Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu biskupije i poništio presudu Vrhovnog kasacionog suda. Utvrđeno je da je proizvoljno odbijen zahtev za refakciju PDV-a za izgradnju doma za penzionisane sveštenike, jer sudovi nisu adekvatno obrazložili zašto objekat nije verski.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-850/2017
23.02.2023.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik Snežana Marković i sudije Gordana Ajnšpiler Popović, Lidija Đukić, Tatjana Đurkić, Vesna Ilić Prelić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec ( Korhecz Tam ás), Miroslav Nikolić, dr Vladan Petrov, dr Nataša Plavšić, dr Milan Škulić i dr Tijana Šurlan, u postupku po ustavnoj žalbi Z. biskupije iz Zrenjanina , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednic i održanoj 23. februara 2023. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Z. biskupije i utvrđuje da je presudom Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 477/16 od 1. decembra 2016. godine povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje, iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 477/16 od 1. decembra 2016. godine i određuje da nadležni sud donese novu odluku o zahtevu podnosioca ustavne žalbe za preispitivanje sudske odluke – presude Upravnog suda – Odeljenje u Novom Sadu U. 9242/14 od 16. septembra 2016. godine.

3. Odbacuje se zahtev podnosioca ustavne žalbe za naknadu troškova postupka pred Ustavnim sudom.

O b r a z l o ž e nj e

1. Z. biskupija iz Zrenjanina je , 30. januara 2017. godine, preko punomoćnika E . B, advokata iz Zrenjanina, Ustavnom sudu izjavila ustavnu žalbu protiv presude Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 477/16 od 1. decembra 2016. godine, zbog povrede prava iz člana 44. stav 2. Ustava Republike Srbije. U dopuni ustavne žalbe od 22. februara 2022. godine podnosilac se pozvao i na povredu prava zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava.

U ustavnoj žalbi je, između ostalog, navedeno: da su, saglasno Ustavu, crkve slobodne da uređuju svoju unutrašnju organizaciju, verske poslove, da osnivaju verske škole, socijalne i dobrotvorne ustanove, u skladu sa zakonom, a da je Zakonom o crkvama i verskim zajednicama propisano da mogu osnivati samostalne fondove za socijalno, odnosno zdravstveno i penzijsko i invalidsko osiguranje sveštenika i verskih službenika, te da je Zakonom određeno šta su verski objekti, između ostalih i konaci, u koje, po navodima podnosioca, spadaju i konačišta za penzionisane sveštenike; da je navedenim Zakonom, takođe, propisano da prilikom obavljanja delatnosti i obezbeđivanja prihoda crkve mogu biti potpuno ili delimično oslobođene poreskih i drugih obaveza; da je Zakonikom kanonskog prava uređeno da je biskup nadležan da kroz misionarski rad Rimokatoličke crkve zbrine svoje župnike – sveštena lica crkve, nakon predaje službe sa navršenih 75 godina; da je zahtev podnosioca za refakciju poreza na dodatu vrednost odbijen, iako se članom 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost ovo pravo priznaje i za građevinske usluge i građevinski materijal koji se koriste za izgradnju, rekonstrukciju, konzervatorske i restauratorske radove i održavanje hramova i drugih zdanja povezanih sa misionarskom delatnošću tradicionalnih crkava i verskih zajednica; da Upravni sud i Vrhovni kasacioni sud nisu uzeli u obzir član 44. stav 2 Ustava, kojima se (i) Rimokatoličkoj crkvi garantuje pravo da samostalno uređuje svoju unutrašnju organizaciju, da osnuje starački dom za svoja sveštena lica, kao i da prema Zakonom o crkvama i verskim zajednicama i prema Zakonu o porezu na dodatu vrednost, Z . biskupija bude oslobođena PDV.

2. Saglasno članu 170. Ustava, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku , izvršio uvid u osporeni akt, spise predmeta prvostepenog organa uprave i celokupnu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, pa je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Podnosilac ustavne žalbe je 29. novembra 2013. godine podneo zahtev prvostepenom poreskom organu za refakciju poreza na dodatu vrednost u iznosu od 4.164.849,38 dinara i uz zahtev priložio svu potrebnu dokumentaciju.

Izjašnjajući se na dopis nadležne poreske uprave, biskup z . je ukazao da se radi o objektu u kojem su do 1993. godine živele časne sestre iz Slovenije, nakon čega je zgrada poklonjena Crkvenoj opštini K . – Z . biskupiji. Navedeno je da je na sednici biskupskih savetnika odlučeno da se ta prazna zgrada preuredi u Katolički centar za sveštenike Z . biskupije i da je zgrada prilagođena za smeštaj penzionisanih sveštenih lica, kao lica bez porodice, te da će u istoj zgradi biti i K . centar i sedište M . organizacije. Ukazano je da zgrada ima lift, saglasno Pravilniku o bližim uslovima za početak rada i obavljanje delatnosti i normativima i standardima za obavljanje delatnosti ustanova socijalne zaštite za smeštaj penzionera i drugih starih lica.

Rešenjem Ministarstva finansija – Poreska uprava – Centrala broj 000-433-04-4204/13 od 17. aprila 2014. godine odobreno je podnosiocu pravo na refakciju poreza na dodatu vrednost u iznosu od 893.945,92 dinara, a odbijen zahtev za iznos od 3.270.903,46 dinara. U obrazloženju rešenja je, pored ostalog, navedeno: da je situacija 49/2013 izdata 3. jula 2013. godine i plaćena tako što je 40% od ranije uplaćenog avansa koji je platila crkva odbijen iznos od 6.635.583,17 dinara, a da je razliku od 9.953.374,75 dinara platio Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, i da je utvrđeno da predmetni objekat nije verski, kao i da iznos od 9.953.374,75 dinara nije platila crkva već Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine; da je situacija 45/2013 izdata 27. juna 2013. godine i plaćena tako što je 40% od ranije uplaćenog avansa koji je platila crkva odbijen iznos od 1.193.945,14 dinara i da je razliku od 1.790.917,70, takođe, platila crkva, a da je utvrđeno da predmetni objekat nije verski objekat.

Presudom Upravnog suda – Odeljenje u Novom Sadu U. 9242/14 od 16. septembra 2016. godine odbijena je tužba koju je podnosilac podneo protiv navedenog rešenja. U obrazloženju presude je, nakon citiranja odredaba člana 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost i čl. 6. i 6a Pravilnika o postupku ostvarivanja prava na povraćaj PDV i o načinu i postupku refakcije i refundacije PDV, pored ostalog, navedeno da je pravilno tuženi organ odbio predmetni zahtev, imajući u vidu da se, u konkretnom slučaju, radilo o zahtevu za povraćaj PDV po računima koji se odnose na izvođenje građevinskih radova na objektu koji nije verski, te da je po računu 49/2013 iznos od 9.953.374,75 dinara platio Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, a ne crkva. U obrazloženju presude nije konstatovano da je iznos po računu 45/2013 platila crkva.

Podnosilac ustavne žalbe je podneo zahtev za preispitivanje navedene sudske odluke, koji je odbijen kao neosnovan osporenom presudom Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 477/16 od 1. decembra 2016. godine. U obrazloženju osporene presude je, pored ostalog, navedeno da su presudom Upravnog suda ocenjena sva pitanja i okolnosti koji su mogli biti od uticaja na zakonitost rešenja organa uprave, te da obrazloženje sadrži jasne i određene razloge kojima se Upravni sud rukovodio pri oceni zakonitosti tog rešenja i da se pravo na refakciju PDV ostvaruje, saglasno članu 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost, samo za dobra i usluge neposredno povezane sa verskom delatnošću, u šta ne spada izgradnja staračkog doma za penzionisane sveštenike koji nemaju smeštaj.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Odredbama člana 44. Ustava utvrđeno je: da su crkve i verske zajednice ravnopravne i odvojene od države (stav 1.); da su crkve i verske zajednice ravnopravne i slobodne da samostalno uređuju svoju unutrašnju organizaciju, verske poslove, da javno vrše verske obrede, da osnivaju verske škole, socijalne i dobrotvorne ustanove i da njima upravljaju, u skladu sa zakonom (stav 2.).

Zakonom o crkvama i verskim zajednicama ("Službeni glasnik RS", broj 36/06) propisano je: da su crkve i verske zajednice nezavisne od države i jednake pred zakonom; da su crkve i verske zajednice slobodne i autonomne u određivanju svog verskog identiteta; da crkve i verske zajednice imaju pravo da samostalno uređuju i sprovode svoj poredak i organizaciju i da samostalno obavljaju svoje unutrašnje i javne poslove (član 6.); da država ne može ometati primenu autonomnih propisa crkava i verskih zajednica (član 7. stav 1.); da su tradicionalne crkve one koje u Srbiji imaju viševekovni istorijski kontinuitet i čiji je pravni subjektivitet stečen na osnovu posebnih zakona, i to: Srpska Pravoslavna Crkva, Rimokatolička Crkva, Slovačka Evangelička Crkva a. V, Reformatska Hrišćanska Crkva i Evangelička Hrišćanska Crkva a. V; da su tradicionalne verske zajednice one koje u Srbiji imaju viševekovni istorijski kontinuitet i čiji je pravni subjektivitet stečen na osnovu posebnih zakona, i to Islamska verska zajednica i Jevrejska verska zajednica ; da crkve i verske zajednice mogu osnivati samostalne fondove za socijalno odnosno zdravstveno i penzijsko i invalidsko osiguranje svojih sveštenika odnosno verskih službenika, u skladu sa svojim autonomnim propisima (član 29. stav 4.); da prilikom obavljanja delatnosti i obezbeđivanja prihoda u skladu sa ovim zakonom crkve i verske zajednice mogu biti potpuno ili delimično oslobođene poreskih i drugih obaveza, u skladu sa zakonima kojima se uvodi odgovarajući javni prihod (član 30. stav 1.); da crkve i verske zajednice mogu samostalno u skladu sa zakonom podizati hramove i druga zdanja za bogoslužbene potrebe, kao i parohijske domove, manastirske konake, administrativno upravne zgrade, škole, internate i bolnice (u daljem tekstu: verski objekti); da crkve i verske zajednice mogu graditi i stambene zgrade, proizvodne i druge objekte, u skladu sa zakonom; da se izgradnja, adaptacija i rekonstrukcija verskih objekata može izvoditi po donošenju odluke crkve ili verske zajednice, dobijanju potrebnih dozvola predviđenih zakonom i propisima koji regulišu ovu oblast, kao i saglasnosti nadležnog ministarstva i uz stručni nadzor nadležnog državnog organa; da je nadležni državni organ dužan da poštuje pravo crkve i verske zajednice da samostalno organizuje i vodi radove i da utvrđuje namenu, stil i opremanje objekta, u skladu sa zakonom i autonomnim propisima crkava i verskih zajednica (član 32. st. 1, 2. i 5.).

Članom 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost ("Službeni glasnik RS", br. 84/04, 86/04, 61/05, 61/07, 93/12 i 108/13) bilo je propisano da pravo na refakciju PDV, na osnovu podnetog zahteva, imaju tradicionalne crkve i verske zajednice – Srpska pravoslavna crkva, Islamska zajednica, Katolička crkva, Slovačka Evangelička crkva a.v, Jevrejska zajednica, Reformatorska hrišćanska crkva i Evangelistička hrišćanska crkva a.v. (u daljem tekstu: tradicionalne crkve i verske zajednice), za dobra koja im se isporučuju u Republici ili koja uvoze, kao i za usluge koje im se pružaju, a koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću, pod uslovom da je: promet dobara i usluga, odnosno uvoz dobara oporeziv, PDV za isporučena dobra, odnosno pružene usluge iskazan u računu, u skladu sa članom 42. ovog zakona, kao i da je račun plaćen od strane lica koje ima pravo na refakciju PDV u skladu sa ovim članom, odnosno da je PDV koji se duguje po osnovu uvoza dobara prethodno plaćen.

Pravilnikom o postupku ostvarivanja prava na povraćaj PDV i o načinu i postupku refakcije i refundacije PDV ("Službeni glasnik RS", br. 107/04, 65/05, 63/07, 107/12, 120/12 i 74/13) bilo je predviđeno: da Srpska pravoslavna crkva, Islamska zajednica, Katolička crkva, Slovačka Evangelistička crkva a.v, Jevrejska zajednica, Reformatorska hrišćanska crkva i Evangelistička hrišćanska crkva a.v. (u daljem tekstu: tradicionalne crkve, odnosno verske zajednice) ostvaruju pravo na refakciju, u skladu sa Zakonom, na osnovu zahteva koji upravno telo određeno od strane tradicionalne crkve, odnosno verske zajednice podnosi Centrali za sve organizacione delove tradicionalne crkve, odnosno verske zajednice; da pre podnošenja prvog zahteva za refakciju, tradicionalna crkva, odnosno verska zajednica, pismeno obaveštava Centralu koje je upravno telo određeno za podnošenje zahteva za refakciju i o licu ovlašćenom za potpisivanje zahteva za refakciju; da se zahtev iz stava 1. ovog člana podnosi na Obrascu REF 3A – Zahtev tradicionalne crkve, odnosno verske zajednice za refakciju, koji čini sastavni deo ovog pravilnika; da je rok za podnošenje zahteva 60 dana od isteka kalendarskog tromesečja u kome su dobra i usluge nabavljene u Republici ili izvršen uvoz dobara u Republiku; da se uz zahtev iz stava 1. ovog člana dostavljaju originali i kopije plaćenih računa o nabavljenim dobrima i korišćenim uslugama u Republici, originali i kopije dokumenata o izvršenom uvozu dobara u Republiku, dokaz da su računi iz tačke 1) ovog stava plaćeni od strane lica koje ima pravo na refakciju PDV u skladu sa članom 55. Zakona, odnosno dokaz da je plaćen PDV na uvoz dobara iz tačke 2) ovog stava; da Centrala, nakon izvršene provere ispunjenosti uslova za refakciju, rešenjem odlučuje o zahtevu u roku od 30 dana od dana podnošenja zahteva, a u roku od 15 dana od dana dostavljanja rešenja vrši se refakcija PDV; da se originali računa, odnosno dokumenata iz stava 5. ovog člana, overeni od strane Centrale, dostavljaju podnosiocu zahteva zajedno sa rešenjem iz stava 6. ovog člana; da se račun iz stava 5. ovog člana, koji nije izdat u skladu sa članom 42. Zakona, ne može upotrebiti u postupku refakcije PDV (član 6.); da se dobrima i uslugama neposredno povezanim sa verskom delatnošću u smislu člana 55. Zakona, smatraju: sveće i materijal za proizvodnju sveća; tamjan i materijal za proizvodnju tamjana; briketi; ulje i vino za obredne svrhe; brašno i beskvasni hleb za obredne svrhe; svete sasude i obredni simboli; odežde za sveštenike i verske službenike i materijal za proizvodnju ovih odeždi; građevinske usluge i građevinski materijal koji se koriste za izgradnju, rekonstrukciju, konzervatorske i restauratorske radove i održavanje hramova i drugih zdanja povezanih sa misionarskom delatnošću tradicionalnih crkava i verskih zajednica, uključujući i materijal za izradu ikonostasa i ikonopisanje; bogoslužbene knjige, verski kalendari i druga verska izdanja, kao i papir za štampanje tih izdanja; orgulje (član 6a.).

Zakonikom kanonskog prava Katoličke crkve iz 1983. godine je, između ostalog, propisano : da se crkvena služba gubi istekom unapred određenog vremena, navršenjem određenih godina starosti, odricanjem, premeštajem, uklanjanjem i oduzimanjem (Kan. 184 §1.); da župnik predaje, pošto navrši 75 godina života, odr icanje od službe dijecezanskom biskupu, koji, pošto r azmotri sve okolnosti, odlučuje o prihvatanju ili odlaganju odricanja od službe ; da se dijecezanski biskup brine o doličnom uzdržavanju i stanovanju onog koji se odrekao službe , držeći se odredaba koje je donela biskupska konferencija (Kan. 538 §3.); da Katolička crkva može po prirodnom pravu, nezavisno od svetovne vlasti, sticati, posedovati i otuđivati vremenita dobra, te upravljati njima da bi postigla svrhe koje su joj vlastite , a posebno – uređe nje bogopoštovanja, briga za dolično uzdržavanje klera i drugih službenika, vršenje dela apostolata i dobročinstva, posebno prema siromašnima (Kan 1254 §1. i 2.).

5. Ustavni sud najpre konstatuje da podnosilac smatra da mu je osporenom presudom Vrhovnog kasacionog suda povređeno zajemčeno pravo, odnosno sloboda iz člana 44. stav 2. Ustava. Polazeći od navedene odredbe, kojom je utvrđeno da su crkve i verske zajednice ravnopravne i slobodne da samostalno uređuju svoju unutrašnju organizaciju, verske poslove, da javno vrše verske obrede, da osnivaju verske škole, socijalne i dobrotvorne ustanove i da njima upravljaju, u skladu sa zakonom, kao i da podnosilac u ustavnoj žalbi upravo ukazuje da sudovi nisu odlučili u skladu sa zakonom, konkretno Zakonom o crkvama i verskim zajednicama, kao i crkvenim propisima, Ustavni sud je ocenio da podnosilac, u suštini, ukazuje i na povredu prava iz člana 32. stav 1. Ustava, imajući u vidu sadržinu ove ustavne odredbe i garancije koje se istom pružaju.

Ustavna garancija prava na pravično suđenje, pored ostalog, sastoji se u tome da odluka nadležnog organa o nečijem pravu ili obavezi mora biti doneta u postupku koji je sproveden u skladu sa važećim procesnim zakonom, primenom relevantnog materijalnog prava i obrazložena na ustavnopravno prihvatljiv način, jer bi se u suprotnom moglo smatrati da je rezultat proizvoljnog postupanja i pravno neutemeljenog stanovišta nadležnog organa, odnosno suda.

S tim u vezi, Ustavni sud konstatuje da se tokom postupka pokrenutog po zahtevu podnosioca za refakciju PDV, kao sporno pitanje za ocenu ispunjenosti zakonom propisanih uslova za navedeno postavilo, da li su objekti za koje je podnosilac postavio zahtev za refakciju poreza na dodatu vrednost (starački dom za umirovljena sveštena lica) verski objekti, odnosno, kako je to Zakonom o porezu na dodatu vrednost propisano – objekti koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću, a dalje, i da li je ispunjen zakonom propisan uslov da je račun plaćen od strane lica koje ima pravo na refakciju PDV. Ovo iz razloga što je prvostepeni organ uprave ocenio , prvo, da podnosilac nema pravo na refakciju PDV, jer objekat nije verski i drugo, jer je jedan od računa plaćen od strane Fonda za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, pri čemu je ova ocena da objekat nije verski dalje prihvaćena i od strane sudova.

Podnosilac je i u podnetoj tužbi i u zahtevu za preispitivanje sudske odluke ukazao da je protivno odredbama Zakona o crkvama i verskim zajednicama, kao i važećeg Zakonika kanonskoga prava, zaključeno da predmetni objekti nisu verski objekti, odnosno oni koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću, a da pri tome ovakvo zaključivanje nije potkrepljeno nikakvom argumentacijom, niti obrazloženo, već je samo konstatovano da izgradnja staračkog doma za penzionisane sveštenike koji nemaju smeštaj ne predstavlja objekat koji je neposredno povezan sa verskom delatnošću. Podnosilac je, takođe, ukazao da je Zakonom o crkvama i verskim zajednicama propisano da država ne može ometati primenu autonomnih propisa crkava i verskih zajednica, a da je Zakonikom kanonskoga prava propisano da je crkva dužna da se brine o stanovanju penzionisanih sveštenika i da predmetni objekat upravo služi zbrinjavanju umirovljenih sveštenih lica i da je cilj ovakve regulative zbrinjavanje sveštenika Katoličke crkve u starosti, sa najkasnije navršenih 75 godina života, iz razloga što sveštena lica Katoličke crkve ne zasnivaju porodice, te crkva kroz misionarski rad i delatnost brine o njima, nakon završene dugogodišnje službe u kojoj su upravo takvu delatnost i sami obavljali.

Imajući u vidu sporna pitanja i ocene koje su date u osporenoj presudi s jedne strane i navode podnosioca s druge strane, Ustavni sud najpre konstatuje da ne postoji Ustavom utvrđena obaveza, odnosno dužnost države da propiše pravo tradicionalnim crkvama i verskim zajednicama na refakciju poreza na dodatu vrednost za dobra i usluge koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću tradicionalnih crkava i verskih zajednica.

Međutim, takvo pravo je dato crkvama i verskim zajednicama, i to pod određenim, zakonom propisanim uslovima. Tako je odredbom člana 30. stav 1. Zakona o crkvama i verskim zajednicama propisano da prilikom obavljanja delatnosti i obezbeđivanja prihoda u skladu sa ovim zakonom crkve i verske zajednice mogu biti potpuno ili delimično oslobođene poreskih i drugih obaveza, u skladu sa zakonima kojima se uvodi odgovarajući javni prihod. Zakonom o porezu na dodatu vrednost propisano je da pravo na refakciju PDV, na osnovu podnetog zahteva, imaju tradicionalne crkve i verske zajednice, taksativno pobrojane u ovoj zakonskoj odredbi, pod određenim uslovima, i to za dobra koja im se isporučuju u Republici ili koja uvoze, kao i za usluge koje im se pružaju, a koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću. Konačno i Pravilnikom o postupku ostvarivanja prava na povraćaj PDV i o načinu i postupku refakcije i refundacije PDV je predviđen postupak za ostvarivanje prava na refakciju i definisano da se dobrima i uslugama neposredno povezanim sa verskom delatnošću, u smislu člana 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost, smatraju, pored ostalog, i građevinske usluge i građevinski materijal koji se koriste za izgradnju, rekonstrukciju, konzervatorske i restauratorske radove i održavanje hramova i drugih zdanja povezanih sa misionarskom delatnošću tradicionalnih crkava i verskih zajednica. Dakle, Zakon o porezu na dodatu vrednost vezuje pravo na refakciju PDV tradicionalnim crkvama i verskim zajednice za dobra i usluge koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću, a Pravilnik u definisanju dobara i usluga neposredno povezanim sa verskom delatnošću, pored ostalog, uvodi pojam misionarske delatnosti tradicionalnih crkava i verskih zajednica. S druge strane, Zakon o crkvama i verskim zajednicama ne daje izričitu definiciju verske delatnosti, ali nabraja šta podrazumeva pod verskim objektima .

Ustavni sud ukazuje da je povodom zahteva podnosioca za refakciju PDV zahtev odbijen po dva računa – br. 49/2013 i 45/2013. U obrazloženju rešenja poreskog organa konstatovano je, vezano za dostavljene račune br. 49/2013 i 45/2013, da ne postoje zakonski uslovi za refakciju PDV, jer predmetni objekat nije verski objekat, ali i da iznos obuhvaćen računom 49/2013 nije platila crkva, već Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, dok je za iznos obuhvaćen računom broj 45/2013 konstatovano da je plaćen od strane crkve. Dakle, poreski organ svoj osnov za odbijanje zahteva vezuje za to predmetni objekat nije verski objekat, kao i da iznos jednog od računa nije plaćen od strane podnosioca – crkve, a što je uslov za ostva rivanje prava na refakciju PDV. U obrazloženju presude Upravnog suda je navedeno da je po računu 49/2013 iznos od 9.953.374,75 dinara platio Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, a ne crkva. U obrazloženju te presude nije uopšte navedeno da je po računu 45/2013 iznos obuhvaćen istim platila crkva. U osporenoj presudi Vrhovnog kasacionog suda je pak samo konstatovano da su presudom Upravnog suda ocenjena sva pitanja i okolnosti koji su mogli biti od uticaja na zakonitost rešenja organa uprave, a da je Vrhovni kasacioni sud našao da su neosnovani navodi zahteva, jer se pravo na refakciju PDV ostvaruje, saglasno članu 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost, samo za dobra i usluge neposredno povezane sa verskom delatnošću, a da starački dom za penzionisane sveštenike koji nemaju smeštaj nije verski objekat, bez ikakvog daljeg obrazloženja za takvu ocenu.

Kod ovakvog stanja stvari, Ustavni sud ne može a da ne zaključi da ni poreski organ, ni sudovi, pre iznošenja svoje ocene nisu sagledali sve važne aspekte konkretnog slučaja i merodavne propise i obrazložili svoje odluke.

Naime, na osnovu navedenih poreskih propisa proizlazi da pravo na refakciju PDV, na osnovu podnetog zahteva, imaju crkve i verske zajednice, i to isključivo tradicionalne crkve i verske zajednice, konkretno navedene u odredbama ovih propisa, za dobra i usluge neposredno povezane sa verskom delatnošću tradicionalne crkve, odnosno verske zajednice. Pri tome je odredbom člana 6a. navedenog Pravilnika, taksativno pobrojano šta se smatra dobrima i uslugama neposredno povezanim sa verskom delatnošću u smislu člana 55. Zakona. Dakle, ograničenja u smislu poreskih olakšica svakako postoje u tom smislu što je taksativno pobrojano za šta se sve može tražiti povraćaj PDV. Nesporno je, saglasno navedenom zakonu, da tradicionalne crkve i verske zajednice imaju pravo na refakciju poreza na dodatu vrednost za izgradnju objekata koji su povezani sa verskom delatnošću crkve, odnosno verske zajednice. Navedeno je nesporno i za poreski organ i sudove. Razlog za odbijanje zahteva bio je to što je poreski organ, a što su prihvatili i sudovi, ocenio da predmetni objekat nije objekat koji je povezan sa verskom delatnošću, a da pri tom nije dao obrazloženje za ovakvu odluku.

Ustavni sud jod jednom ukazuje na to da ne postoji Ustavom utvrđena obaveza, odnosno dužnost države da propiše pravo tradicionalnim crkvama i verskim zajednicama na refakciju poreza na dodatu vrednost za dobra i usluge koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću tradicionalnih crkava i verskih zajednica, kako je to navedenim Zakonom učinjeno. Ustavni sud smatra da je cilj uvođenja poreskih olakšica za crkve i verske zajednice bio upravo što potpunije ostvarivanje Ustavom utvrđene slobode crkava i verskih zajednica u vršenju verske delatnosti. Međutim, nakon uvođenja ovih poreskih olakšica, država ne može, preko svojih organa, da odlučuje o davanju ili uskraćivanju poreskih olakšica, ili da potpuno slobodno (diskrecionom ocenom) tumači i određuje pojam objekata koji su povezani sa verskom delatnošću crkve. Ustavni sud smatra da prilikom odlučivanja državni organi moraju da vode računa o cilju davanja poreskih olakšica, ali i jezičkom i ciljnom tumačenju pojmova iz zakona. Zakonom o crkvama i verskim zajednicama je propisano šta su verski objekti, i to tako što je u članu 32. stav 1. propisano da crkve i verske zajednice mogu samostalno, u skladu sa zakonom, podizati hramove i druga zdanja za bogoslužbene potrebe, kao i parohijske domove, manastirske konake, administrativno upravne zgrade, škole, internate i bolnice (u daljem tekstu: verski objekti). Zakon o porezu na dodatu vrednost pak govori o objektima koji su povezani sa verskom delatnošću. Međutim, zakonom nije definisan svaki od pojmova koji su propisani. Iz tog razloga, mora se poći od jezičkog i ciljnog značenja tih pojmova, ali i pojmova utvrđenih crkvenim propisima. U nedostatku jasnog i potpunog zakonskog određivanja se, u skladu sa propisima crkve, može utvrditi šta je verski objekat, odnosno objekat povezan sa verskom delatnošću crkve, namena tog objekta i svrha kojoj je isti namenjen.

Navedeno određivanje šta sve potpada pod verski objekat i versku delatnost svakako nije i ne može biti neograničeno i mora se, u svakom konkretnom slučaju, tumačiti u skladu sa ciljem zbog kojeg su uvedene poreske olakšice crkvama i verskim zajednicama, što svakako podrazumeva i sprečava eventualnu zabranu zloupotrebe datog prava. Ustavni sud napominje da je Zakonikom kanonskoga prava Katoličke crkve iz 1983. godine, koji se jedinstveno primenjuje kao regulativa njenih unutrašnjih odnosa i organizacije u celom svetu, ustanovljeno zbrinjavanje umirovljenih sveštenih lica Katoličke crkve. Cilj ovakve regulative, kao što je već rečeno, bio je zbrinjavanje sveštenika Katoličke crkve u starosti, sa najkasnije navršenih 75 godina života, iz razloga što sveštena lica Katoliče crkve ne zasnivaju porodice i nemaju pravo na sticanje lične imovine, te crkva kroz svoju delatnost brine i o njima, nakon završene dugogodišnje službe u kojoj su upravo takvu delatnost i sami obavljali. Pri tome, nakon formalnog okončanja službe, penzionisana sveštena lica i dalje žive i postupaju u skladu sa crkvenim propisima i, izuzetno i po potrebi, mogu zamenjivati aktivna sveštena lica u obavljanju verske delatnosti.

Dakle, iz svega navedenog proizlazi da su poreski organ i sudovi odbili predmetni zahtev sa obrazloženjem da predmetni objekat nije verski objekat, odnosno objekat povezan sa verskom delatnošću, a da prethodno nisu naveli na osnovu kog propisa su to utvrdili, niti su dali obrazložene razloge za takvu ocenu.

Ustavni sud dalje ukazuje da je, pored prethodno navedenog, u obrazloženju presude Upravnog suda navedeno da je jedan od razloga za odbijanje refakcije PDV bio i taj što je po računu broj 49/2013 platio Fond za kapitalna ulaganja autonomne pokrajine Vojvodina, a ne crkva. U rešenju poreskog organa je, međutim, pored ovog računa (situacija 49/2013 plaćena tako što je 40% od ranije uplaćenog avansa koji je platila crkva odbijen iznos od 6.635.583,17 dinara, a da je razliku od 9.953.374,75 dinara platio Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine ), navedeno da je situacija 45/2013 plaćena tako što je 40% od ranije uplaćenog avansa koji je platila crkva odbijen iznos od 1.193.945,14 dinara i da je razliku od 1.790.917,70, takođe, platila crkva. U obrazloženju osporene presude Vrhovnog kasacionog suda ovo pitanje nije posebno razmatrano.

Ustavni sud ponavlja da je članom 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost ("Službeni glasnik RS", br. 84/04, 86/04, 61/05, 61/07, 93/12 i 108/13) bilo propisano da pravo na refakciju PDV, na osnovu podnetog zahteva, imaju tradicionalne crkve i verske zajednice za dobra koja im se isporučuju u Republici ili koja uvoze, kao i za usluge koje im se pružaju, a koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću, pod uslovom da je promet dobara i usluga, odnosno uvoz dobara oporeziv, PDV za isporučena dobra, odnosno pružene usluge iskazan u računu, u skladu sa članom 42. ovog zakona, kao i da je račun plaćen od strane lica koje ima pravo na refakciju PDV u skladu sa ovim članom, odnosno da je PDV koji se duguje po osnovu uvoza dobara prethodno plaćen.

Dakle, iz navedene zakonske odredbe, pored uslova koji je prethodno razmatran, proizlazi da su uslovi za refakciju PDV: da je PDV iskazan u računu i da je račun plaćen od strane lica koje ima pravo na refakciju PDV. U sprovedenom poreskom postupku je utvrđeno da je PDV iskazan u računima i da je deo iznosa po računu 49/2013 platio Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, ali i da je iznos po računu broj 45/2013 u celosti platila crkva. Međutim, u obrazloženju presude Upravnog suda je samo navedeno da nisu ispunjeni uslovi za refakciju PDV, jer je po računu broj 49/2013 platio Fond za kapitalna ulaganja Autonomne pokrajine Vojvodine, a ne crkva. Polazeći od svega navedenog, Ustavni sud ocenjuje da je izostalo obrazloženje sudova vezano za ocenu da li je, pored ostalog, ispunjen i uslov iz člana 55. Zakona o porezu na dodatu vrednost, odnosno da li su i koji dostavljeni računi uz zahtev za refakciju PDV plaćeni od strane lica koje ima pravo na refakciju PDV u skladu sa ovim članom.

Imajući u vidu da se ustavna garancija prava na pravično suđenje, pored ostalog, sastoji u tome da odluka nadležnog organa o nečijem pravu ili obavezi mora biti doneta u postupku koji je sproveden u skladu sa važećim procesnim zakonom, primenom relevantnog materijalnog prava i obrazložena na ustavnopravno prihvatljiv način, Ustavni sud smatra da , u konkretnom slučaju ni poreski organ, ni sudovi, pre iznošenja svoje ocene, nisu sagledali sve važne aspekte konkretnog slučaja i merodavne propise, niti su dali ustavnopravno prihvatljivo obrazloženje. Konkretnije, Ustavni sud smatra da ni Upravni sud, niti Vrhovni kasacioni sud nisu obrazložili na osnovu čega je utvrđeno da predmetni objekti nisu verski objekti, objekti koji su neposredno povezani sa verskom delatnošću ili objekti povezani sa misionarskom delatnošću crkve, posebno imajući u vidu da je Zakonom o crkvama i verskim zajednicama propisano šta se smatra verskim objektima. I majući sve izrečeno u vidu, Ustavni sud je mišljenja da obrazloženje osporene presude ne zadovoljava standard prava na obrazloženu sudsku odluku, kao elementa prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Na osnovu izloženog i odredaba člana 89. st. 1. i 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon , 103/15 i 10/23 ), Ustavni sud je u tački 1. izreke usvojio ustavnu žalbu, dok je u tački 2. izreke poništio osporenu presudu i odredio da Vrhovni sud donese novu odluku o zahtevu podnosioca za preispitivanje sudske odluke – presude Upravnog suda – Odeljenje u Novom Sadu U. 9242/14 od 16. septembra 2016. godine, ne prejudicirajući pri tome konačan ishod predmetnog upravnosudskog postupka.

6. U pogledu zahteva podnosioca ustavne žalbe za naknadu troškova postupka pred Ustavnim sudom, Ustavni sud podseća da je u svojoj dosadašnjoj praksi više puta razmatrao navedeno pitanje, te da je zauzeo načelan stav da, u smislu člana 6. Zakona o Ustavnom sudu, nema osnova za naknadu troškova postupka pred Ustavnim sudom, a da u konkretnom slučaju ne postoje bilo kakve izuzetne i posebne okolnosti koje bi opravdale drugačiju primenu člana 6. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu. Stoga je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, odbacio ovaj zahtev, rešavajući kao u kao u tački 3. izreke.

7. S obzirom na sve izloženo, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42a stav 1. tačka 5), člana 45. tačka 9) i člana 47. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

Snežana Marković, s.r.

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti