv presude Upravnog suda U. 9785/19 od 11. maja 2023. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. A. A(1) iz Budimpešte, Mađarska, preko punomoćnika E. B, advokata iz Zrenjanina, podneo je Ustavnom sudu, 13. jula 2023. godine, ustavnu žalbu protiv presude Upravnog suda U. 9785/19 od 11. maja 2023. godine, zbog povrede prava na državljanstvo, zajemčenog odredbama člana 38. st. 2. i 3. Ustava Republike Srbije i povrede zabrane diskriminacije nacionalnih manjina iz člana 76. st. 1. i 2. Ustava.

U ustavnoj žalbi je navedeno:

- da je podnosilac državljanin Republike Srbije, budući da su mu roditelji bili državljani Kraljevine Jugoslavije i FNRJ i da je rođen u Zrenjaninu;

- da je podnosilac državljanstvo Republike Srbije stekao „na osnovu porekla i mesta rođenja“ i da mu ono nikada nije oduzeto, niti je tražio otpust iz državljanstva Republike Srbije;

- da je podnosilac izvodima iz matične knjige rođenih i matične knjige venčanih dokazao da je državljanin Republike Srbije, ali da su ga Agencija za restituciju, Ministarstvo finansija i Upravni sud „svrstali isključivo u državljane Mađarske“, čije državljanstvo takođe poseduje;

- da se na podnosioca ne mogu primeniti odredbe Sporazuma o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske od 29. maja 1956. godine, već „srpsko pravo“;

- da je osporenim aktom povređena i zabrana diskriminacije nacionalnih manjina i da bi bilo protivustavno da se podnosiocu, „samo zato što je Mađar, oduzme pravo na državljanstvo Republike Srbije“;

- da podnosiočevo dvojno državljanstvo Republike Srbije i Mađarske – nastalo rođenjem i usled pripadnosti mađarskoj nacionalnoj manjini, nije protivustavno.

Ustavnom žalbom je, pored ostalog, predloženo da Ustavni sud utvrdi povredu označenih odredaba Ustava i poništi osporeni akt.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku, na osnovu uvida u osporeni akt, spise predmeta broj 46-020432/2014 Agencije za restituciju – Područna jedinica Beograd i celokupnu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

A. A(1) iz Mađarske (podnosilac ustavne žalbe) podneo je Agenciji za restituciju 31. marta 2014. godine zahtev za vraćanje imovine, odnosno obeštećenje «za kuću broj 266 i pripadajuće građevinsko zemljište u ulici (…), na k.p. broj … KO Zrenjanin, koja mu je oduzeta rešenjem Gradskog narodnog odbora Zrenjanin broj 6136 od 26. marta 1949. godine.

Podnosilac ustavne žalbe je 31. marta 2014. godine podneo zahtev za vraćanje imovine, odnosno obeštećenje za iste nepokretnosti koje su navedenim rešenjem Gradskog narodnog odbora Zrenjanin oduzete od njegove majke E. J. K, udate A. Podnosilac je, pored ostalog, priložio: izvod iz matične knjige umrlih za svoju majku, izdat u Segedinu, Mađarska, u kome je navedeno da je E. A. rođena u Novom Kneževcu 1. decembra 1894. godine, a preminula u Segedinu 15. avgusta 1964. godine; izvod iz matične knjige umrlih za svog oca, izdat u Segedinu, Mađarska, u kome je navedeno da je A. A(2) rođen u Zrenjaninu 6. avgusta 1907. godine i da je preminuo u Segedinu 21. aprila 1976. godine; kopiju putne isprave izdate u Mađarskoj 15. juna 2011. godine, iz koje se utvrđuje da je podnosilac ustavne žalbe rođen u Zrenjaninu 25. juna 1935. godine i da ima mađarsko državljanstvo.

Rešenjem Agencije za restituciju - Područna jedinica Beograd (dalje u tekstu: Agencija) broj 46-020432/2014 od 1. marta 2018. godine odbijen je kao neosnovan zahtev podnosioca ustavne žalbe za vraćanje «kuće broj … u ulici (…)», na k.p. broj … KO Zrenjanin. U obrazloženju rešenja je navedeno da je u postupku utvrđeno: da je rešenjem Gradskog narodnog odbora Zrenjanin broj 6136 od 26. marta 1949. godine predmetna nepokretna imovina nacionalizovana od E. A. i A. A(3) kao mađarskih državljana, primenom Zakona o izmenama i dopunama Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća; da je članom 1. Sporazuma o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske od 29. maja 1956. godine utvrđeno da strane ugovornice, kako u svoje ime, tako i u ime svojih pravnih lica i državljana smatraju uzajamno namirenim sva prava, potraživanja i zahteve na plaćanje u novcu i druga davanja koja su iz bilo kakvog osnova nastali pre 1. januara 1955. godine prema drugoj strani ugovornici, kao i njenim državljanima; da podnosilac potražuje imovinu koja je oduzeta „1948.“ godine bivšim vlasnicima kao mađarskim državljanima, za koje je obavezu obeštećenja preuzela strana država, te nema pravo na restituciju, u skladu sa odredbom člana 5. stav 3. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju.

Podnosilac ustavne žalbe je u žalbi izjavljenoj protiv predmetnog rešenja Agencije naveo: da od presudnog značaja nije da li su bivši vlasnici bili mađarski državljani, već da li su bili državljani Jugoslavije; da su A. na osnovu člana 3. Zakona o državljanstvu FNRJ stekli jugoslovensko državljanstvo i da to državljanstvo nikada nisu izgubili; da je prvostepeni organ činjenicu državljanstva pogrešno utvrdio. Uz žalbu su, pored ostalog, priloženi: kopija prve strane pasoša Kraljevine Jugoslavije, izdatog majci podnosioca; kopija prve strane legitimacije izdate majci podnosioca u Petrovgradu 12. maja 1939. godine; uverenje o otpuštanju oca podnosioca ustavne žalbe iz vojske Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca od 13. maja 1928. godine.

Rešenjem Ministarstva finansija broj 46-00-00425/2018-13 od 10. aprila 2019. godine odbijena je žalba podnosioca ustavne žalbe izjavljena protiv predmetnog rešenja Agencije, iz razloga navedenih u tom rešenju.

Osporenom presudom Upravnog suda U. 9785/19 od 11. maja 2023. godine odbijena je kao neosnovana tužba podnosioca ustavne žalbe podneta protiv predmetnog konačnog rešenja. Upravni sud je konstatovao da je u tužbi navedeno da je jugoslovenski pasoš priložen spisima drugostepenog organa i da su „A. i u momentu smrti bili državljani FNRJ, odnosno SFRJ“, a da činjenicu o državljanstvu prvostepeni organ „nije utvrdio ili je utvrdio bez odgovarajuće dokumentacije“. Dalje je konstatovano da iz spisa predmeta i obrazloženja pobijanog rešenja proizlazi: da je predmetna imovina nacionalizovana rešenjem Gradskog narodnog odbora Zrenjanin broj 6136 od 26. marta 1949. godine bivšim vlasnicima koji su u vreme oduzimanja imovine bili mađarski državljani; da je u obrascu zahteva za vraćanje imovine, odnosno obeštećenje označen A. A(1) kao mađarski državljanin; da je imovina oduzeta na osnovu Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća, „odnosno Uredbe o prelazu mađarske imovine na teritoriji FNRJ u državnu svojinu FNRJ po ugovoru o miru sa Mađarskom“. Ocenjujući navode tužbe da su bivši vlasnici bili jugoslovenski državljani i da ne postoji dokaz o otpustu ili oduzimanju državljanstva, Upravni sud je našao da oni nisu od uticaja na drugačiju ocenu zakonitosti pobijanog rešenja, budući da podnosilac „nije dostavio nijedan relevantan dokaz da su E. A. i A. A(3) bili upisani u knjigu državljana Jugoslavije, pa sledstveno tome nije ni moglo da dođe do eventualnog otpusta ili oduzimanja državljanstva“.

3.2. Gradski narodni odbor Zrenjanin je u predmetu nacionalizacije nepokretne imovine E. A, rođene K. i A. A(3) doneo rešenje broj 6136 od 26. marta 1949. godine. U postupku je utvrđeno: da navedena lica stanuju u Segedinu, Mađarska, na adresi označenoj u rešenju i da u Zrenjaninu poseduju „dve stambene zgrade u ulici (…)“; da je iz izjave „njenog“ punomoćnika, I. A. iz Zrenjanina, utvrđeno da se „imenovani nalaze u Mađarskoj i po mužu je postala mađarski državljanin“; da „njena“ nepokretna imovina nije nacionalizovana. Navedenim rešenjem, koje je doneto na osnovu člana 3. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća, nacionalizovana je u celini nepokretna imovina E. A, rođene K. i A. A(2) iz Segedina, Mađarska, i to „stambena zgrada u Zrenjaninu, u ulici (…)“. U rešenju je navedeno da je gruntovni vlasnik navedene imovine Prva hrvatska štedionica, a „stvarni vlasnik je A. K, koja je umrla i koju nasleđuje E. A, rođena K.“.

U izvodu iz matične knjige venčanih, izdatom u Zrenjaninu 13. decembra 2013. godine, navedeno je da su otac i majka podnosioca ustavne žalbe zaključili brak u Zrenjaninu 30. juna 1934. godine. U rubrikama: „Državljanstvo“ i „Naknadni upisi i zabeleške“ nije upisano državljanstvo roditelja podnosioca.

U izvodu iz matične knjige rođenih, izdatom u Zrenjaninu 9. decembra 2013. godine, navedeno je da je E. A. (podnosilac ustavne žalbe) rođen 25. juna 1935. godine u Zrenjaninu i da mu je otac A. A(2), a majka J. A, rođena K. U rubrikama: „Državljanstvo“ i „Naknadni upisi i zabeleške“ nije upisano državljanstvo podnosioca.

4. Ustavni sud je, polazeći od ustavnopravnih razloga iznetih u ustavnoj žalbi, konstatovao da podnosilac u suštini ukazuje na propuste Agencije, nadležnog ministarstva i Upravnog suda u primeni materijalnog prava, te je ocenjivao ustavnu žalbu i sa stanovišta prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, kojim se garantuje svakome pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Za odlučivanje Ustavnog suda u ovoj pravnoj stvari, pored navedene ustavne odredbe, relevantne su i odredbe sledećih zakona i drugih propisa:

Odredbama Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 108/13, 142/14, 88/15-Odluka US i 95/18) propisano je: da se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenja za oduzetu imovinu, koja je na teritoriji Republike Srbije primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji, kao i drugih propisa, na osnovu akata o podržavljenju, posle 9. marta 1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadružnu svojinu (član 1. stav 1.); da se pravo na vraćanje imovine po odredbama ovog zakona može ostvariti za imovinu oduzetu primenom Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća, „Službeni list FNRJ“, br. 98/46 i 35/48 (član 2. tačka 23)); da pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje nema fizičko lice – strani državljanin, odnosno njegovi zakonski naslednici za koje je obavezu obeštećenja preuzela strana država po osnovu međunarodnog ugovora (član 5. stav 3. tačka 1)); da zahtev sadrži podatke o bivšem vlasniku – lično ime, ime jednog roditelja, datum i mesto rođenja, prebivalište, odnosno boravište u vreme oduzimanja imovine i državljanstvo (član 42. stav 3. tačka 1)); da se uz zahtev prilaže, za podatke iz stava 3. tačke 1) ovog člana - izvod iz matične knjige rođenih, odnosno umrlih, kao i drugi dokazi na osnovu kojih se mogu nesumnjivo utvrditi traženi podaci (član 42. stav 4. tačka 1)).

U „Službenom listu FNRJ“, broj 35/48 od 29. aprila 1948. godine objavljen je Zakon o izmenama i dopunama Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća („Službeni list FNRJ“, broj 98/46), kojim je, pored ostalog, dodat član 7a Zakona. Odredbama navedenog člana Zakona je predviđeno da se danom stupanja na snagu ovog zakona nacionalizuju i prelaze u državnu svojinu sve nepokretnosti, koje su u svojini stranih državljana, stranih ustanova ili stranih privatnih ili javno-pravnih lica (stav 1.); da jugoslovenski državljanin, koji pređe u strano državljanstvo, gubi pravo svojine na nepokretnosti u Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji, koje prelaze u državnu svojinu i da izuzetak može dozvoliti samo ministar pravosuđa FNRJ (stav 3.); da će ministar pravosuđa FNRJ izdati potrebna uputstva za prenos svojine nacionalizovanih nepokretnosti na državu (stav 4.).

Odredbama Zakona o državljanstvu Demokratske Federativne Jugoslavije („Službeni list FNRJ“, broj 64/45) bilo je propisano: da poreklom stiču jugoslovensko državljanstvo deca – ako su oba roditelja jugoslovenski državljani, ako je jedan roditelj jugoslovenski državljanin, a deca potiču iz braka sklopljenog pred nadležnim jugoslovenskim organima (član 4. stav 1. tač. 1) i 2)); da će se dete nepoznatih roditelja, rođeno ili nađeno na području, Jugoslavije, smatrati jugoslovenskim državljaninom, ukoliko se ne utvrde njegovi roditelji do navršene 14 godine života, ako su oba roditelja bez državljanstva ili nepoznatog državljanstva (član 6.); da ako maloletno dete ne stekne novo državljanstvo, zadržava jugoslovensko, dok se, zajedno s roditeljem, ne iseli stalno u inostranstvo (član 21. stav 2.); da se na dan stupanja na snagu ovog zakona smatraju jugoslovenskim državljanima sva lica koja su toga dana bili jugoslovenski državljani prema važećim propisima (član 35. stav 1.).

Odredbama Zakona o državljanstvu Federativne Narodne Republike Jugoslavije („Službeni list FNRJ“, br. 54/46, 90/46-obavezno tumačenje, 104/47, 88/48 i 105/48-prečišćen tekst) bilo je propisano: da državljanstvo Federativne Narodne Republike Jugoslavije isključuje istovremeno državljanstvo svake druge države (član 2. stav 1.); da se državljanima FNRJ smatraju sva lica koja su na dan 28. avgusta 1945. godine bila državljani FNRJ prema važećim propisima (član 35. stav 1.).

Odredbama Zakona o jugoslovenskom državljanstvu („Službeni list SFRJ“, broj 38/64) bilo je predviđeno: da se jugoslovenskim državljaninom, u smislu ovog zakona, smatra lice koje je po dosadašnjim propisima imalo jugoslovensko državljanstvo (član 22. stav 1.); da jugoslovenskom državljaninu koji se pre dana stupanja na snagu ovog zakona iselio iz Jugoslavije, pa živi u inostranstvu i stekao je državljanstvo zemlje čijoj narodnosti pripada, prestaje jugoslovensko državljanstvo danom sticanja stranog državljanstva, ako nije drukčije određeno međunarodnim ugovorom (član 23.).

Odredbama Zakona o državljanstvu Republike Srbije („Službeni glasnik RS“, br. 135/04, 90/07 i 24/18) propisano je: da se poreklom i rođenjem na teritoriji Republike Srbije državljanstvo Republike Srbije stiče na osnovu upisa činjenice državljanstva u matičnu knjigu rođenih (član 6. stav 2.); da se državljanstvo Republike Srbije dokazuje izvodom iz matične knjige rođenih, uverenjem o državljanstvu, a u inostranstvu - i važećom putnom ispravom (član 47.); da je uverenje o državljanstvu javna isprava kojom se dokazuje državljanstvo Republike Srbije i izdaje se na osnovu podataka iz evidencije državljana Republike Srbije, samo na lični zahtev (član 48. stav 1.); da se pod evidencijom iz stava 1. ovog člana podrazumeva matična knjiga rođenih, knjige državljana Republike Srbije vođene po propisima koji su bili na snazi do stupanja na snagu ovog zakona i druge evidencije državljana vođene u Republici Srbiji (član 48. stav 2.).

Članom 4. Pravilnika o načinu upisa činjenice državljanstva u matičnu knjigu rođenih, obrascima za vođenje evidencija o rešenjima o sticanju i prestanku državljanstva i obrascu uverenja o državljanstvu („Službeni glasnik RS“, br. 22/05, 84/05, 121/07, 69/10, 55/17 i 82/18) predviđeno je da se za državljane Republike Srbije koji su upisani u matičnu knjigu rođenih koja se vodi u Republici Srbiji, podatak o državljanstvu unosi u matičnu knjigu rođenih u kojoj je upisana činjenica njihovog rođenja u rubriku „Naknadni upisi i zabeleške“ i u rubriku „Državljanstvo“.

5. Ocenjujući navode ustavne žalbe sa stanovišta prava na pravično suđenje zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud naglašava da je njegova nadležnost u postupku po ustavnoj žalbi ograničena na utvrđivanje da li je pojedinačnim aktom ili radnjom državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja povređeno ili uskraćeno ustavno pravo podnosioca. Ustavni sud nije nadležan da vrši proveru utvrđenih činjenica i načina na koji su sudovi i drugi državni organi i organizacije kojima su poverena javna ovlašćenja tumačili pozitivnopravne propise. Ustavni sud ukazuje da je izvan njegove nadležnosti da procenjuje pravilnost zaključaka sudova ili drugih organa u pogledu ocene dokaza, osim ukoliko je ova ocena očigledno proizvoljna, odnosno ako je primena zakona bila očigledno nepravična, arbitrarna ili diskriminatorska.

Upravni sud je odluku o odbijanju tužbe podnosioca ustavne žalbe zasnovao na oceni da je predmetna imovina oduzeta od bivših vlasnika kao mađarskih državljana, za koje je obavezu obeštećenja preuzela Mađarska, na osnovu Sporazuma o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske, zaključenog 29. maja 1956. godine.

Iz činjenica utvrđenih u ovom ustavnosudskom postupku proizlazi: da je akt o podržavljenju predmetne imovine donet 26. marta 1949. godine, na osnovu Zakona o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća („Službeni list FNRJ“, br. 98/46 i 35/48); da je podnosilac ustavne žalbe u predmetnim zahtevima za restituciju naveo da su bivši vlasnici mađarski državljani i da u toku postupka nije osporavao da su bivši vlasnici na dan donošenja akta o podržavljenju bili mađarski državljani.

Polazeći od navedenih odredaba zakona i drugih propisa, Ustavni sud je konstatovao da je Zakon o nacionalizaciji privatnih privrednih preduzeća 1948. godine dopunjen odredbama o nacionalizaciji svih nepokretnosti koje su bile u svojini stranih fizičkih i pravnih lica, pa i jugoslovenskih državljana, koji pređu u strano državljanstvo. Iako su državljanima FNRJ smatrana lica koja su na dan 28. avgusta 1945. godine bili njeni državljani prema važećim propisima, državljanstvo FNRJ je isključivalo istovremeno državljanstvo svake druge države. Prelaznom odredbom Zakona o jugoslovenskom državljanstvu iz 1964. godine bilo je predviđeno da jugoslovenskom državljaninu koji se pre dana stupanja na snagu tog zakona iselio iz Jugoslavije, pa živi u inostranstvu i stekao je državljanstvo zemlje čijoj narodnosti pripada, prestaje jugoslovensko državljanstvo danom sticanja stranog državljanstva.

Ustavni sud je imao u vidu da je majka podnosioca ustavne žalbe imala državljanstvo Kraljevine Jugoslavije, što bi sledstveno vodilo ka tome da je, stupanjem na snagu Zakona o državljanstvu Demokratske Federativne Jugoslavije, smatrana jugoslovenskim državljaninom. Sud je konstatovao da podnosilac nije dostavio dokaz da su njegovi roditelji imali državljanstvo FNRJ, ali je ocenio da utvrđivanje navedene činjenice nije od značaja za odlučivanje, budući da su pre donošenja akta o podržavljenju predmetne imovine živeli u Mađarskoj i stekli mađarsko državljanstvo, te bi im jugoslovensko državljanstvo prestalo po samom zakonu. Polazeći od izloženog, a imajući u vidu da su maloletna deca sledila državljanstvo svojih roditelja, Ustavni sud je ocenio ustavnopravno prihvatljivim zaključak Upravnog suda da je predmetna imovina oduzeta od mađarskih državljana.

Ustavni sud je dalje konstatovao da Zakon o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju obavezuje podnosioca zahteva za vraćanje imovine da dostavi dokaz o državljanstvu bivšeg vlasnika i prebivalištu, odnosno boravištu u vreme oduzimanja imovine, jer su te činjenice od značaja za ostvarivanje prava na restituciju. Naime, strani državljanin nema pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje ako je obavezu njegovog obeštećenja preuzela strana država po osnovu međunarodnog ugovora. Sud, takođe, ističe da je pravo na restituciju ustanovljeno u korist bivšeg vlasnika oduzete imovine, a da njegovi naslednici imaju to pravo samo u slučaju njegove smrti ili proglašenja umrlim, te su i uslovi za sticanje tog prava propisani najpre u odnosu na bivšeg vlasnika, a potom u odnosu na zakonske naslednike koji to pravo izvode iz njegovog prava.

Ispitujući da li u konkretnom slučaju postoji smetnja za ostvarivanje prava na restituciju, u smislu navedene odredbe zakona, Ustavni sud je imao u vidu da je FNRJ sa pojedinim državama zaključila međunarodne ugovore kojima se obavezala da drugoj strani ugovornici isplati određeni iznos na ime obeštećenja za dobra nacionalizovana u Jugoslaviji. S druge strane, sa većinom zemalja koje su i same sprovodile na svojoj teritoriji mere nacionalizacije i druge mere oduzimanja prava vlasništva, ugovoren je međusobni prestanak obaveza koje za drugu stranu ugovornicu proističu iz tih odnosa. Po nalaženju Suda, odredba člana 5. stav 3. tačka 1) Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju odnosi se na te ugovore, jer je oslobađanjem od obaveze prema državljanima druge strane ugovornice svaka država preuzela obavezu da obešteti svoje državljane.

Ustavni sud je, takođe, konstatovao su Savezničke i Udružene Sile – među kojima je bila FNRJ, s jedne strane i Mađarska, s druge strane, zaključile 10. februara 1947. godine u Parizu Ugovor o miru sa Mađarskom. Ukaz o ratifikaciji navedenog ugovora objavljen je u „Službenom listu FNRJ“, broj 72/47. Članom 29. tačka 3) Ugovora mađarska vlada se obavezala da će obeštetiti mađarske državljane čija bi imovina bila oduzeta na osnovu tačke 1. tog člana Ugovora, kojom je predviđeno da svaka od Savezničkih i Udruženih Sila ima pravo da zapleni, likvidira i preduzme ma kakvu drugu akciju u pogledu sve imovine, prava i interesa, koji su na dan stupanja Ugovora pripadali Mađarskoj ili njenim državljanima, uključujući potraživanja koja ne bi bila regulisana na osnovu drugih članova Ugovora.

Odredbom člana 1. stav 1. Uredbe o prelazu mađarske imovine na teritoriji FNRJ u državnu svojinu FNRJ po Ugovoru o miru sa Mađarskom („Službeni list FNRJ“, broj 91/48) bilo je propisano da sva imovina i interesi Mađarske i mađarskih državljana, koji su na dan stupanja na snagu Ugovora o miru sa Mađarskom (19. septembra 1947. godine) postojali na teritoriji FNRJ, postaju državna svojina FNRJ, saglasno članu 29. tog ugovora.

Sporazumom o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske, sklopljenim 29. maja 1956. godine, predviđeno je da strane ugovornice smatraju uzajamno namirenim sva prava, potraživanja i zahteve na plaćanje u novcu i druga davanja koja su iz bilo kakvog osnova nastali pre 1. januara 1955. godine prema drugoj strani ugovornici, kao i njenim državljanima (član 1. tačka 1)), te da saldo uzajamnih prava, potraživanja i zahteva iznosi 85 miliona SAD dolara u korist FNRJ i da će se potpuno i konačno namiriti time što će Vlada NR Mađarske u roku određenom ugovorom isporučiti Vladi FNRJ robe u navedenoj vrednosti (član 2. tačka 1)).

Polazeći od izloženog, Ustavni sud je zaključio da se navedenim ugovorom o miru Mađarska obavezala da će obeštetiti svoje državljane za imovinu koja im je oduzeta na teritoriji FNRJ posle 19. septembra 1947. godine, na osnovu ovlašćenja iz tog ugovora, a da su preostala finansijska i privredna pitanja između FNRJ i NR Mađarske rešena navedenim sporazumom iz 1956. godine, kojim su uzajamno namirena sva prava, potraživanja i zahtevi koji su iz bilo kakvog osnova nastali pre 1. januara 1955. godine prema drugoj strani ugovornici i njenim državljanima. Imajući u vidu da je akt o podržavljenju predmetne imovine donet 26. marta 1949. godine, primenom odredaba zakona kojima je uređeno podržavljenje imovine stranih državljana, a imajući u vidu da je obavezu obeštećenja za imovinu oduzetu od mađarskih državljana u navedenom periodu preuzela Mađarska po osnovu međunarodnog ugovora, Ustavni sud je ocenio da je u osporenoj presudi Upravnog suda, primenom merodavnog materijalnog prava, na način koji nije očigledno nepravičan, arbitraran ili diskriminatorski, ocenjeno da u konkretnom slučaju postoji smetnja iz člana 5. stav 3. tačka 1) Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju za ostvarivanje prava podnosioca ustavne žalbe na restituciju.

Ocenjujući navode ustavne žalbe da je podnosilac izvodima iz matične knjige rođenih i matične knjige venčanih njegovih dokazao da je stekao državljanstvo Republike Srbije, ali da su ga nadležni organi „svrstali isključivo u državljane Mađarske“, Ustavni sud je konstatovao da iz navedenih odredaba Zakona o državljanstvu Republike Srbije proizlazi da se poreklom državljanstvo Republike Srbije stiče na osnovu upisa činjenice državljanstva u matičnu knjigu rođenih i da se dokazuje izvodom iz te matične knjige ili uverenjem o državljanstvu, koje se izdaje samo na lični zahtev. Polazeći od toga da nijedan od izvoda iz matičnih knjiga koje se vode na teritoriji Republike Srbije – koje je podnosilac ustavne žalbe dostavio, ne sadrži podatak o državljanstvu za podnosioca i njegove roditelje, kao i da nije dostavio uverenje o državljanstvu, Ustavni sud je ocenio ustavnopravno prihvatljivim zaključak Upravnog suda da podnosilac nije dostavio nijedan relevantan dokaz da su bivši vlasnici bili jugoslovenski državljani.

Ustavni sud je imao u vidu da, saglasno odredbi člana 44. stav 1. Zakona o državljanstvu Republike Srbije, za lice koje je steklo državljanstvo Republike Srbije, a nije upisano u matičnu knjigu rođenih ili u evidencije državljana Republike Srbije vođene po dosadašnjim propisima, ministarstvo nadležno za unutrašnje poslove utvrđuje državljanstvo tog lica na njegov zahtev, odnosno na zahtev nadležnog organa koji vodi postupak u vezi sa ostvarivanjem prava lica ili po službenoj dužnosti. Sud, međutim, nalazi da u konkretnom slučaju ni eventualno utvrđenje državljanstva Republike Srbije ne bi uticalo na ostvarivanje prava podnosioca u predmetnom postupku, budući da je zakonodavac uslovio pravo na restituciju time da strana država nije po osnovu međunarodnog ugovora preuzela obavezu obeštećenja bivšeg vlasnika koji je strani državljanin. Međunarodni ugovori kojima su rešavana pitanja u vezi sa imovinom oduzetom primenom mera nacionalizacije i drugih mera oduzimanja prava vlasništva odnosili su se na imovinu oduzetu (najkasnije) do zaključenja tih ugovora, od lica koja su bili državljani ugovornih strana u trenutku oduzimanja imovine. Dakle, odredbu člana 5. stav 3. tačka 1) Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju treba razumeti tako da se obaveza strane države na obeštećenje odnosi na lica koja su bila strani državljani u trenutku oduzimanja imovine, nezavisno od toga da li su ona naknadno, po bilo kom osnovu, upisana u knjigu državljana Republike Srbije. Zauzimanje drugačijeg shvatanja, po mišljenju Suda, bilo bi protivno razlozima za donošenje Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju i svrsi koja se sprovođenjem tog zakona želi ostvariti. Naime, pravo na restituciju za imovinu oduzetu primenom propisa iz člana 2. navedenog zakona priznaje se bivšim vlasnicima koji do donošenja Zakona nisu mogli ostvariti to pravo, a ne i bivšim vlasnicima koje je dužna da obešteti strana država čiji su državljani bili u trenutku oduzimanja imovine.

S obzirom na izloženo, Ustavni sud je ocenio da podnosiocu ustavne žalbe osporenim aktom nije povređeno pravo na pravično suđenje, zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava, te je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon, 103/15, 10/23 i 92/23), odbio ustavnu žalbu kao neosnovanu.

Ustavni sud nije razmatrao ustavnu žalbu sa stanovišta odredaba člana 38. st. 2. i 3. i člana 76. st. 1. i 2. Ustava, na čiju povredu se ukazuje u ustavnoj žalbi, jer je ocenio da podnosilac povredu prava na državljanstvo, odnosno zabranu diskriminacije nacionalnih manjina smatra posledicom pogrešne primene materijalnog prava u postupku odlučivanja o njegovom zahtevu za restituciju, o čemu se Sud već izjasnio.

6. Na osnovu svega izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Snežana Marković, s.r.

Odbijanje zahteva za restituciju imovine mađarskim državljanima

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti